ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ДЕМОКРАТИЯЛЫҚ ЖАҢҒЫРУ ҮРДІСІ

Опубликовано Июль 12, 2016 by Damir

Рубрика Рефераты

 

Print this page

rate 1 звезда rate 2 звезда rate 3 звезда rate 4 звезда rate 5 звезда
Рейтинг: none, В среднем: 0 (0 голосов)

 

Қазіргі таңда Қазақстанда болып жатқан саяси өзгерістер қоғамның демократиялық даму үрдісіне әсер етіп,ерекше реформалық жолмен өркендеуіне мүмкіндік беріліп отыр. Осы демократиялық жаңғыру үрдісінің кейбір өзіне тән ерекшеліктеріне тоқтала кетейік. Бірінші ерекшелік – Қазақстандағы демократиялық дамудың игі бастамасында үкіметтік құрылымдар басты рөл атқаруда. Басқаша айтқанда, ол атқарушы биіктің қызығушылығымен «жоғарыдан» жүргізіліп отыр. Ол алғашқыда күшті әсер қалдырғанымен, біртіндеп бәсеңдей бастады. Ал азаматтық қоғам қазірге дейін бұған самарқау қарап келді. Екінші ерекшелік – еліміздегі бұл демократиялық даму атқарушы билік топтарында айрықша орын алғанымен, сот құрылымы жүйелерінің өкілеттілігі шектеулі болды. Үшінші ерекшелігі – республикамыздағы саяси реформалардың қаржылық қамтылуы экономикалық даму үрдісіне ілесе алмай қалды. Мемлекеттік билік жүйесін реформалау барысын алатын болсақ,Мемлекеттік билік жүйесін реформалау барысын алатын болсақ, 2001 жылы «Қазақстан Республикасы жергілікті атқарушы билік туралы» Заң қабылданды. Бұл заң жергілікті билік өкілдеріне белгілі бір дәрежеде құқықтық мәртебе беріп, өкімет орындары мен жоғарғы атқарушы билік пен жергілікті атқарушы биліктің аражігін ашып береді. Осы кезеңде төменгі атқарушы билік – ауыл әкімдерін сайлау арқылы тағайындаумен сипатталады. Атап айтатын болсақ, 2001 жылы бірнеше ауыл әкімдері тәжірибе ретінде сайланды. Сондай- ақ, осы кезеңдердегі құқықтық реформалардың маңызды бөлігі ретінде 2002 жылғы Елбасының халыққа Жолдауынан көрініс тапты. Мұнда әсіресе, қылмыстық жазаларды ізгілендіру мәселесі мен түзету мекемелеріндегі азаматтардың хал- жағдайына баса назар аударады. Соңғы жылдардағы бұл үрдістердің қарқынын теңестіру үшін саяси реформалар жасау қолға алына бастады. Демократиялық жаңғырудың Қазақстандағы төртінші ерекшелігі Әкімшілік жүйе өзгерісінің мемлекеттің қоғам дамуындағы кейбір қажетті шараларға әсері байқала бастады. Әсіресе, мемлекеттің қоғамның, оның ішіндегі жеке салаларға белгілі бір салаларға белгілі бір деңгейде билік бере бастағаны байқалады. Бұл құқықтық мемлекет құруға талпынған игі әрекетіміз екендігі деп түсіндіреміз. Бесінші ерекшелік – мемлекетіміздің экономикалық және әлеуметтік даму алғышарттарының кезең- кезеңімен жүзеге асырылуы. Еліміздегі саяси тұрақтылық нәтижесінде бұл жаңғыртулар кезең- кезеңімен жүзеге асырыла бастады. Бұрынңы тоталитарлық жүйе мен демократиялық қайта жаңғыру процесі арасындағы бұрын мұндай қиыншылықтарды бастан кешірмеген Қазақстандық саяси жүйе осындай кезеңдерден өтуге мәжбүр болады. Бұл кезеңге тән игі қадам ізгілендіруді жаңғыртуда бұқаралық ақпарат құралдары қызметін жетілдіру болып табылады. Мемлекет басшысы жанынан Ұлттық кеңес пен бұқаралық ақпарат құралдары кеңесі орталығы құрылды. