Ағартушылық ұғымы

Ертеден бері ойлаудың прогрессивті кең мағынасында ағартудың мақсаты — адамдарды қорқыныштан арылтып, оларды қожа қылу болды. Бірақ ақыр аяғында ағартылған планета треумфті қастандық белгісімен жарқырай түсті. Ағартудың бағдарламасы — әлемді дуадан айыру. Ол мифтерді қиратып, білім арқылы елесті жоюға тырысты. «Экспериментальды философияның атасы»1 Бэкон өзімен тиісті мотивтер таңдалып алынды. Салттардың әдептеріне ол менсінбеушілікпен қарады. Өйткені олар «бірінші олар білмейтінін басқаларға белгілі деп ойлады; ақырынан (оларға) өздеріне белгіліні олар білмейді. Тез сенушілік жеркеніштік күмәнда қолданылатын, біліммен мақтану, қасылықтан қорқыныш, дүниеқорлық, өз зерттеулеріндегі ұқыпсыздық, сөздік фетишизм толық емес біліммен қанағат болуы: мұның бері және т.с.с. заттар табиғатымен, адамның санасымен (некесін) бақытты неке қиюға кедергі жасады. Оның орнына оны атаққұмарлық түсініктер мен тәртіпсіз эксперименттермен байланыстырды. Баспа прессі, тұрпайы өндіріс; зеңбірек өзімен өзі өндірілуге сұранды; компас: қандай өзгерістер әкелмеді бұл үш өндіріс — бірі шаруашылық саласында, бірі әскери салада, үшіншісі қаржы, сауда және теңіз саудасында соларға мен айтамын, әшейін ұрындық. Сонымен адамның артықшылығы білімде, мұнда ешқандай күмән жоқ. Ол өзінде көп ақпарат сақтайды. Оларды барлық байлығымен хандар сатып ала алмайды, олардың билігі қолданылмайды. Ол туралы олардың шпиондары мен жеткізіп барушылары ешқандай ақпарат әкеп бере алмайды, олар туған мемлекеттерге олардың теңізшілері мен тұңғыш ашушылары жете алмайды. Бұгін біз бір ғана ойымызбен табиғатты билейміз. Алайда егер біз өзіміздің өндірістерімізде өзімізді басқаруды рұқсат етсек, онда тәжірибеде біз оны басқарар едік. Математиканы білмейтініне қарамастан Бэкон ғылымның жалпы икемін тура ұстап алды.

Адам санасы мен табиғаттың бақытты некелесуі, ол айтқан, патриархалды: санаға сенушілікті жеңетін дуадан айырылған табиғатпен басқару керек. Күш болып келетін білім ешқандай қамалдарды білмейді. Буржуаздық иеленудің кез келген мақсаттарға фабрикада немесе соғыс алаңында шығу тегіне қарамастан пысықтыққа қызмет етуге дайын. Хандар техникаға билік ете алмайды: техника тәуелсіз, онымен бірге дамитын шаруашылық жүйесі де тәуелсіз. Техника сол білімнің мәні болып табылады. Ол өзінің мақсаты етіп бейне мен түсінік, танудың қуанышы етіп алмайды, әдіс басқалардың еңбегін қолдану, капитал. Сол көптеген заттар Бэкон айтуынша өзіне құпия сақтайтын өз бетінше құралдар болып табылады: радио (баспа станогының) субримерленген баспа станогы ретінде басты бомбардировщик тиімдірек артиллерия ретінде, дистанционды басқару сенімдірек компас ретінде. Адамдар табиғаттан үйренгісі келетіні — табиғатты және адамды толық бағындыру үшін сол табиғаттың өзін пайдалану тана. Басқаның барлығы маңызды емес. Өз­өзіне аяусыздық таныта бастаған Ағартушылық өз қадірін сезінудің соңғы қалдықтарын жоюда. Тек осындай ой тана озбырлық өзіне­өзі жасайтын мифтерді бұзу үшін айтарлықтай мықты. Бүгінгі салтанат құрып отырған ақиқаттылық сезімі тұрғанда бэкондық номиналистикалық кредоның өзі де күмәнды болып, оның өзі схоластика үшін шығарған мардымсыздық туралы вердикт астында қалады. Билік және таным — синонимдер. Нәтижесіз таным бақыты Лютер үшін әдепсіз болғандай, Бэкон үшін де келіссіз болып табылады. Бұл жердегі әңгіме ақиқат адамға келтіретін қанағаттану туралы емес, «operation» туралы, тиімді әдіс туралы; «ғылымның нағыз мақсаты мен міндеті дәлелді, жағымды, құрмет тұтуға тұрарлық немесе тиімді сөздерде немесе қандай да болмасын айқын дәлелдерде емес, тіршілікті анағұрлым жақсы қамтамасыз ету және көмектесу үшін жүзеге асырылатын әрекетшілдікте, еңбекте және бұрын белгісіз болған егжей­текжейліктерді ашуда». Ешқандай құпиялар да, оларды ашу ықыласы да болмауы керек. Әлемді киеліктен арыту анимизмнің тамырын жою болып табылады. Ксенофан көп құдайға табынушылықты келемеждейді, өйткені оның құдайлары соларды тудырған адамдарға ұқсас, ал жаңа логика табиғи тілдің жалпы қолданыстағы сөздерін ойын фишкаларымен ауыстыруға жататын жасанды тиындар ретінде беделін түсіреді. Әлем хаос, ал синтез Құтылу болады. Тотемдік жануар, рух көруші және абсолютті идея арасында ешқандай айырмашылық болуы мүмкін емес. Адамның Жаңа дәуір ғылымына барар жолы мағынадан бас Тарту арқылы өтеді. Бұл жерде түсінік формуламен, себеп ережемен және ықтималдықпен ауыстырылады. Себеп түсінігі ғылыми тәжірибемен салыстырылатын соңғы философиялық түсінік болды, себебі соңғы идеялардың ішінен оған тек сол ғана кездескендей болды, бұл туындатқыш принцип секурялизациясының анағұрлым кейінгі нұсқасы болып табылады. Субстанция мен сапалардың, қызмет пен ырықсыздықтың, болмыс пен тіршіліктің қазіргі заманғы дефинициясын беру — Бэкон заманынан бері философиясының ісі болып табылады, ал тылым бұндай категорияларды керек етпеді. Олар Idola Theatri ретінде бұрынғы метафизикаға қалдырылып, сол уақыттың өзінде­ақ мәннің ескерткішіне және көне заман күштеріне айналған. Өмір де, ажал да солармен шиеленісіп, солар бойынша өзін­өзі түсіндірген. Батыс Еуропа философиясымен мәңгілік болып көрінген табиғат тәртібі белгіленетін категориялар Окнос пен Персефонаның, Ариадна мен Нереиданың бұрынғы орындарын өздерімен таңбалайды. Сократқа дейінгі ойшылдардың космологиялары өтпе сәтін ұстанады. Олармен параматерия ретінде қарастырылатын ылғал, біртұтастық, ауа, от ең алдымен мифологиялық дүние танымның тиімдетілген тіркелімдері болып табылады. Гректерге Нил атырауынан келген су мен жер жанасуынан болған ұрықталу образдары бұл жерде гилозоистикалық принциптерге айналғаны секілді, мифтік перілердің көптеген түрлері де онтологиялық болмыстардың таза формасына дейін парасаттандырылады.

