Ашық қоғам құбылысының мәні мен мағынасы

Біз әлі талдап­зерделеуімізді аяқтаған жоқпыз. Платонның саяси бағдарламасының таза тоталитарлық сипатта екендігі жөніндегі тезис және біз 6 тарауда талдап­ — талқылап өткен осы тезиске қарсы пікірлер, бізді Әділеттіліктің, Даналықтың, Ақиқаттың және Әдеміліктің моральдық идеяларының аталмыш бағдарламаның шеңберіндегі атқаратын рөлін зерттеуге алып барды. Шындығында, бұл зерттеулер бізге пәлендей маңызды жаңашылдықтар әкелген жоқ. Біз бұл идеялардың Платонда, әрине, маңызды рөл атқаратынын анықтадық, дегенмен, олардың бәрі Платонның тоталитаризм мен нәсілшілдіктің шегінен шығуына мүмкіндік бере алмағанын да білдік. Дегенмен, осы идеялардың бірі, нақтылай айтсақ, ­ Бақыт идеясы зерттелмей қалған болатын. Сонымен бірге, Платонның саяси бағдарламасы өзінің мазмұны жағынан: «әрбір азамат шын мәнінде бақытты болатын, кемелденген мемлекетті құрудың жоспары» деген, кең тараған көзқарасты талқылауға байланысты біз бұрынырақ P. Кроссманнан дәйексөз келтіргенімізді еске салуға болады. Мен бұл наным­сенімді Платонды дәріптеу үрдісінің қалдығы деп сипаттаған болатынмын. Егер менен өзімнің осы пікірімді негіздеуді өтінетін болса, мен аса қиналмай­ақ, Платонның бақытты түсіндірмелеуі оның әділеттілікті түсіндірмелеуін дәлме­дәл қайталайтынын көрсетер едім. Соның ішінде, ол бізге бұрыннан таныс, қоғам өзінің «табиғаты жағынан» таптар мен касталарға бөлшектелген деген сенім­нанымға негізделген. Нағыз бақытқа, ­ деп сендіреді Платон, ­ тек әділеттілік жолы арқылы, яғни, әрбір жан тек өз орынында ғана болғанда қол жеткізуге болады. Билеушінің бақыты билік құру болуы тиіс, жауынгердің бақыты соғыста, дейді. Ал, біз оны құлдың бақыты ­ құлдықта деп жалғастыруымызға болады. Осылардың үстіне, Платон оның мақсаты жеке адамның бақыты емес, немесе, мемлекеттегі қандай да бір топтың бақыты емес, тек қана бүкіл баршаның бақыты екендігін жиі қайталайды. Ал, бұл, ­ деп дәлелдейді ол, ­ мен көрсетіп өткен, сипаты жағынан тоталитарлық, әділетті басқарудың нәтижесінде ғана болады. Тек осында ғана әділеттілік нағыз бақытқа жеткізеді дейтін тезис «Мемлекеттің» ең басты тезистерінің бірі. Бұлардың бәрінен шығатын қорытынды, Платонды өзінің тікелей іс жүзіндегі әрекетерінде жеңіліске ұшыраған, бірақ, ұзақ мерзім тұрғысынан алғанда өзі иттің етінен бетер жек көретін өркениеттің өркендеуін кідіртуді, тоқтатуды, құлатуды насихаттау тұрғысынан істері аса сәтті болған тоталитарлық саясаткер деп бейнелеудің жоққа шығаруға қиын, дәйекті түсіндірмелеу екендігі. Дегенмен, осы ойды осындай қатаң түрінде айтып алғаннан соң бұл түсіндірмелеудің ішінде қандай да бір күрделі қате жатқандығын сезесің. Қайткенмен де, мен осы ойды айта салысымен соны сездім.