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің мемлекеттік 2006-2010 жылдарға арналған бағдарламасы қабылданды. 2003 жылы Елбасы жолдауындағы мына мәселелер Қазақстанды демократиялық жаңғыртудың нақты көрінісі болып отыр: 1. Мемлекеттік басқару жүйесін жетілдіру. Әсіресе, мемлекеттік басқару мен бюджетаралық жүйелер аражігін ажыратып, міндеттері мен құзыреттілігін айқындау. 2. Елдегі сайлау жүйесін жетілдіру, оның ашықтығы мен жариялылығын қамтамасыз ету. 3. Азаматтық қоғам институттарын құрып, бекіту. 257 4. Бұқаралық ақпарат құралдарының қоғамдағы демократиялық жолмен дамытудағы рөлін күшейту. 5. Құқық қорғау органдары мен сот жүйелерінің азаматтардың бостандығы жолындағы бағытын жетілдіру. Қазақстан үшін өз мемлекетті атрибуттарын қалыптастыруда Кеңес Одағынан қорланып қалған мәселелерді шешуге, оның бодандық элементтерін жойып,тәуелсіз ел ретінде XXI ғасыр өркениетіне қадам басу оңай болған жоқ. Еліміз тәуелсіздік алған соң,мына мәселелерді мемлекеттік және халықаралық деңгейде шешуге тура келді: 1. Егеменді елдің негізгі рәміздерін қалыптастырып, бекіту; 2. Демократиялық үрдістерді жетілдіру; 3. Этникалық топтар арасында бірлікті сақтау, жеткізу, демократиялық жаңғыртуларды бастау; 4. Елдің тиімді сыртқы саясатын айқындау; 5. Экономикалық- әлеуметтік дамудың қазақстандық үлгісінің заңдылықтарын қалыптастыру; 6. Бүкіл әлемде және ТМД мемлекеттерінде жүргізіліп жатқан интеграциялық үрдістерді қалыптастырып, дамыту.[1] Президент Н:Ә.Назарбаев халыққа өз жолдауында демократияландыру және құқық қорғау жүйесіндегі кемшіліктерді атап көрсете келіп,былай деді: «Жаңа онжылдықта біз өзіміздің экономикалық жоспарламыздың табыстарын дәйекті саяси жаңғырту арқылы бкемдеп,саяси жүйемізді жетілдіруді жалғастырамыз.Және мұнда құқықтық реформа маңызды рөл атқаратын болады.Басқаша айтқанда,жаңа онжылдықта бізге демократиялық мемлекеттегі құқық қорғау қызметінің жоғары халықаралық стандарттарына сәйкес келетін жаңа құқық қорғау жүйесі қажет.Менің тапсырмам бойынша,тиісті құжат жобасы дайындалды».Осыған байланысты президент алдағы уақытта біздің заңдарымызды сапасын арттыру қажеттігін атап көрсетті.[2] Қазақстандағы демократиялық процесті дамытуға ЕҚЫҰ-ның ықпалы үлкен.Себебі Қазақстанда кейбір салаларда демократияландыруды жетілдіру қажеттігі түгелдей шешілген деу ертерек.Атап айтатын болсақ, БАҚ-ты демократиялық принципке көшіру өте баяу.Қазақстанда қазақ демократиялық көпшілік болса да,телеарналар, баспасөз қазақ ұлтының демократиялық құндылықтарын көтеріп,көркейту дәрежесіне жете алмай келеді.Қазақстанда 3 мың газет болса,соның 30-40-ы ғана қазақ тілінде,800 журнал болса – соның бар болғаны 20-30-ы ғана қазақша. Өкінішке орай,қаншалықты БАҚ құралдары демократиялық сөз еркіндігін жүзеге асыруға тырысқанымен,оның кейбір қызметкерлеріне шабуыл жасау,қорқыту және редакцияларға өрт қою әлі де орын алуда.Билік тарапынан,істеу жағы жеткіліксіз.Тіпті 2009 жылғы шілде айында демократиялық күштердің наразылығына тудырған «Ақпараттық – коммунмкациялық желілер туралы кейбір заң актілеріне түзетулер мен толықтырулар туралы заң» қабылданды.