Ақырында, Платон идеяларының арқасында Олимптің патриархалды құдайларының өзі философиялық логоспен қамтылады. Алайда, Ағартушылық метафизикалық мұраның платондық және аристотельдік бөлігінде көне күштерді танып, универсалийлердің шынайылыққа деген талаптануын діндарлық ретінде қуалай бастады. Жалпы түсініктердің авторитетінде ол адамдар сиқырлық салттар барысында табиғатқа әсер ету үшін суретін пайдаланған перілер алдындағы бұрынғы қорқынышты көрген. Бұдан былай материя қандай да болмасын басқарушы немесе ішкі күштерге, және де жасырын қасиеттерге қатысты қиялдарсыз бағынышты болуы керек. Есептелу және пайда өлшеміне сәйкес болғысы келмейтіннің барлығы Ағартушылықпен күмәнді болып есептеледі. Ол ең болмағанда бір рет сыртқы мәжбүрлеусіз өрістей алғанда, оны тоқтату мүмкін емес болар еді. Оның адам құқықтары туралы өзіндік идеялары да бұрынғы универсалийлерге қатысты жағдайға ұқсас. Оған қарсы тұратын кез келген рухани тойтарыс оның қуатын одан бетер ұлғайтады. Оның себебі ағартушылық өзін өзі әлі кезге дейін мифтерде танитындығында. Оған көрсетілетін қарсылық қандай мифтерге сүйенгеніне қарамастан, осындай қарсылықта олар аргумент болғандықтан, қарсылық білдірушілермен Ағартушылыққа кінә ретінде тағылатын аздыратын тиімділік принципі мойындалады. Ағартушылық — тоталитарлы. Антропоморфизмді, субъективті дүниені табиғатқа проекциялануын ағартушылық мифтің негізі деп таныды. Сверхестественноеның барлығы, аруақтар мен құбыжықтар бұл жерде табиғат күштерінен шошынған адамның айнадағы кейпіне айналды. Ағартушылық бойынша, мифологиялық фигуралардың барлық көптеген түрлерін бір бөлгішке келтіруге болады, олардың барлығы субъектке редукцияланады. Сфинкстің қойған жұмбағына Эдип «Ол адам» деген жауабы Ағартушылықпен барлық жағдайларға арналған стереотипті анықтама ретінде қайталанады, және де ол әңгіме өзегіне тәуелді емес: объективті магына фрагменті, белгілі бір тәртіптің контурлары, зұлымдық күштері алдындағы үрей және құтқарылу үміті. Болмыс пен уақиға ретінде Ағартушылық алдын­ала тек бірлік арқылы түсінуге болатынды ғана таниды: оның идеалы — барлығы бастау алатын жүйе. Оның рафионалистік және эмпирикалық нұсқалары бір­бірінен осымен өзгешеленбейді. Алғашқы аксиомалар бөлек мектептермен түсіндірілуі қаншалықты түрлендірілген болғанымен, бірыңғай ғылымның құрылымы сол бұрынғы қалпында қалды. Зерттеу салалары қаншалықты түрлендірілген болғанымен, Лейбництің Mathesis universalis қағидасы қарғуға қарсы болғандай, Бэконның Una scientia universalis7 қағидасы міндетсіздікке қарсы. Формалардың көптігі олардың орналасқан жеріне және тәртіпке, тарих фактілерге, заттар материяға алып келеді. Бэкон бойынша, сонымен қатар, жалпылық дәрежелері арқылы, жоғарғы принциптер мен айтылмыш бақылаулар арасында, бір мағынада логикалық байланыстар болуы керек. Оларды де Местр, «баспалдақ идолы»8 кемсітеді. Формалды логика бірегейлендірудің ұлы мектебі болды.