Бұл ойды қате деп айтпағанмен, қандай да бір салмақты олқылықтың бары анық. Сол себепті де, мен осы түсіндірмелеуді3 теріске шығаратын куәландыруларды іздей бастадым. Дегенмен, оның құрамындағы бір ережеден басқаларының бәріне қатысты алғанда, бұл түсіндірмелеуді жоққа шығаруға ұмтылған менің барлық ынтамның бәрі сәтсіз аяқталды. Жаңа материалдар платоншылдық пен тоталитаризмнің арасындағы тепе­теңдікті одан әрі айқындай түсті. Менің жоққа шығаруды іздеуімді сәттілікке әкелуі мүмкін жалғыз ғана ереже Платонның тиранияны жек көруіне қатысты болды. Әрине, мен бүл деректі түсіндіруге болатынын, сол арқылы оның дәлелдегіштігін жоюдың ықтимал екендігін жоққа шығармаймын. Мысалы, Платонның тиранияны кінәлауы ­ бұл жәй ғана көзге түсу үшін арналған үгіт­насихаттық нәрсе деп айту оңай. Тоталитаризм «нағыз» бостандықты сүйетінін жиі мәлімдейді, ал Платонның тиранияға қарама­қарсы бостандықты мадақтауы осындай мәлімдеулерге дәлме­ дәл келеді. Сонымен бірге, мен оның тиранияға қатысты кейбір ой­толғамдарының шын жүректен жасалғанын сездім, олар осы тарауда кейінірек талданатын болады. Бірақ, «тиранияны» Платонның дәуірінде барша халықтың қолдауына сүйенген биліктің түрі деп түсінген, бұл, негізінен алғанда, Платонның тиранияны жек көруі, оның әлеуметтік философиясын, менің бастапқы түсіндірмелеуіме қайшы келмейді деп қорытынды жасауға мүмкіндік берді. Дегенмен мұның менің түсіндірмелеуімді өзгерту қажеттігін жоққа шығармайтынын сездім. Мен сондай­ақ, мұндай өзгерту үшін жай ғана Платонның шыншылдығын атап көрсетудің жеткіліксіз екендігін ұғындым. Ешқандай да акцентті өзгертулер кескіндеменің жалпы әсерін өзгерте алмайтын еді. Платонның грек қоғамында не болып жатқанын өзіне дейінгі және өзінен кейінгі кез келген, адамнан жақсы білетіндігін мойындаумен қатар, оның қоғамның ауру тәнін сауықтыру бойынша өз миссиясына шын жүректен сенуін де қамтитын, Платонның әлеуметтік философиясының жаңа кескіндемесі қажет болды. Платоншылдық пен тоталитаризмнің арасындағы тепе­теңдікті теріске шығаруға тырысу, кескіндеменің жалпы көрінісін жақсарта қоймағандықтан, ақыр аяғында, менің тоталитаризмнің өзін түсіндірмелеуімді мүлде өзгертуіме тура келді. Басқаша айтқанда, менің Платонды қазіргі заманғы тоталитаризммен салыстыра отырып, түсінуге тырысуым, өзімнің тоталитаризмге деген көзқарастарымды өзгертудің қажеттігіне алып келді, бұл өз­ өзімді де таң қалдырған жәйт болды. Мен өзімнің оған деген жауығушылық көзқарасымды өзгерткен жоқпын, бірақ ақыр аяғында, мен: ежелгі де, жаңа да тоталитаристік қозғалыстардың күші біз оларды қанша жек көрсек те олардың нағыз шынайы әлеуметтік қажеттілікке жауап беруге тырысатындарына негізделетінін ұқтым. Менің жаңа түсіндірмелерім тұрғысынан қарастырғанда Платонның мемлекетті және оның азаматтарын бақытты еткім келеді деп мәлімдеуі, тек қана, үгіт­насихаттық қитұрқылық болып көрінбейді. Мен оның негізінде жақсы ой­ниет жатқанын мойындауға әзірмін. Платонның өзінің әлеуметтік талдап­зерделеуін (оған, оның бақыт туралы уәде беруі негізделген) белгілі бір, шынын айтқанда, шектелген дәрежеде дұрыс жүргізгеніне де сенуге дайынмын.