Енді Қазақстанда барлық интернет ресурстар,форумдар,сияқты жайттар қарамастан республикада сөз бостандығының жансебілділігі күшейе түсуде.Бұл да болса демократияландыру процесінің тоқтап қолмағандығын білдіреді. Сондай-ақ қазіргі кезде ауылда тұратындардың қалаға үдере көшуі қаншалықты демократиялық урбанизация заңына сәйкес келеді деген сұрауға да дұрыс жауап беру қажет.Бұл мәселе соңғы кезде баспасөз бетінде пікір талас тудыруда.Мәжіліс депутаты К.Бурханов: «Нарықтық экономикадағы көші-қон үрдісі – мәнгілік процесс» дейді.Ал «Жаңа Сарыарқа» журналының бас редакторы Нұрғожа Ораз бұған қарсы уәж айтып, «біздің қазіргі жағдайымызда урбанизация жоқ» дейді.Соңғы пікір жөн сияқты.Ауылдықтардың қалаға амалсыздан күн көру үшін шұбыруын, біздіңше,заңды демократиялық урбанизация деуге келмейді.Ол турасында айтқанда нарықтық экономикада жіберілген қиғаштықтардың мен қателіктердің салдары екені жасырып емес. Шетте жүрген қазақтарды Қазақстанға әкелуге жағдай жасау мемлекеттік демократиялық саясатты соған бағыттау болуы тиіс.Ол үшін: өз еліне оралам деуші барлық 258 азаматтарға Қазақстанның асігі ашық болуы керек.Енді біз оларды категорияға бөліп, «ана елдің қазағы керек,мына елдікі керек емес» деу арқылы сырттағы қазақтарды бөлшектеуіміз керек; квотамен келген оралман ба,жоқ одан тыс келген бе,бәрібір оралман куәлігіне ие болған адам Қазақстан территориясында Қазақстан азаматы ие болатын жеңілдіктердің барлығына ие бола алатын болуы тиіс.Міне,бұл саладағы демократиялық мәселе осында.[3] Президент Н.Ә.Назарбаев Қазақстандағы демократияландыру процесінің өзіндік ерекшеліктерін белгілеп берді.Дегенмен,өз ерекшеліктерімізбен ғана қалмауымыз керек.Сонымен қатар «Еуропаға жол» бағдарламасы белгілі дәрежеде біздегі демократияны дамытуға жәрдемі болады.Айта кететін бір жайт,демократияны тек батыстан ғана еш өзгеріссіз үйренеміз деу қате.Себебі біздің жас шенеуніктеріміз қазақ тілін жете игеріп,тарих қазынасына үңіле аларлық дәстүрлер жеткілікті.Бұрынғы билік жүргізген хандар мен сұлтандар,бектер мен мырзалар далалық демократия атрибуттарын орындап отырған.Мысалы,қарапайым халықтың ішінен біреу «дат тақсыр» деп келіп арызын айтса,сол басшылар «уақытым жоқ,кейін келіңіз» демей қабылдаған.Қазіргі кейбіреулер сияқты ештеңе дәметпеген.Бұндай тәртіп иолардың халықпен байланысын нығайтып,қол үзіп,оқшауланып қалмауына септігін тигізген. Демократиялық мемлекет құрудың отаны болып АҚШ демократиясының дамуының үрдістерін талдаған Р.Даль еңбектерінде («Демократияға өту жолдары») демократия табиғатына классикалық талдау жасалынады. Ол демократияның барлық елдерге тән идеалды моделінің болмайтындығын ескертеді. Осы негізде Р.