Қарлығаш сыры

Амантай Сатаевтың «Тұңғиықтағы тұйықтар» атты бұл еңбегінде негізінен не қия салған қарлығаштарының қанаттануын, отырып қалған қазақтың белгі Төле бидің қалмақ қолымен кездескенде айтқан елдік пен бірліктен хабар берер ой­толғамы және қазақ хандарының істеріне баға беретін пікірлері берілген. Шығыстан жеткен жаушының тосын хабары Теле бидің бүйірінен шаншудай қадалды. Өзі де кеп ойланып жатпай, ел­елдің батырларына хабаршылар аттандырды. Төле түнімен дөңбекшіп, көз ілмей шықты. Жеппелете ішін тартқан есек дауысы құлаққа келеді. Теле басын көтеріп, шаңыраққа қарады. Шаңырақтағы қарлығаштар кірер саңылаудың тусы көгілдірленіп, аспандағы жұлдыздар тарап кетіпті. Көктем келе, көкек өз атын есі шақыра бастағанға біраз уақыт болған. ­

Қара жерге қар жауып, Қарады көрген бip мұрат, Қара жерден қар кетіп, Жазды керген бір мұрат, деп бұрынғылар да көп айтқан екен­ау, — деп Теле би төсегінен тұрып көңіліне бастады. Ие, талай көктем келіп, талай көкек өз атын шақырып, талай қарлығаш мұның ордасының шаңырағына ұя салып, қаншама балапанын ұшырғанын санаған кім бар?.. … Міне, тағы да қос қарлығаш үйреншікті icтеріне кіріседі: күлдіреу тегі ескі ұяларын қалпына келтіреді, жұмыртқа салады, жылқы қылдарынан балапан матап, канаттары қатайған соң ұшуға әзірлейді. Қарлығаш балапандары ер жетіп, қанаттары ұшуға жарағанша езге ауыл кешсе де, Төленің ауылы қозғалмайды. Бұл әдеттің қалыптасқанына да қырық жыл оралыпты. «Қырық жыл қырғын болса да, Төле бидің балапандарын ұшырмай, үшін жимайды» деген әдетіме де аңызға айнала басталғалы қашанғы. Қарлығаштардың қылықтарына қарап, кішкене ғана әсем құстардың мұншалық татулықтарына би тақалады булар да бір­бірін қонаққа шақырысып, шүйіркелесіп, өзара мұң­мұқтаждарын айтысатын тәрізді. Кей сәтте шаңыраққа төрт­бес ересек қарлығаш қонып алып, «әңгіменің тиегін ағытады­ай» келіп. Күлдіреуіштерде мына қонып отырған қарлығаштар сонау ішекті, осы ауылға, туыстары Жайық бойына кешкенде көліктері болмай осы ауылда калып қойған Әйтеке бидің ағайындарын ұялайтын құстардың ұрпағы, өздері «сөзуар­ақ», мұншалық көп шақылықтап, «әңгімеден» ауыздарын жимайтын кішкене құстарды Төленің бақылауы бұл емес.

Кешегі біp суық хабар бүгін де мазалап тұр. Алатау жақтан жеткен жаушының күңгірт хабары ауылдың бас көтерерлерін би алдына кеше де жинап еді. Үш Қалқан мен Шолақты жиектей жортқан жоңғар жауынгерлерінің жұрға жойқын деген. Қазақ көрінсе болды, түтіп жеуге әзip көрінеді. Шағын ауыл, некен­саяқ мал жұмырына жүк та болмайтынға ұқсайды. Жетісу жеріндегі мыңғыраған мал мен дүние­жиһазды мекенге жетсек екен деп ентелеуге дейді. Жаушыны тыңдасаң, үрейден­ақ алдын ала жүрегің жарылып шейіт болатын түрің бар. «Шүршіттің шетін бер, қалмақтың бетін бер» деп мекенін өзі таңдап алған қара бурадай Қабанбай қайда жүр? Әлде мына тасқын судан тасып келе жатқан жойқын жоңғар да оны жеңіп, мәртебесі есіп келе ме? Кешеден бергі Асы бойындағы аз ғана жаныстық осы қаптап келе жатқан қалмақ жайлы болды. Күн кетеріне жаныстар Теле бидің ордасына тағы да тоғысты. Үйіне жиналып болған ағайын­ туыстарына көрген кәрі құлақ қария кешеп айтқан кесімді сөзін тағы да қайталады: ­ Маған қарайламаңдар, кеше беріңдер. Бөгенбайға жіберген жігіттерімді күтем.