Ол ағартушыларға өлем есептелуінің схемасын ұсынды. Платонның соңғы шығармаларында идеялардың сандармен мифологиялық теңдестірілуі қандай да болмасын демифологияландырудың пафостығын көрсетеді: сан Ағартушылықтың канонына айналды. Буржуазиялық сот төрелігі мен сауда айналымы бір теңдіктермен реттеледі. «Теңдессізбен қосқанда теңсіздік шығатыны туралы ереже әділдік үшін де, математика үшін де аксиома болып табылмайды ма?»9. Буржуазиялық қоғам баламалылық принципімен басқарылады. Ол түрлі атаулыларды абстрактты мөлшерлермен редукциялайтындармен салыстырмалы етеді. Санмен, ақыр соңында бірлікпен сіңірілмейтіннің барлығы Ағартушылық үшін елес, иллюзия болып табылады; қазіргі заманғы позитивизм оны поэзияға ысырып тастады. Бірлік Парменидтен Расселге дейін басым ұран болып қалды. Құдайлар мен қасиеттерді жою ең бастысы болып қалды. Бірақ мифтер Ағартушылықтың құрбаны бола тұра, соның тікелей өнімдері болып табылады. Уақиғаның ғылыми есептеуінде кезінде мифтерде уақиға туралы ой берген есеп жойылады. Миф уақиғаның пайда болуын хабарлауға, атауға, айтуға, және сонысымен суреттеуге, белгілеуге, түсіндіруге тырысты. Мифтерді жазу және жинақтау кезінде тенденция күшейеді. Ертедегі заманнан хабарламадан ілімге айналуда. Кез келген салт жорасында уақиға сиқырлы түрде әсер етілетін белгілі бір процесс ретінде түсініледі. Салт­ жораның осы теоретикалық элементі халықтардың ертедегі дастандарында ерекшеленеді. Тратиктер кезіндегі мифтер Бэконмен идея ретінде түсінілетін тәртіп пен биліктің белгісі астында түр. Жергілікті аруақтар мен перілердің орнын аспан және оның иерархиясы басады, дуагерлер мен тайпаның тәжірибесіндегі жалбарынулардың орнын субординацияланған құрбан шалу және құлдармен бұйрық тәртібінде орындалатын еңбек басады. Олимп құдайлары енді сұрапыл құбылыстармен теңестірілмейді, олар соңғыларын белгілейді. Гомерде зевс күндізгі аспанды билейді, Аполлон күнді басқарады, Гелиос және Эос аллегориялық салаға өтеді. Болмыс бұдан былай ыдырап, философия өрлеуімен тартылатын логосқа, монадаға, сырттай заттар мен жаратылыстардың көпшілігіне айналады. Өз тіршілігі мен ақиқаттылық арасындағы жалғыз айырмашылықпен басқаларының барлығы сіңіріледі. Қандай да болмасын айырмашылықтарға қарамастан, әлем адамға бағынышты бола бастады. Осы ретте иудейлік жаратылыс тарихы мен Олимп діні пікірлес. «… және олар теңіз балықтарына, аспан құстарына, малдарға және барлық жерге, және жер үстінде ирелендеген жыландарға үстемдік жасасын». «О, Зевс, әкем менің! Сен аспандағы патшасың, / Сен адамдардың барлық игілікті және мейірімсіз істерінің куәсісің, / Сен үшін бәрі бір емес, / Аң тіршілік ететіні рас ия, жоқ па». «Ал мырза, құлды өзі мен оның арасына қойып, заттың тәуелді жағымен ғана кездеседі және оны толық пайдаланады; ал оның дербес жағын ол құлға береді, құл оны өңдейді». Бұл құдайлардың алдында қалдықсыз бағынатындар ғана төзіп тұра алады.

Читайте также:  МАХАМБЕТ ШЫҒАР­МАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ САЯСИ-ҚҰҚЫҚТЫҚ ОЙЛАР