Даль полиархия концепциясын ұсынды. Бұл концепция бойынша саяси шындық демократия идеалына сәйкес жағдай тудырады. Демократия билік институттарының өз биліктерін өздерінің мүдделері үшін ғана пайдалануын шектеп отырады. Демократия табиғатын зерттеушілердің басым көпшілігі демократияны бірден, жылдам мерзімде қалыптаса қалатын үрдіс деп есептейді. Демократия революциялық түбегейлі жаңа құбылыстар жасау үрдісі емес. Ол керісінше эволюциялық үрдіс болып табылады. Сол себепті демократия бірде кең таралып, бір де кері кетіп толқын тәріздес қозғалыста болады. Әлемдік демократияландыру процесінің осындай ерекшеліктерін көрсеткен, белгілі американдық саясаттанушы Самуэль Хантингтон демократия өзінің дамуы барысында үш толқынмен өзгертіп көрсетеді. Бірінші толқын 1820-1942 жылдар, екінші толқын 1942-1975жылдар, үшінші толқын 1975 жылдан бүгінігі күнге дейін. Бірінші кезеңде 29 мемлекет демократиялық саяси құрылысты таңдап, екінші толқындар 36 мемлекет, ал үшінші толқындар 40 мемлекеттен астамы. Осы толқындарда бірінші кезеңде 12 ел демократиядан авторитаризмге қайта оралса, екінші кезеңде 6 ел қайта авторитарлықты таңдаған. Ал, үшінші кезеңде 4 ел демократиялық таңдаудан бас тартып авторитаризмге қайтқан.[4] Демократиялық мемлекетпін деп есептеген елдер 1948 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы қабылдаған «Адам құқықтарының жалпыға ортақ Декларациясын» мойындайды және текелей жүзеге асырады. Демократиялық мемлекеттегі саяси бостандықтарды жасайтын Декларация мақсаттары Қазақстан Республикасы Конститутциясындағы ІІ бөлімді «Адам және азамат» деген атаумен қамтиды. Ата Заңға сәйкес мемлекет өзінің азаматтарын қамқорлыққа алуға және қорғауға міндеттенеді. Қазақстандық демократияның өтпелі, транзиттік сипатына байланысты өзіндік төл ерекшеліктері болды. Біріншіден, Қазақстанда басқару жүйесінің жаңа моделін жасаудың кешенді шаралары елдегі түбегейлі экономикалық өзгерістерге әкелген реформалардан кейін іле- шала басталды. Екіншіден, Қазақстандағы демократияландыру үрдісі әлемдік «қуып жетуші модернизация» теориясына жақын болды. Себебі, Кеңес Одағы күйрегеннен кейін Қазақстан Республикасы қоғамдық саяси өмірді демократияландыру саясатын пәрменді дамытты. 259 Қазақстанның басқарушы элитасы С.Хантингтон айтқан экономика дамуы мен демократия арасындағы өзара байланысты түсіне алды. АҚШ сарапшысы «дамушы елдердегі демократиялық режимінің тұрақтылығы осы қоғамда нарықтық экономиканың қаншалықты тамыр жайғанына байланысты», — деп көрсеткен еді. Үшіншіден демократияның Қазақстандық моделінің қалыптасуына Ел Президенті Н.Ә.Назарбаевтың ұсыныстары мен қызметі шешуші ықпал етті. Тәуелсіз мемлекет құрылар сәтте сөйлеген сөзінде Президент Қазақстанның дамуының негізгі векторын анықтай келе «Қазақстан халықтары қзінің батыл таңдауын жасады ол — өркениетті, демократиялық қоғам»,- деген сөз айтты. Президент өзінің «Қазақстан 2030» аталған 1997 жылғы Қазақстан халқына тұнғыш Жолдауында «Алдымызда екінің бірін таңдап алу керек деген мәселені қоймаймыз. Біз екеуін де, іс-жүзінде өзінің тиімділігін дәлелдеген барлық өркениеттердің ең соңғы жетістіктерін пайдаланып, диалектикалы боламыз», — жазды. [5] Қорытып айтқанда Қазақстанда демократияландыру ісі,біраз кемшіліктерге қарамастан бірте-бірте өріс алып келеді.Бұл ретте алда тұрған мақсаттар мен міндеттер аз емес.Оны,жоғарыда айтқанымыздай,Президент Жолдауында белгіленген алдағы онжылдық стратегия негізінде одан әрі жетілдіре беру қажет.

Оставить комментарий

Загрузка...