Қазақ елінің әділсоты мен билер образы

Қазақ әдебиеті творчестволық қызметінің дербес саласы ретінде негізінен Ресейде Кеңес өкіметі жылдарында, яғни коммунист идеология үстемдік құрған кезде дамыды. Бұл идеологияның ерекшелік оның мемлекеттік, яғни үстем деп бар, өктемдік бар идеология материалды құралдар тарапынан қолдау тауып отырды. Үстемдік еткен «таптың көзқарас» барлы әдеби шығармалардан көрпе тапты. Яғни еткен сипаттаған кезде ондағы қоғамның бip тобының екінші тобына қанаушы байлар мен қанаушы — кедейлердің арасындағы мәңгілік қарама­қарсылығын көрсету мақсаты қойылғандығын білдіреді. Сонымен катар, бұл күресте жоғарылық «төмен таптың» өкілдер жағында болуы тиic еді. Бұл әpi ереже, әpi ресми қағида да болды. Одан бас тарту ресми құрылымдардың саясатын ескермеу ретінде бағаланды да, мемлекеттік және жеке сипаттағы авторды қылмыстық қудалауға деген соқтырды.

Нақты жағдай келесідей еді ұлттық республикалардағы кеңестік мемлекеттің және оның органдарының ұлттық мәселе деп саясатын анықтаған ресми идеология революция (1917 жылғы большевиктік революция) алдындағы тарихты таптық күрес тұрғысынан, яғни еткен заманның барлық қоғамдық және саяси қайраткерлерге Tepic көзқарас тұрғысынан, қарастыруды өтінді. Билер, олар жүргізген тәуелсіз әділсот олардың қазақ коғамындағы қанаушылық жүйенің институттары болып, яғни халыққа қарсы болып есептелді идеологияға айналған тарихи тұжырымдамаға сәйкес Орталық Азия халықтары XX ғасырдың басына дейін патриархалды­феодалдық қатынастар сатысында, кейін қалушылық пен далалық жағдайда өмip сүрді, озық ойлылық пен шынайы демократиялық қоғамдық­саяси идеалдар мен институттар болған жоқ деген пікір үстем болды. Дегенмен де тарихи зерттеулер мен жұмыстарға еніп тура тыйым салған жоқ 50 жылдардың ортасынан бастап (Сталин қайтыс болғаннан кейін) Республикадағы творчестволық кызмет бостандығы, әcipece әдеби шығармашылық саласында кеңейе түсті. Жазушы қауым арасында жылдар бойы сақталып, шаң баса бастаған ойлар мен фрагменттер жарияланған шығармалардан көрсе бастады. Дәл осы ойлар мен фрагменттер «Қазақтың ата заңдары» атты еңбектің екінші томының, екінші бөлімнен көpiнic тапты.

Читайте также:  ҚЫТАЙДЫҢ ҚАЗІРГІ ДАМУ ҮРДІСІ

КСРО­ның мемлекеттік идеологиясында болған идеялар ол ыдырап кеткеннен кейін де тұтастай қазақтың әдеби шығармасынан, дәлірек айтсақ, «кене нысанындағы» Қазақ әділсотының режимі мен билердің өнегелі образдарынан өжелей тауып отырды. Атақты жазушы — ойшыл, ғалым, казак тарихы мен мәдениетің асқан шебері М.О.Әуезов өзінің трилогия­романын XIX ғасырдың екінші жартысында өмip сүрген ipi ақын, ойшыл әpi ағартушы Абай Құнанбайұлына арнады, 6ipaic Кеңес Өкіметі жылдарындағы идеологиялық бұғаудың салдарынан кептеген мәселенің басын ашып айтқан жоқ Бұл әcipece Абайдың би рет деп тұлғасының оның, Төбе би Қазақ даласындағы жоғарғы судья ретіндегі рөлінің толық сипатталмай қалғандығынан ерекше айқын көрінеді. Абай Tipi күнінде қыпшақтардың Ұлы Даласының ұлы билердің демократиялық дәстүрлері мен ойларының жалғастырушысы болып есептелген.