Субъекттің оянуы билік барлық қатынастардың принципі ретінде танылуы арқылы жүзеге асырылды. Осындай түрдегі ақыл­ойдың бірлігімен салыстырғанда, құдай мен адам арасындағы айырмашылық ежелгі гомерлік сын заманынан ақыл­оймен сенімді белгіленген иррелеванітілік дәрежесіне дейін түсіріледі. Табиғат әміршісі ретінде құдай­жаратушы және рух­құрылысшы бір­біріне ұқсас. Адамның құдайға ұқсастығы — болмыстағы егемендікте, оның әмірші көзқарасында, билеуінде. Миф ағартушылыққа, ал табиғат объективтілікке ғана айналады. Адамдар билігі күшеюінің бағасы — олардың билігі таралатын барлығынан шеттетілу. Ағартушылықтың заттарға деген қатынасы үстемшілдің адамдарға деген қатынасы секілді. Ағартушылық үшін заттар билігін жүргізетін дәрежеде ғана белгілі. Ғылым адамына заттар, оның оларды қаншалықты өндіру қабілетіндей деңгейде ғана белгілі. Сөйтіп олардың «ішіндегі» «ол үшінге» айналады. Осы айналуда заттардың мәні билік жүргізу субстраты секілді әр жағдайда ашылады. Осы сәйкестікпен табиғаттың бірлігі белгіленеді. Субъекттің бірлігі секілді ол сиқырлы жалбарыну тәжірибесінің алғышарты болды. Шаманның салт, жоралары заттар мен экземплярларға емес, желге, жаңбырға, сырттағы жыланға немесе іштегі періге бағытталды. Ол жалғыз және өзіне ұқсас аруақ қана сиқырлықты іске асыратын аруақ болған жоқ; ол көптеген аруақтарға ұқсас болуы керек табыну маскалары секілді өзгерді. Сиқырлық қанды жаңылу болып табылады, бірақ ол әлі билікті теріске шығармайды, себебі ол абсолютті ақиқатқа ауыстырылған бола тұра, құлдыққа айналдырылған әлемнің негізіне салынады. Дуагер өзін перілерге ұқсатады; оларды қорқыту немесе мейірімдендіру үшін ол қорқынышты немесе момын кейіпте болады. Оның қызметі бір затты қайталауды талап ететініне қарамастан, ол өркениет адамы секілді өзін өзі жарияламайды, өркениет адамы үшін бұл жағдайда оның қарапайым аңшылық алқаптары бірыңғайланған ғарыш мөлшеріне, олжа мүмкіндіктерінің жиынтығына дейін жиырылады, көзге көрінбейтін күштердің ұқсастығымен. Осындай ұқсастық ретінде ғана адам өзін басқалармен теңестіру кезінде жоғалмайтын, бірақ көрінбес маска ретінде мәңгілікке өзін меңгеретін сәйкестікке қол жеткізеді. Аруақ сәйкестігі және оның корреляты, табиғат бірліктігі қасиеттер толықтығын құрбан ететін себеп болып табылады. Қасиеттерінен айырылған табиғат барлығы үшін хаостық материалға, ал құдіретті өзіндік абстарктты сәйкестікке айналады. Сиқырлық үшін өзгешіл орынбасарлық төн. Жаудың найзасымен, оның шашымен, атымен болған құбылыс соның өзімен де болады, құдайдың орнына құрбандық мал өлтіріледі. Құрбандық шалу кезіндегі субституция дискурсивті логикаға бағытталған жолға қадам басады. Өз төлінің орнына құрбандыққа шалынатын бұғының ұрғашысында, немесе тұңғыштың орнына құрбандыққа шалынатын қошақанда өз қасиеттері бар, бірақ олар бұл уақытта тұр өкілі болып табылады. Олар нұсқа кездейсоқтығын алып жүреді. Бірақ hie et nunc әулиелігімен, таңдаулының ерекшелігімен соңғысы радикалды түрде ерекшеленеді, ауыстыру кезінде ауыспайтын болады. Осының түбіне ғылым жетеді. Онда ешқандай ерекшелейтін орынбасарлары жоқ: егер құрбандыққа шалынатын мал болса, онда ешқандай құдай болмайды. Орындармен ауысушылық әмбебап өзара ауысушылыққа айналады. Атом бұл орайда орынбасар емес, материяның бейнесі ретінде танылады.

Қоян да орынбасар бола алмайды, ал лабораторияда ол тек профессионалды ұмтылудың экземпляры болып табылады. Функционалды ғылымның ағымында өзгешеліктің сондай деңгейде болуы дүниенің барлығы сол бір материяға келіп тірелетіні айдай анық. Ғылымның пәні өзінің күшін жоя бастап, өзгермелі күйге келе бастайды. Өйткені Бірегейлікке өзгешелік келіп қосылады. Сиқырлық дүниесі өзі тілдік формада өздерінің іздерін жоғалтса да өзгешілікті қамтиды. Заттардың арасындағы ұқсастық субъектінің беретін мәні мен мағынасы жоқ объектінің, рационалды мағына мен мағынаны кездейсоқ тасушы арасындағы қатынастан, байланыстан ығыстырылады. Сиқырлық деңгейде түс пен бейне әрқашан тек заттардың белгісі емес, сонымен қатар заттардың есімі мен ұқсастық құралы арқылы байланыста болады. Бұл жердегі байланыс байланысы емес, туысқандық байланыс болып табылады. Ғылым сияқты сиқыршылықтың өзіндік мақсаты бар. Бірақ ол мақсатқа объектіден алшақтау арқылы емес, керісінше мимезис арқылы жетеді. Ол ешқашан невротик сияқты примитивті адам түсінгендей «ойлаудың күштілігіне» негізделмейді. «Шынайы өмірге қарама­қарсы психикалық процестерді қайта бағалау ойлау мен шынайы өмір радикалды бөлінген жағдайда мүмкін емес. Фрейдтің «дүниені иелеуге деген мүмкіндікке сенімді»15 тек сиқыршылық арқылы түсіндіруі шынайылық принципі қанағатталатын жалған ғылым арқылы сәйкес келеді. Индустриалды техниканы жан­жақты игерген дуагерге объектіге қатысты өзінің ойының өзгеруі жеткілікті болды. Ол шынайылық Мен принципінің қанағатталуымен жүзеге асты. Ақиқатқа жетуде ерте халық діндерінің мифтік наным­сенімдері, патриархальды мифтің өзі де Философиялық Ағартушылықпен теңесетін ағартушылық болып табылады. Мифологияның өзі шексіз ағартушылықтың жібін кесті. Оның өзі рух түсінігінің, ақиқат, жалпы ағартушылықтың өзі анимистикалық сиқыршылықтың саласына жатады деген түсінікпен, тек сенім ретінде көрсетілетін әр түрлі теоретикалық көзқарастарды жоюға алып келетін сынға алумен күресті. Мифтің логикалық салдар ретінде негізгі кейіпкерін жоюдың қажеттілік принципі бой алып келеді. Батыс еуропалық философияның барлық рационалды жүйесінде формальды логиканы шектей отырып, құдайлықтың иерархиясынан басталатын, әдептіліктің жеке мазмұны жеткіліксіздігіне наразылық бағытталатын перманентті пірлердің жағдайында да сатылы даму жүйесін басқарады. Мифтермен ағартушылық қалай жүзеге асатындығынан, ағартушылық барған сайын мифологияға терең еніп барады. Ол мифтен бұзу үшін материал алады. Және ол сот ретінде мифтің ауына түсіп кетеді. Ағартушылық өзін­өзі таптаумен анықталатын, себепші болатын жазалау сотынан қашуға тырысады. Мифтерде болған жайттың бәрі олардың болғандығымен ақталады. Бұдан ағартушылыққа тек қана болайын деген бірақ жүзеге аспаған фактілер қалады. Биліктің іс­әрекеті мен әрекетсіздігінің теңсіздігі туралы ілімдер адамдардың қайталау барысында олар өздіктену мүмкіндіктерінің арқасында оның билігінен құтылу қиялынан ажырағаннан кейін пайда болды. Бірақ бұл магия иллюзиясы артқан сайын адамның табиғаттың заңды тәуелсіз субъектісі ретіндегі кезектік айналымның қайталануына Қызығушылығы арта түсуде.