Читайте также:  Ежелгі сақтар мен байырғы түрік этномәдениетінің сабақтастығы

Олар бізден кез жазып қалса, жаудың ен ортасына кіріп, жазым болар, — деген Төле үйдегілердің томсырайған түрін шолып түсті. Ақшадар батыр басын көтермей, төмен қараған бойы тіл қатты: ­ Сізді құба қалмаққа тірідей тастап қалай кетпекпіз. Ертеңгі күні қалың қазаққа не бетімізбен қарай аламыз?.. Қожабек те әкесін қимаған сыңай аңғартты. ­ Әке, өзіңіздің өнегелі өсиет сөзіңіздің бірінде: балаға о дүниенің ғажайыптарын айтып, қызықтырып үлгерген… ­ Жаным­ау, бұл не дегенің!? Әуелі тірлігін ойлайың. Өлім қайда қашар дейсің бізден. Егер жау қолынан мен мерт болсам, соны өз көзіңмен көріп, елге жеткізу саған аманат! — Төле немересіне сұстана қарады. ­ Сізден кейінгі тіршіліктің әypeci не? ­ Жанай қолындағы құманын жерге қойып, жуынып болған атасына сүлгі ұсынды. ­ Әуре демеген, өмір сүру парыз. Сен де мен секілді сексенге кел, ұл өcip, қыз өcip, немере сүй, шөбере көр… Сол заманда екеуміздің Асы өзенінің бойында жалғыз қалып, құба қалмақты қарсы алғанымызды әңгімелігі отырарсың, — Төле үйге кіріп, төрдегі төсекке бет алды. Жанай да атасына ере кіріп, шаңыраққа көз салды. Қарлығаштар әзip оралмапты. Күлдіреуіл пен шаңырақтың қиюласқан тұсындағы ұядағы балапандар да үн шығармайды. Ауылдың көп кеткенін бұлар да сезгендей сыңай аңғартты. Теле төсегіне жайғасқаннан кейін: ­ Жанай, әлгі бip сөзім аяқсыз қалды ғой, — деді ­ Ата, біздің жауды күтіп сайын далада жалғыз қалғанымызға кім сенер екен дейсіз?.. — деген Жанай атасының алдына дастарқан жайды. ­ Басыңнан өткізген қилы­қилы оқиғаны ел ортасында айта білген де ләзім. Тек ақиқатын білсек болды, — деді Төле.

­ Ал, енді өтірікті шындай соқсақ не болмақ? ­ Әрқашан жалған сездің құлағы қалқайып, өтіріктің құйрығы бірақ тұтам болады да тұрады. ­ Өтірікшісі көп ел біздің ауыл секілді жаудың өзін көрмей, дүбірін естісе­ақ болды, үдере көше жөнеле ме? — немересі атасына құлағына көз тастады. ­ Біздің ауыл дедің­ау, балам. Біздің ауылдың басқа: өтірікшілері аз, бейнетқорлары мол, де әжептеуір, — деді Төле. ­ «Әйеншек жанын қорғалайды, жағымпаз бүгіскендей жорғалайды» — деп өзіңіз айтып едіңіз, Жанай атасының алдына ақ ірімшік пен бip аяқ айран қойды. — Сөз ұғар, құйма құлақ зерделі немерем екеніне сенемін. Ел шетіне небір жау көргенде, бас көтерер батырлары алыста қалған шағын ауылдың жан сауғалап, үдере кешкеннен басқаға амалы қалмайды, — деген Теле ақ ірімшіктен бip шекім алып, аузына салды. ­ Жан ата, Ақшадар аға «жауға жалғыз­ақ шабар едім, астымдағы атым шыдамайды­ау» дегенге сенесің бе, сенбейсің бе? — деді Жанай. ­ Ердің қанаты да, қуаты да, қайраты мен жігері де астындағы аты екені анық. Халқымыз сонау ерте заманнан жылқыны қадірлемеген ғой. Ақшадар ағаңа жақсы бip тұлпардың табылмай жүргеніне бipaз уақыт болды. «Жаяу батыр — батыр емес» деп бұрынғылар тегін айтпаған ғой. Ақшадар ағаңның қайраты мол, жүрегі де түкті тек бip қанат бітпей тұрғаны бізді қиналтады­ақ, — Төле би айранды қолына алды. Осы сәтте қос қарлығаш ұшып келіп, шаңыраққа қонды. ­ Мыналар ауылдарды ұзатып салды­ау деймін, — деген Жанай орнынан тұрып, өздеріне тары себетінін, — деп асадал тұрған тұсқа барды.