Өткен ғасырлар қойнауын сипаттайтын тарихи тақырыптар Казак әдеби шығармаларында көбейе бастады. Оған халық тарапынан сұраныс та көбейді. Атақты жазушылардың шығармашылығында қaзipгі заман тақырыптары, күрделі әpi қарама­ қайшылықты өмip, әр түрлі детективтер еш қызығушылық тудырмайтын болды. Бұл жанрларды партиялық басқарма талап еткен болатын. Оны келесідегі себептермен түсіндіруге болады: а) Кеңестің дәуір жағдайында болған олқылықтар туралы әдеби шығармаларда жазбай кету мүмкін емес, бipaқ олар туралы ашық түрде айтуға да болмайтын; ә) қазақ халқының өзін­өзi тануындағы қажеттік міндетті түрде Ұлы Дала тарихына, оның өнегелілік бастауларына алып келеді б) өнегелік идеалдар мен тарихи құндылықтар халықтың есінде сақталған. Қазақтардың тарихи әдеби шығармаға құштарлығы ерекше болды және ғасырлар бойғы дәстүрге негізделді.

Өз шығармаларында еткен ғасырларды сипаттайтын кептеген жазушылар сол тарихи оқиғалар болған дәуірді, оның әлеуметтің рухани ерекшеліктерін, онымен бірге халықтың тарихи санасын түбегейлі зерттеуге ден қойған. Олардың кейбіреулері зерттеулер деңгейіне көтеріліп, қазақ мемлекетінің ерте және ортағасырлық тарихына байланысты ғылыми еңбектерін жариялады. Қазақтардың «көне нысандағы» әділсоты туралы пікір көп уақытқа дейін олардың рухани болмысында өз күшін сақтады, ол әcipece ұлттық зиялы қауымның көзқарастарында тапты. Жазушылардың тарихи тақырыптарға арналған және соңғы он жыл пішінде жарияланған шығармаларында билердің әлеуметтің рөлі мен тұлғасы басқа әдеби кейіпкерлердің арасында жетекші орын алады. Әдеби шығармада адамгершілік пен әділеттік, адамның қадір­қасиеті мен парасаты сияқты өнегеліктің жоғары қағидаларын көрсету қажет болғанда, жазушылар еді (сатылмайтын) билер образдары мен билердің соттық процесі құрылымын қолданатын.

Читайте также:  ОККАЗИОНАЛИЗМЫ В ЯЗЫКЕ СОВРЕМЕННОЙ ПЕЧАТИ

Мысалы, М.О.Әуезов өзінің Кеңес үкіметі кезінде, яғни идеологиялық шектеу жағдайында жарияланған «Абай жолы» роман­эпопеясында дала демократиясының дәстүрлі нысанында сақталған екі соттық процесс сипатталған. Уақыты жағынан олар казак қоғамындағы әлеуметтік­саяси жағдайда кептеген өзгерістер болған және ондағы отарлаушы билік құрылымдары мен жергілікті «авторитеттердің» әcepi елеулі болған, яғни бір көздеп әділ, сатылмайтын биліктің мазмұны өзгерген кезеңде, XIX ғасырдың екінші жартысына жатады. Бip жағдайда соттық процестің тараптары: жауапкер саны аз, жағдайы нашар «Жігітек» ауылы және оның басшысы Базаралы да, талапкер, беделді, әpi ауқатты Құнанбай әулетінен шыққан — Тәкежан және оның соттағы өкілі Шұбар. Соттағы тараптардың eкeyi де ұзақ уақыт бойы ру аралық тартыста өмip сүрген Орта жүздің «Тобықты» руына жатады. Істің жауапкер — «Жігітек» ауылының 40 адамы Құнанбай әулеті тарапынан қысым көріп, кек алу мақсатында 800 жылқысын айдап әкеткен. Бұл соттық процестің басты ерекшелігі мұнда судьялар құрамы басқа рулардан құралды және оған Құнанбай әулетін жақтайтын отарлаушы биліктің өкілі болыстық бастық қатысты. Екінші жағдайда соттық процестің тараптары: жауапкер — Құнанбай ауылынан шыққан барымташы, әккі және талапкер — ұрланған жылқыларын даулап алыс ауылдардан келген басқа рудың адамдары. Бұл соттық процестің ерекшелігі — сөздеріне қарағанда әділ биді іздеген талапкерлер күдікті жауапкердің тікелей туысы болып табылатын.

Оставить комментарий