Читайте также:  Қалдан батыр

Имманенттік қағидасы — әр Қайталанушы кезекті оқиғаның түсініктемесі болып табылады, ал ол өз кезегінде Ағартудың аңыздық продуктивті күштің теңестірушісі, яғни аңыздың өз қағидасы болып есептеледі. Бұл осы айқастарлық әлемдегі барша жаңалықтарды жібермеу бағытындағы құрғақ ақылды, яғни өткенді мәнсіз ойынның сүйектері жоқ, ұлы ойлардың барлығы ойланып қалды, мүмкінді ашулар алдын ала ашылып қойған, ал адамдар бейімделудің арқасында өзін­өзі сақтап қалуды көздейді, осындай құрғақ заңдылықтан келіп қиял ғажайыптар қайтадан өрлейді,яғни қатаң өмірдің кегінің көмегімен ешқандай болмаған нәрсе қайтадан туылатын өмір санкциясы. Мүмкін болатын тәжірибенің шекарасынан сыни пайда болатын вердикт осындай. Өзінділік немесе жекелік бәрінен бұрын уақыттың қайталануындағы өзіне өзі өзіндік қасиет мүмкіндігінің болмауына беріледі. Ағарту ісі бұрынғы теңсіздіктің заңсыздығын жойып, құралсыз барлықты, бірақ сол уақытта басқа да тіршіліктерге теңестірудегі оның әмбебап қарулануы. Онымен Керкегордың өзінің протестанттық этикасында мақталатын және Гераклдың этикалық циклдағы кездесетін аңыздық мықтылықтың ауысуына келетін нәрсе жасалады: онымен шексіздік ескеріледі. Мұнда ойлау сапасының бөлінуі тана емес, сонымен қатар адамдардың шындыққа формасына пайдаланылады. Шығу тегі туралы нарықтың сұраныс қоймау рақымдылығы сатушыларға төленулі, себебі нарықтағы саудада сатылып жатқан тауарлардың өндірілу мүмкіндігі, оған шыққан тегінен, туралы бері сіңілген қасиеттері өзгелерді басынуға жол береді. Өзінділік адамдарға әр уақытта олардың жеке заты ретінде, басқалардан өзге үздік болуы үшін және соған байланысты дұрыс өзінділік болуы мақсатында беріледі. Бірақ осы либералдық кезеңнің бойына Ағарту ісі толығымен жойылмаған соң, ол ылғи әлеуметтік зорлық жатында болды. Манипуляция жасайтын ұжымның бірлігі сол ұжымның бірлікті мүшесінің негациясына байланысты, ол қоғам оны қаншалықты жалғыз дара ету мүмкіндігінен алыстау «Гитлерютенд» ұйымында күмәнсіз қолданылатын орда атауы — варварлықтың ешқандай бейнесіндегі рецедив болмайды, бірақ эталитарлықтың репрессиялық триумфы болып есептеледі, құқықсыз тендіктегі құқық теңдігінің дамуы болып есептеледі. Фашистік имитация аңыздық ең алғашқы аңыз ретінде өзіне керектігін алады, немесе таза аңыздар кекшілдіктің жаман көзқарасы теңестіріледі, ал жалған аңызда ол оның құрбандарына теңеледі. Табиғи қажеттіліктердің жібін үзу мақсатында жасалған әрбір әрекет нәтижесінде құритын табиғаттың өзі, осы жіптік байланысты тек қана қымтай, беріктей түседі. Еуропалық өркениеттің салған жолы, міне, осындай. Ағарту ісінің құралы абстракция өз объектілеріне мәні анықталмаған қатал тағдыр ретінде қарым­қатынасын белгілейді. Табиғаттағы бәрін қайталанатын жасайтын абстрактіліктің басшылығындағы нивелириялық жағдайда және оны жөндейтін индустрияда босатылғандардың өздері бәрібір сол, бұқараға айналады, оны Гегель Ағартудың нәтижесі деп түсіндіреді. Объект пен субъект арасындағы аралық абстракцияның алғышарты өз негізінде басшының бағыныштысының арқасында қолы жеткен заттарға аралығын білдіреді.