Читайте также:  В Казахстане в течение двух лет планируется открыть IT-университет - АИС

Нақты айтатын болсақ, мен мынаған сенемін: Платон асқан терең әлеуметтік көрегендікпен, өзінің замандастарының аса қатал әлеуметтік ширыққан шиеленістен зардап шегіп отырғанын көрді, және бұл шиеленістің демократия мен жеке дарашылдықтың туындауымен бір мезетте басталған әлеуметтік революциядан бастау алғанын көрді. Платон олардың бақытсыздығының терең тамыр тепкен себептерін, ­әлеуметтік өзгерістер мен әлеуметтік талас­тартыстарды, ­ ашып көрсете білді, және, өзінің түпкі мақсаты етіп солармен күресуді қойды. Платонның іс­әрекетінің басты қозғаушы күштерінің бірі, өз замандастарын бақытты етуге тырысу, болғанына күмәндануға негіз жоқ. Дегенмен, осы тарауда бұдан әрі қарай келтірілетін ой­пікірлерге сәйкес, мен Платон ұсынған қоғамды медициналық­саяси емдеуді, ­ өзгерістерді тоқтату, тайпалық рухқа қайта оралуды, ­ толықтай жарамсыз нәрсе деп есептеймін. Платонның ұсынысын ем ретінде қолдануға келмесе де олар Платонның диагнозының құдіретін көрсетіп түр. Бұлар Платонның қателіктердің қай жерде екенін білгенін, өз заманындағы қоғамның шиеленістерін түсінгенін, еңбектенуге мәжбүр болған адамдардың бақытсыздығына жаны ашығанын көрсетеді, бірақ, ол өзінің түбегейлі тұжырымында, яғни, егер өзі қоғамды тайпалық құрылымға қайтара алса, шиеленістерді бәсеңдетіп, адамдарды қайтадан бақытты етуге болады деген сенімінде Платон қателесті. Мен бұл тарауда, жаңа тұғырнамамды ұстануға өзімді мәжбүр еткен тарихи материалдарды қысқаша шолуға ниеттеніп отырмын. Менің қабылдаған әдісім туралы, нақты айтқанда тарихи түсіндірмелеулер әдісі жөніндегі кейбір сыни ескертпелерді осы кітаптың соңғы тарауынан табуға болады. Қазірше, өз әдісімнің ғылыми мәртебеге ие болғанын, талап етпейтіндігімді, айтып өтсем де жеткілікті, себебі, тарихи түсіндірмелеулерді тексеру, ешқашанда, жай гипотезаларды тексеру сияқты, қатаң бола алмайды. Тарихи түсіндірмелеулер негізінен көзқарастар болып табылады, мұндай көзқарастардың құндылығы, ­ оның жемістілігінде, қолдағы бар тарихи материалдарды айқындап, көрсете білу қабілетінде, жаңа материалдарды ашуға итермелеуінде, оларды ой елегінен өткізіп, қорытындылауға көмектесуінде. Соған сәйкес, менің айтайын деп отырғандарым өз пікірімді кейде тым өткір білдіргеніммен, қасаң ойлы тұжырымдар емес. Біздің батыс өркениетіміздің негізін гректер қалады. Олар тайпалық құрылымнан гуманизмге алғашқы қадам жасағандар болса керек. Бұның нені білдіретінін қарастырайық. Ежелгі грек қоғамы қай тарапынан алып қарағанда да, өзге де, мысалы, полинезиялықтар немесе маори сияқты халықтардың қоғамдастықтарына ұқсас болып келеді. Әдетте, қорғандалған мекендерде өмір сүрген, тайпалық көсемдер, корольдер немесе ақсүйек отбасылар басқаратын жауынгерлердің азғана топтары теңізде де, құрлықта да бір­біріне қарсы соғыстар жүргізді. Әрине, гректер мен полинезиялықтардың өмір сүру үрдістерінің арасында едәуір айырмашылықтар болды. Себебі, тайпалық құрылымда біркелкіліктің жоқ екендігі сөзсіз. Стандартталған «тайпалық өмір сүру деген» деген жоқ нәрсе. Соған қарамастан, менің ойымша, бүкіл тайпалық қоғамдастықтарда болмағанымен олардың көбінде болатын үрдістер бар. Менің айтайын деп отырғаным, әлеуметтік өмірдің әдет­ ғұрыптарына магиялық, ақылдан тыс қарым­қатынас жасау және соған сәйкес осы әдет­ ғұрыптардың қатаңдығы. Қоғамның әдет­ғұрыптарына магиялық қарым­қатынас жасауды біз талқылап өттік. Оның басты элементі ­ қоғамдық өмірдің әдеттегі дәстүрлі заңдылықтары мен «табиғаттан» табылған заңдылықтар арасындағы бөлінушіліктің жоқ болуында. Ол көбіне осы екеуі де табиғаттан тыс ерік­жігерге сүйенеді деген наным­сеніммен ұласып жатады.