Читайте также:  Ежелгі ұлы тарихи мәдениеттер

Қарлығаштар сендерді қаусырмалай ұшса көздері көрмей жүр дейсіңдер ме? Әйтпесе, шаңырақтарыңа ұя салуды білмей жүр ме екен? — деп би миығынан күлімдеп қана қояды. ­ Ие, құс екені құс та өзін басқалардан қорғай алатын жанды паналайды да, — деп сөзге жас батыр Кеней араласады. Міне, биылғы көктемде тағы да шаңырағына ұя салып, балапан ұшырудың әбігерінде жүрген қос қарлығаш кешкен ауылды ұзатып салып келіп отыр. Бұлар күндегідей сапырылысып, шықылықтауды ұмытқан секілді. Ұядағы балапандар да ұн қатпайды, ауа райының бұзылар алдындағы қылықтарына басып тур. Карт би арқа­жон ының құрыстауынан, сүйегінің сырқырауынан бір салқынның, ызғардың жақындағанын сезсе, қарлығаштар да шаңырақ да қонып алып, томаға­тұйық: «Қaзip қарлы жаңбыр болады. Алыс жолдағы көш­ керуенге қиын­ау!» — дегендей мұңайыса қалатын әдеті еді Құстар сол мінездерін сездіргендей, ымыр жамылып, қас қараймай­ақ келіп қонды. «Мезгілсіз кешкен ауылды қарлығаштар сезген­ау», — деп күрсінген Төле би айранын ұрттап отыр. Жанай асадалдан бip кішкене дорба алды. Дорбадағы 6ip уыс тарыны алып, кереге мен уықтың тұсына байланған тостағанға септі. Қарлығаштар орындарынан қозғалған жоқ. Олар бүгінгі әуре­ сарсаңнан шаршап, мүлгігендей сыңай аңғартты. Би де, оны немересі де, ұядағы балапандар да келер күннің не көрсетерін күдіксіне күткендей, Асы жағасындағы ақбоз үйде тағы бip таңды атырды. Сайқын Білек қасына Шадыр ноянды шақырды. ­ Көрдің бе? ­ Көрдім. ­ Не деп ойлайсың? ­ Жұмбақ. ­ «Айдалада ақ отау Аузы­мұрны бар отау» — дегендей болды­ау, — қалмақтарға жол көрсетіп жүрген Жебір есімі казак қалмақ батырларына жәдігейсіп, күлімсірей қарап қойды. Қалмақтар мұның сөзін естімегендей сыңай аңғартты.

Сайқын Білекті есіне қайнатасы Ралдан­Сереннің қазақтарды ойсырата жеңгең деп бip оқиғасы тосып тур. Осындай көктем кезінде казактар жылқыларының жал­құйрығын күзеп, тарттырып жатыпты. Ралдан­Серен шолғыншылары арқылы қазақтың шоғырланып, білуге жарайды­ау деген жылқысын жаппай тарттырып тастаған тұсын аңдып келіп, бас салса керек. Мына үйдің маңында мал көрініпті. ­ Әне, бipey шықты үйден!.. ­ Бала ғой. ­ Не де болса, бара көрерін. ­ Өзіміз баралық. Мына қазақтың батыры Жебір ерсін бізге, — деді Сайқын Білек. ­ Қолды не істейміз? ­ Шадыр ноян қолбасшыға қарады. — Жас бала мекендеген жалғыз үйге бұған қалмақ қолы болып шауыпты деген сезге қалармыз. Қол осы арада танысқан. Қажет болса, белгі береміз ғой, — деді. Шабармандар ноян бұйрығын қаптаған қалың қолға жеткізуге жан­жаққа шауып кетті. Бес­алты салт атты Асы өзенінің суы тайыз тұсынан арғы бетке етті де, ақбоз үйге бағыт алды… … Қалмақты жеңген деп даурығысып, сойыс жасап, той думан өткізгелі тоғыз күн болды. Қара халық ұрыста қаза болған әке­ балаларын, туған­туыстарын жерлеп, жеткенін беріп те үлгерген жоқ Төрелер болса, хандыққа таласа бастады. Төленің қитығына тигені бұл ғана емес, — елді бастаған жауынгерлердің ерлігін батырлығын айтпай, тере тұқымы бастаған қолдардың қай сайды қалай бұқпантайлап, қай өзектеп аз қалмақты қалай қамағандарын айтысып, Шу өзені мен Балқаш көлінің балықтары үркін тереңге кетті, құстары ұшып зеренге етті. Хан­сұлтандардың оқалы шапан, зерлі айыр қалпақ, алтын­күміс жалатылған айыл­тұрман мен қару­жараққа құмарлығы түсінікті­ақ. Әйтекемен, ел болып бас қосқандары кетіп керген билердің ақыл­ кеңестерің елемей, аяққа басып жүре беретіндері­ақ қынжылтады. Хан­сұлтандарға қарапайым халықтың екендері. ­ Төрт түлік малды аямалық, қару­жарақты, оқ­дәріні, найза­ қылыш, селебе қанжарды кеп етіп сатып алайық. Хиуа мен Бұқара сатпаса, Ресейден алайық. Ресей бермесе, басқа елдерді сағалайық. Қалмақтардың доп оқты жаңбырдай жаудыратын, жаңбыр оқ деген түйенің қомында жүретін ауыз қару бар.

Читайте также:  Өлім мен өмір сүру құқығы туралы

Оставить комментарий