Гомердің әндері және Ригведаның әнұрандары әскери батыл ұлттылық бұқараны билеп отырған өз автохтондарын жеңгеннен кейін, оның билеушілеріне айналатын бекітілуші көлемдердің және жерді иемдену дәуіріне жатады. Құдайлар арасындағы ең жоғарғы құдай жердегі бағыныштылар әскери аристократияның көшбасшысы ретінде патша арқылы өмір сүретін әлеммен буржуазиялық кезекке түседі, дәл осы кезде жолдау емшілер, қолөнершілер, саудагерлер арқылы жүзеге асырылуда болып жатыр. Көшпенділіктің аяқталуымен әлеуметтік құрылым бекітулі жекеменшік негізінде беріледі. Одиссей сияқты жекеменшікке ие адамдар алыстан көпшілікті басқарады, шопандардан, шошқа өсірушілерден, жылқы өсірушілерден құралған ұжымды біркелкі басқарады. Кешке жақын өз сарайының сыртынан жердің мың түрлі оттарға бөленгенін бақылап отырып, ол жеңіл рухымен ұйқыға бататынын біледі, себебі ол біледі: оның бағыныштылары жабайы андардан оны құтқаруға дайын және оның кең байтақ жерін жаулардан сақтауға дайын. Ойланудың жалпыламасы, дискурстың логиканы дамытуы бойынша, басшылық ұғыну саласында ақиқаттық басшылықтың негізінде пайда болады. Магикалық мирастың ауысуы барысында бұрынғы диффузиялық көзқарастар өзіндік мәнін бұйрықтық тәртіп құрылымындағы ұғымдық бірліктен, яғни бос адамдар тұрғызудан өмір көне ситуциясынан алады. Әлемдік ауысудың субординациясы мен тәртіпке үйрететін өзінділік ертең ақиқатты ойлау­бөліну әрекетімен қосады, себебі екеуінің арасында еш ерекшеліктер көрінбейді, және олар оның да өз өмірінің жалғасын табуда. Миметикалық сиқырмен қатар онымен зат қозғайтын білім табу ретінде саналады.Оның жек көрушілігі біркелкі алғашқы өлем бейнесімен және өзінің жеке бақытымен таралады. Хитондық құдайлар түпкі тұрғындардың арасынан индра мен Зевстің дінінің шуақты­нұрлы күннің астындағы жердің тозаққа айналған жағына қуылады. Бірақ аспан мен тозақ бір­бірімен тығыз байланысты. оған байланысты Зевстің аты жер асты құдайы мен жарық құдайына сәйкестенді, олимптік құдайлар хроникалық құдайлармен әртүрлі байланыстарын қолдау сипатына ие болды, бір­бірінен бірмағыналы бөлінген жоқ, мейірімділер мен зұлымдар, жақсылық пен жамандық. Олар өзара тізбектелді, пайда болу мен ғайып болу, өмір мен өлім, жаз бен қыс сияқты. Гректік діннің шуақты­нұрлы әлемінде көзге білінбес, айтқан емес діни принциптің мүшесіздігі өмір сүре бастады, яғни адамның даму сатысының мәлімдерінің ең тұңғышы болып мана саналды.Алғашқыда дифференцианалды болмай тұрып ол көзге көрінбес, бөтен, тәжірибе айналасындағы трансциденттік болып, заттарда олардан бұрын мәлім тіршіліктің болуы саналды. Бұл жағдайда примитивті нәрсе әулиелік болып қаралса, материалдықтың қарама­қарсы мәндік рухани субстанция болмайды, бірақ шынайылықтың өзара байланысы бөлшегіне тендік жүйесі. Көзге үйреншікті емес нәрсені көргендегі шошыну, үрей тудыратын айқайы оның аты болды.

Онымен көрмегендіктің мәлімге қатынасының трансценденттігі бақыланды, сонымен қатар қорқыныштың әулиелігі. Табиғаттың 2­ге бөлінуі — көрінушілік және мәнділік, әсер ету және аңыз сияқты мүмкін нәрселер — ғылым да адамнан туған, яғни көрсетудің бір құралы, әдісі болып түсінігі қалыптасты. Табиғатқа жан бітпейді, алмаспайды, психологизм ойлантады: бағанағы әрекет үстіндегі жан, проекция деп танылмайды,бірақ жабайы адамдардың әлсіз жандарындағы табиғаттың шынайы күштілігінің жаңғырығы. Онда объект және субъект бөлінеді. Аташпен жай түк ретінде тана емес, қатысса, яғни бір нәрсенің куәгері немесе осының болған жері, тіл өзінің қарама­қарсылығын жеткізудің әдісіне иеленеді, мысалы оның өзінікі, сонымен қатар өзгенікі, солайша өзіндік және өзгелік. Құдайлардың арқасында тавталогиядан тіл тіл атанады. Дефиницияға ұқсас әу бастан­ақ диалектілік ойлаудың өнімі болады, ол үшін бір нәрсе бар, және соған байланысты ол отан айналмауының барлығы да сол болады. Осылайша өзінде ұғым мен заттың ажырасуын мәлімдеген объективті анықтаманың алғашқы түрі пайда болды, онан кейін ол зат өзінің жеңісін гомерлік дәуірде тауып, одан әрі қазіргі заманғы позитивті ғылымға өтті. Бірақ бұл диалектика әлсіз болып саналады, өйткені ол өзін қорқыныш үрейінен дамытады, демек, ол қорқыныштың 2­те бөлінуі, яғни қорқыныш тавтологиясы болып келеді. Құдайлар өздерінің аттары ретіндегі айқайдан туатын адамдар үрейлеріне жауап бермейді. Қорқыныштан ол тек тіршілік жойылғанда ғана ажырайды. Бұл анықтамамен демифологизация жолы анықталады, яғни аңызда жансыз бен жанды қосылғандай бұл Ағартудың жолы жанды мен жансыздың бірігуін көрсетеді. Ағарту ісі мифологиялық қорқыныштың радикалданған түрі. Позитивизмнің таза имманенттілігінің ең ақырғы өнімі болып өзінің әмбебап табуы болып табылады. Бұдан тыс ішінде өмір сүруді жалпы жіберуге болмайды немесе ол жерден тыс соның ішіндегі туралы көзқараста, ойлар қорқыныштың ағыз қайнар көзі ретінде саналады. Егер жасаған қылмыс үшін примитив кек алынған жағдайда, егер сол қылмыстың құрбаны болып өз жақын­туыстары өлген жағдайда, уақыт өте келе өз отбасына қылмыскерді қабылдаумен қанағаттандырылды, осымен өзге қанның жекеменшік қанына сіңу процесі белгіленеді, яғни имманенттіліктің қайта жандану процесі. Мифологиялық дуализм тіршіліктің үйреншікті ортасынан тыс шығармайды. Бұның қол астындағы билік әлемі және үнді мен грек аңыздары да шексіз қалыпта біртекті. Әрбір туу өліммен төленеді, әрбір бақыт — бақытсыздықпен. Және де адамдар мен құдайлар өз қатысуларын өзгертуге қанша тырысса да, тіршілік ақырында бәрібір олардан жоғары болады. Қатал тағдырдан пайда болған әділеттіліктің өзі сол тағдырдың кейбір сипатына ие болып тұрады, яғни ол адамдардың қоршаған әлемге қажеттілік пен қысымдылықты қоғамнан орын алғысы келетін сипатына дәл келеді. Сондықтан да мифологиялық, ағарту әділеттіліктері кесір мен жаза, бақыт пен зорлық бір теңдіктің жақтары болып есептеледі. Құқықта әділеттілік өшеді. Шамандар өмірге зиян қасіреттің бейнесін пайдаланып, өзінің қызметін атқарады.