Әлеуметтік әдет­ ғұрыптардың қатаңдығы көп жағдайда, осы қарым­қатынастың тек басқа таратып алға тататын болса керек. (Бұл аспекті ойлағаннан да гөрі іргелірек және табиғаттан тыс нәрселерге сенімді үйреншікті өмір ағымның өзгерістерінен туындайтын қорқынышты (мұндай қорқынышты біз, тіпті, сәбилерден де байқаймыз) ақыл­сананың қалыбына түсірудің бір түрі деп болжауға да негіздер бар. Мен тайпалық құрылымның қасаңдығы жөнінде айтқалы оның өмір­тіршілігінде үрдісінде ешқандай да өзгерістер болған жоқ дегенді нұсқап отырған жоқпын. Нақтырағы, салыстырмалы алғанда сирек болған өзгерістердің өзі, діни салттарды, немесе, жаңа магиялық тиымдарды енгізу түрінде болды, дегенді айтқалы отырмын. Олар, өмір сүру жағдайларын саналы түрде жақсартуға тырысуға негізделген жоқ. Осындай өзгерістерден басқа жағдайлардың бәрінде, ал, ондай өзгерістер ете сирек болған еді, ­ әрқилы тиымдар өмірдің барлық тараптарын қатаң реттеп, билік жүргізіп тұрды. Тыйымдар ешқандай да айналып өтетіндей жасырын соқпақтарды қалдырған жоқ. Мұндай өмір сүру үрдісі кезінде ешқандай да түйінді мәселелер болған емес. Ал моральдық мәселелерге аздап та болса ұқсайтын жәйттер мүлде болмады. Тиымға сәйкес іс­әрекет жасау үшін, тайпаның мүшесінен, ешқашан да ерлік пен табандылық талап етілген жоқ, деп айтқалы отырған жоқпын. Менің тұспалдап отырғаным, ол, қалай әрекет жасаймын деп қобалжыған жағдайларға аз ұшырады. Дұрыс жол алдын ала белгіленіп қойылған, әрине, онымен жүрген кездері қиындықтарды жеңіп өтуге тура келеді. Ол, жол, еш уақытта да, сыншылдық талдап­зерделеудің объектісі болмайтын, тыйымдар арқылы, тайпалық магиялық институттар арқылы белгіленіп қойылған. Тіпті, Гераклиттің өзі институтциялық заңдар мен табиғат заңдарының арасын нақтылап ажыратуды жүргізген емес: оның пікірі бойынша, бұлардың екеуі де магиялық сипатта болды. Ұжымшылдық тайпалық дәстүрге негізделген, мұндай тайпалық институттар, жеке тұлғаның жауапкершілігіне ешқандай да орын қалдырған жоқ. Топтық жауапкершіліктің әлдебір түрін белгілейтін тыйымдар, біз, жеке жауапкершілік, деп атап жүргеннің, бұрынғы тегі, деп, мойындалғаны болмаса, олар соңғыларынан түбегейлі айырмашылыққа ие. Олар өзіне­өзі саналы есеп беру принципіне емес, магиялық идеяларға, айталық, тағдырдың билігін жұмсарту идеясына негізделеді. Бұл ұғымдардың өміршең екендігі белгілі. Біздің қазіргі заманғы тіршілік үрдістеріміздің өзі түрлі тыйымдарға ­ ас тыйымдарына, сыпайылық тыйымдарына және көптеген басқа тыйымдарға толы. Солай болғанымен де біздің қоғамымыз бен тайпалық қоғамның арасында маңызды айырмашылықтар бар. Біздің өмір сүру үрдісімізде бір тарапынан мемлекет заңдарымен, екінші тараптан өзіміздің әдетімізге орай үйреншікті түрде орындап отыратын тыйымдардың арасында, үнемі келіп отыратын, жеке шешімдердің (өз жауапкершілігі, мәселелері бар) аумағы жатыр. Және біз бүл аумақтың маңызды екенін білеміз. Жеке шешімдер тыйымдардың, тіпті, бұдан былай тыйым болып саналмайтын саяси заңдардың да өзгеруіне әкеліп соғуы мүмкін. Адамның алдынан кездесетін мәселелерді саналы ойлап шешудің мүмкіндігі осы екі қоғамның арасындағы түбегейлі айырмашылық. Бір айта кетерлігі саналы ойлап шешу Гераклиттен6 басталады. Ал, Алкмеоннан, Фалейден, Гипподамнан, Геродоттан және софистерден бастап «ең жақсы заңдарды» іздеу бірте­бірте саналы талқылауға болатын және талқылануы тиіс проблемаға айнала бастады. Бұл күндері көптеген адамдар жаңа заңдардың және басқа да институтциональдық өзгерістердің қажеттігі немесе қажетсіздігі туралы саналы шешімдер қабылдайды. Бұл шешімдер өзіміздің іс­ әрекетіміздің мүмкін болған салдарларын бағалауға және осы шешімдердің бірін саналы таңдап алуға негізделген. Біз саналы жеке жауапкершілікті мойындаймыз.