Читайте также:  ІІ Республикалық «ЕҢ ҮЗДІК 20 МҰҒАЛІМ» байқауы өз мәресіне жетті

Онымен жаза қолданудың түрлері мен өркениеттен жұбаныш іздеу әрекеттері реттеліп отырады. Теңдік оның құралы болып табылады.Табиғаттық сәйкестіліктің мәліметіне аңыздарды түсіну үздіксіз беріледі. Жұлдызнамадағы Егіздер жұлдызы да әртүрлі басқа символдармен қатар табиғаттың қайталануын қос етіп көрсетеді, яғни олар жаралған жұмыртқа бейнесінен жалғыз өзі ретінде өзінің бұрынғы белгісіне ие болады, ал ол белгі — Зевстің Қолындағы таразы, яғни патриархалды әлемдегі толықтай әділеттілікті бейнелейді және оны тек қана табиғатқа бағыттайды. Тәртіпсіздіктен өркениетке қадам басу барысында билік табиғи тәуелділікке ие болады, бірақ адамдардың саналары арқылы теңдік қағидасында ештеңе өзгерте алмайды. Және Де осы Қадамды адамдар бұрын жануарлық тіршілігі кезіндегі жоғарыдағы бүкіл күшті біреуге табынуы арқылы құнын алды. Бір кездері фетиштер тендік заңдылығына бағынды. Қазір теңдік өзі фетиш атанады. Әділеттіктегі көздің байлаулы тұруы тек құқық пен сот әрекетіне ешкімнің араласпауын тана білдірмей, сонымен қатар ол өзінің пайда болуын еркіндіктен алмағандығын көрсетеді. Абыздардың ілімдері белгілік болды, себебі онда бейнелер және белгілер сәйкес келді. Иероглифтердің көрсетуі бойынша, алғашында сөз бейненің де қызметін атқарған. Кейін ол аңыздарға салынды. Аңыздар, магиялық ритуал секілді табиғаттың қайталануын білдіреді. Ол белгіліктің өзегі болып табылады: болмыс пен процесс ретінде, яғни белгіні жүзеге асырудағы оның оқиғаға ауысуын білдіреді. Тізбектелу,үздіксіз жаңару, бір­бірінен айырылмау әртүрлі және бар белгілердің атрибуттарының мәнін ғана емес, сонымен қатар оның нақ мазмұнын көрсетеді.Әлемді жасау актінің бейнесуреті, яғни әлемнің анадан туылуы, сиыр немесе жұмыртқадан пайда болуы иудалық Генезиске қарама­қарсы сәйкес бейнелі. Бұрынғы өте адами құдайларды келеке ету жұмыстың мәнін қозғамады. Бұл құдайлардың мәнділігі индивидтікпен жойыла қоймады. Олар бұдан кейін өздеріне бірдеңені сақтап қалған; олар табиғатты жалпы билік ретінде көрсетеді. Өздерінің преанималдық, яғни жануарлық сипатымен Ағарту ісінде орын алады. Олимпийлік дағдарысты тарихтың сыртында, ұяң қабатында араласу ілімі, элементтердің өзара әсерлесу және қақтығысу ілімдері пайда бола бастады, кейін олар өздерін адамның қиялына аңыздар мен тылымды айналдыру деп танылды. Белгілердің жүйесі ретінде тілге табиғатты тану, білу үшін отан ұқсас болу керек. Бейне ретінде оған табиғат болу үшін, оны танып білу талаптарынан бас тартып, оның көрінісіне сай болуы керек. Ағарту ісінің прогрессивті даму жағдайында бір­ бірінен мәдениет салаларының ажырауы секілді тылым мен өнердің антитезаларының болуы үшін ұжымды басқару, екеуінің бір­біріне қарама­қарсы болуы, екеуінің бір­біріне ауысу тенденциясының мүмкіндігі. Неопозитивистік интерпретацияларда тылым эктетизмге, яғни белгілердің ауысу жүйесіне, интенциядан алшақтап, транцендентті жүйеге айналады: байырғы замандағы өз жұмыстары ретіндегі математиктердің ойнына айналады. Бірақ жұмылдырушы көрініс өнері позитивистік құрылымдағы қолданатын техниканың жазылуына айналады Ол шынайы түрде таты бір рет әлем болып, идеологиялық бөліну болып,репродукцияның үздіксіздігі болады.