Читайте также:  Әл-Фарабидің стилі мен лексикасы

Бұдан былай магиялық, тайпалық немесе ұжымдық қоғамдарды біз жабық қоғам деп, ал жеке адамдар өз бетінше шешімдер қабылдауға мәжбүр болған қоғамды ашық қоғам деп атаймыз. Жабық қоғамды оның ең жақсы деген үлгілерінде, организммен әділетті түрде салыстыруға болады. Мемлекеттің органикалық немесе биологиялық деп аталатын теориясын оған табысты қолдануға болады. Жабық қоғамның тобырмен немесе тайпамен ұқсастығы, оның мүшелерінің жартылай биологиялық байланыстармен, ­ туыстастықпен, ортақ өмірмен, ортақ іске қатысуымен, біркелкі қауіп қатерлерге ұшырауымен, жалпыға бірдей рахаттанулары Және бақытсыздықтарымен, жартылай органикалық біртұтастықты құрайтынына байланысты. Бұл ­ бір­бірімен тек еңбектің бөлінуі және тауар алмасу сияқты абстрактілі әлеуметтік қатынастармен ғана емес, сонымен қатар, түйсіну, иіс сезу және көру сияқты нақты физикалық қатынастармен байланысқан, әлі де болса нақты жеке адамдардың нақты тобы. Мұндай қоғамның құлдыққа негізделуі мүмкін болғанымен, құлдардың болуы міндетті түрде үй жануарларын күту мәселесінен түбегейлі өзгеше мәселені туындатты. Нәтижесінде, жабық қоғамның дәл сол органикалық теорияны ашық қоғамға ойдағыдай қолдануға мүмкіндік бермейтін, тараптары жоқ. Мен айтып отырған бұл тараптар ашық қоғамда оның көптеген мүшелерінің әлеуметтік сатымен көтерілуге және басқа мүшелердің орнын алуға талпынуы сияқты дерекпен байланысты. Бұл мысалы, таптардың күресі сияқты маңызды қоғамдық құбылысқа әкеліп соғуы мүмкін. Сонымен қатар, организмде таптық күреске ұқсас ешнәрсе табуға болмайды. Шындығында, кей кезде организмнің клеткалары мен ағзалары туралы олар мемлекет мүшелеріне сәйкес келеді және сондықтан, қорекке байланысты бір­бірімен тартысуы мүмкін деп айтады. Бірақ, аяқтар, әдетте, ми болуға бейімділік көрсетпейді, ал, дененің басқа мүшелері әдетте қарын болуға тілек білдірмейді. Ашық қоғамның ең бір маңызды сипаттамаларының біріне, ­ оның мүшелерінің арасында мәртебе үшін бәсекелестікке ­ организмде ешнәрсе де сәйкес келмейтіндіктен, ­ мемлекеттің органикалық теориясы деп аталатын теория жалған ұқсастыққа негізделген. Жабық қоғамға бұндай қасиеттер іс жүзінде тән емес. Касталарын да қоса есептегенде оның институттары қасиетті санкцияларды ­ тыйымдарды алады. Сондықтан, бұл жағдайда органикалық теория, тіпті де орынсыз емес. Нәтижесінде, біздің қоғамға органикалық теорияны қолдануға деген ұмтылыстардың көбісінің, ­ тайпалық құрылымға қайта оралуға деген үгіттің өңін өзгерткен түрлері екенін аңғарғанымыз, тіпті де, таң қалмайтын шығармыз деп ойлаймын. Органикалық сипатынан айырылғаннан соң ашық қоғам біртіндеп мен «абстрактілі қоғам» деп атағым келетін нәрсеге айналуы мүмкін. Ол, адамдардың нақты, немесе, шынайы тобы, яки, осындай шынайы топтардың жүйесі ретіндегі сипатын едәуір дәрежеде жоғалтуы мүмкін. «Абстрактілі қоғамның» қасиеттерін бір ғана гиперболаның көмегімен түсіндіруге болады. Біз адамдар іс жүзінде бір­бірімен бетпе­бет ешқашан кездеспейтін қоғамды қиялмен болжалдай аламыз. Бұндай қоғамда жеке адамдардың барлық істері, бір­бірінен толық оқшауланған күйде атқарылады, және, бұл жеке адамдар бір­бірімен хаттардың немесе жеделхаттардың көмегімен байланысады, жабық автомобильдермен жүріп­тұрады. (Жасанды ұрықтандыру жеке кездесулерсіз­ақ көбеюге мүмкіндік берер еді).