Бейне мен белгінің бөлінуі жеркенішті емес болады. Бірақ егер ол пародоксизмге өзіндікті үздіксіз гипотезаға қайтадан, изоляцияға ұшырағандардың екеуі де ақиқаттың жойылуына итермелейді. Бөлінген тендікті философия ұғым мен мәнділіктің қатынасы ретінде, өз дефинициясын алу құралы ретінде көреді. Шындығында, ол өз атына сәйкестенген жағын көп жақтады. Платон поэзияны, позитивизм секілді, жесттермен қуғылады, яғни идеялар туралы ілім. Платонның пікірі бойынша өзінің сондай өнерімен Гомер қоғамдық, жеке өмірде ешқандай өзгеріс жасамады, бір де бір жеңіске жетпеді, ешқандай жаңалық ашпады. Бізге сонау кездерден оны сүйген немесе оны құрмет тұтқан адамдар туралы ештеңе мәлім емес. Өнер өзінің қажетті екендігін дәлелдеу керек. Оларға еліктеу, иудалардағы сияқты заң шеңберінен тыс жарияланады. Сана мен дін ғажайып қағидасында ықпалға түседі. Күнделікті үйреншікті тіршілікте өмір сүруді қадағалау түрінде, өнерде, ол ұялшақты нәрсе болып табылады; оны жүзеге асыратындар қаңғып кетеді, бәріне көнуші көшпенділер болып, өмірде атамекенсіз өмір сүреді. Табиғатқа жағыну әдісімен әсер ету қажет емес, оны өзіңе еңбек арқылы бағындыру керек. Өнер туындысы мен ғажайып күштер қолданбалы әрекеттер арқасында профилдік болмыстан алшақтаған жабық салалы бекітуші болып табылады. Оның ішінде ерекше заңдар орын алады. Балгер мен сиқыршылар церемониялары басталар кезінде өзінің белгілі орнын анықтайды, сол сияқты әр өнер туындыларына оның образы шындықтан бөлектенуі керек. Және де магиядан өнерді бөлетін әсер етушілерден бас тарту арқылы магияның әлі де осы күнде өз жалғасын табу тереңіректе қабылдау өңделіпті. Ол арқылы мөлдір тіршіліктің таза бейнесі ұсынылады, яғни оның элементтері өзінің бейнесін түсіреді. Эстетика тұрғысынан өнер туындысының өзіндік мәні негізінде тұрады. Өнер туындысының мәні, эстетиканың көрінісі ретінде сиқыршылықтағы жалпылама бүтіндіктің жекеліктен тұратындығында жатыр. Өнер туындыларында әрқашан екіге бөлінушілік орын алады, яғни заттың материалдық және рухани жағынан түсіндірілуі. Тотальдылықты айқындайтын өнер абсолютті болуға тырысады. Өйткені философия күннен­ күнге оның ұғымдық танымының приоритетін мойындауға бет бұра бастады. Шеллингтің тұжырымына сәйкес, адам өзінің білімінен айырылған жағдайда өнер пайда болады. Ол оны «Ғылымның түпкі бейнесі» деп есептеді және «өнер тұрған жерге ғылым әлі жете қоймаған» деп санады. Белгі мен бейне арасындағы алшақтық оның ілімінің рухына толық сай келеді, «Өнердің кез келген жекелей алғандағы актімен толық шешіледі». Мұндай өнерге сенуді буржуазды өмір кейде ғана басынан өткізетін. Бұндай жағдайда, яғни білімнің шектелуі кезінде жасалатын іс­әрекеттер өнерге емес, сенімге жол беру үшін орын алады. Соның көмегімен соңғы ұрпақтың діні, Торквемада, Лютер, Магомет сияқты тұлғалар рух пен болмыстың бірігуіне жетуге тырысып бақты.

Бірақ сенім привативті ұғым: білімге қарсылығын немесе гармониясын көрсетпесе жоғалып кетеді. Ол білімнің шектеулігін қалай отырып, өз ініңде шектелгендігін байқамайды. Трансцендентті принципті ұстануға тырысқан протестантизмнің сенімі сөзбен жүзеге асқан. Яғни сөзге бағыну биліктің символы ретінде қарастырылады. Сенім біліммен қатар жүре отырып, демек досы немесе жауы бола отырып әрқашан білімді басып озуға ұмтылады. Сенім фанатизмі өзінің жалғандығының көрінісі. Лас ар — оның екінші табиғаты. Кезінде сенімнің принципі Контрреформация және Реформацияда орын алып, от пен қылыштың орын алуына себепші болды. Дүниежүзі тарихы дәлелдегендей сенім әрқашан билеуге ұмтылады. Жаңа заманда ол қулықтың құралы болды. Он тоғызыншы ғасырда Ағартушылықта сенімнің ақиқаттан алшақтататыны Гегельдің тұжырымдамасында көрсетілді. Ал жиырмасыншы ғасырда сенімнің пародоксы — алдауда, иррациональдылығы — қараңғы қоғамға апаратын басқарушылардың саналы инструментінде көрініс тапты. Тарихқа тіл ене бастағаннан сенімнің мэтрлары абыздарға айнала бастайды. Аспан құдайларының билігіне ат бере отырып, жердегі адамдар өздерін солардың өкілетті өкілдері деп таныта бастады. Тайпаның ақсақалдарымен жасалған манның пайда болу рәсімі барлық жерде орын алған. Яғни рухты ман адамға айнала бастайды. Ақсақалдар рухани өмірді дамыта отырып, өздерінің профессиональды білімдерін және өздерінің билігін дамытады. Көшпенділіктің алғашқы кезеңдерінде тайпаның мүшелері табиғаттың заңына әсер ете алмаған. Ер адамдар тамақ табумен, әйел адамдар үй шаруашылық жұмыстарымен айналысқан. Табиғаттың ағымына манның әсер етуі кейін пайда болды. Яғни осы кезден бастап билік — бір адамға, бағыну — екінші адамға өтіп, бөліну дүниеге ене бастады

Оставить комментарий