Читайте также:  ХАЛЫҚАРАЛЫҚ - САЯСИ ТЕОРИЯ ЖӘНЕ ДҮНИЕЖҮЗІЛІК ҚОҒАМДАСТЫҚ ИДЕЯСЫ

Мұндай ойлап табылған қоғамды «толықтай абстрактілі немесе тұлғасызданған қоғам» деп атауға болады. Бір қызығы, біздің қазіргі қоғамымыз, көп жағынан, осындай мүлдем абстрактілі қоғамды еске түсіреді. Біз ылғи жабық автомобильдерге жеке дара жүрмесек те (көшеде қасымыздан өтетін мыңдаған адамдармен бетпе­бет кездесеміз), бірақ біз осылай жасауға мүлде жуықпыз, ­ әдетте, біз, қарсы кездесетін жолаушылармен ешқандай да жеке қарым қатынас орнатпаймыз. Осыған ұқсас кәсіподаққа мүше болу да мүшелік кітапшаға ие болу және белгісіз хатшыға жарна төлеуден артық ешнәрсені аңғартпауы мүмкін. Қазіргі қоғамда тікелей жеке қарым­ қатынастарды мүлдем жасамайтын немесе мұндай қарым­қатынастарды өте сирек жасайтын беймәлім және жалғыздықта. Демек, бақытсыздықта өмір сүріп жатқан көптеген адамдар бар. Істің мәні қоғам абстрактілі болып кеткенімен адамдардың биологиялық құрылымының болымсыз ғана өзгергенінде болып түр. Адамдардың абстрактілі қоғамда қанағаттандыра алмайтын әлеуметтік мұқтаждықтары бар. Әрине, бұл кескіндеме ­ тым әсірелеп көрсету ғана. Ешқашан мүлде абстрактылы немесе абстрактілігі тым басым қоғам болған емес және болуы мүмкін де емес. Адамдар әрқашан қандай да бір шынайы топтарды құрады, шын мәніндегі әлеуметтік қатынастардың барлық түріне түседі және мүмкіндіктерінің мөлшеріне сай өздерінің эмоционалдық мұқтаждықтарын қанағаттандыруға тырысады. Бірақ, қазіргі ашық қоғамның әлеуметтік топтарының көпшілігі (кейбір бақытты отбасылардан басқа) суррогаттар ғана болып табылады, себебі, олар іс жүзінде, қоғамдық өмірге қажетті жағдайлар жасамайды. Және олардың көпшілігі толықтай алғанда қоғамның өмірінде ешқандай нақты қызметтер атқармайды. Біз суреттеп көрсеткен абстрактілі қоғамның көрінісі басқа жағынан да тым әсірелене ұлғайтылып көрсетілген. Ол қол жеткен жетістіктерді бейнелемейді, тек жоғалтқандарымызды ғана белгілеп отырады. Бірақ, шүбәсіз табыстар да бар. Жаңа кейіптегі іске қарым­қатынастар адамдардың бір­бірімен еркін, әрі туылу жағдайларына тәуелді емес байланыстар орната алатын жерлерінде ғана туындайды. Мұның нәтижесінде жаңа жеке дарашылдық пайда болады. Сол сияқты, биологиялық және физикалық қарым­қатынастардың әлсіреуіне байланысты рухани және т.б. қарым­қатынастар үлкен рөл атқара бастайды. Қандай дегенмен де, біздің мысалымыз, нақтырақ немесе шынайы әлеуметтік топқа қарама­ қарсы алғанда, абстрактілі қоғам, деп нені тұспалдап отырғанымызды, көрнекі түрде көрсетеді деп үміттенемін. Сонымен қатар, осы мысалдан, біздің қазіргі ашық қоғамдарымыз көбінесе айырбас жасау немесе кооперация сияқты абстрактілі қатынастардың көмегімен жұмыс істеп тұрғаны айқын көрінеді. (Қазіргі заманғы әлеуметтік теориялар, айталық экономикалық теориялар негізінен дәл осы абстрактілік қарым­қатынастарды талдап­зерделеумен айналысатынын атап ету керек. Дегенмен, істің мұндай жағдайына, қоғамды, өмірде бар әлеуметтік топтардың терминдері арқылы талдап­зерделеу қажет, деген, қасаң наным­сенімнен, ешқашан да арыла алмаған, Э. Дюркгейм тәрізді көптеген әлеуметтанушылардың өресі жетпейтіндей болып шықты.) Осы айтылғандардың негізінде жабық қоғамнан, ашық қоғамға өтуді адамзат бастан кешкен, аса терең революцияның бірі ретінде сипаттауға болатыны айқын болды. Жабық қоғамның біз суреттеп көрсеткен биологиялық сипатына қарай, бүл өту өте терең әсер қалдыруы тиіс болатын. Сондықтан, біздің батыстық өркениет гректерден басталды, деп айтқан кездері, біз, мұның нені аңғартып тұрғанын ұғынуымыз қажет. Шын мәнінде бүл мынаны аңғартады: гректер ұлы революцияны бастады, ол революция әлі де езінің бастапқы кезеңінде, дәлірек айтқанда жабық қоғамнан ашық қоғамға ету кезеңінде жүріп жатқан сияқты. Әрине, бұл революция саналы түрде жасалған жоқ.

Тайпалық құрылыстың, яғни, гректің ежелгі жабық қоғамның күйреуін жер иеленуші билеуші таптың арасында тұрғындардың өсуі біршама біліне бастаған кезеңге жатқызуға болады. Бұл «органикалық» тайпалық құрылымының аяқталуын білдірді. Бұл процесс жабық, қоғамда әлеуметтік шиеленісушілікті тудырды. Бастабында, бұл мәселенің «органикалық» шешімі, ­ еншілес қалалар салу, ­ тәрізді бір нәрсе пайда болған сияқты. (Бұл шешімнің «органикалық» сипаты, отаршыларды жаңа жерге қоныстандырған кезде жасалатын магиялық әрекеттерден­ақ айқын көрінеді.) Бірақ, отарлау рәсімі, тек, күйреудің мерзімін кейінге жылжытты. Мәдени қарым­қатынастарға өркендететін болғандықтан, ол, тіпті, жаңа қауіпті мекендерді пайда етті, ал, олар, өз кезегінде, жабық қоғамға, бәлкім, ең көп мөлшерде қауіп төндіретін, ­ сауданы және саудамен, теңізде жүзумен айналысатын жаңа тапты өмірге әкелді. Б.э.д. VI ғасырда оқиғаның бұлай дамуы бұрынғы өмір салтының ішінара ыдырауына, тіпті, бір­біріне ұласқан саяси революцияларға, және, оларға қарсы жауап ретіндегі, реакцияларға әкеліп соқтырды. Ал бұл, өз кезегінде, Спартадағы сияқты, тайпалық құрылыстың ыдырауын күштің көмегімен тоқтатып және сақтап қалуға тырысуды туындатып қана қоймастан, сондай­ақ, ұлы рухани революцияны, ­ сыншыл талдап­талқылаудың мәдениетке енуін, соның салдары болған, жабысқақ магиялық идеялардан ада, сыншыл ой­ойлауды да туындатты. Дәл сол уақытта жаңа қиындықтардың бірінші нышандары пайда бола бастады. Өркениеттің шиеленісуі байқала бастады.

Оставить комментарий