Қазіргі үнді философиясы

Адамзат тегінің тағдырларының қалыптасуына ықпал етіп келген және оны одан ары жалғастырып келе жатқан факторлардың арасындағы анағүрлым күштісі біз дін деп атаған әсер болып табылады. Діни фактор барлық әлеуметтік институттардың негізінде жатыр және ол ­ адамдарды біріктіретін аса күшті импульс. Өте көптеген жағдайларда діни байланыстар нәсілдік, территориялық немесе тіпті отбасылық байланыстардан да мықты болып шығады. Бір Құдайға табынатын, бір сенімді ұстанатын адамдардың бір­бірімен қатынасы бір отбасының мүшелерімен салыстырғанда, тіпті туған бауырларға қарағанда мығым әрі орнықты келеді. Діннің шығу тегін ашуға тырысушылық көп болды. Қазірге дейін өмір сүріп отырған көне діндер өзінің жаратылыстан тыс бастауын түйіндейді, өзінің шығу тегін адамның миымен емес, қандай да бір тысқары дүниемен байланыстырады. Қазіргі ғылымда екі теория кең таралған: рухтар теориясы және Шексіздік идеясының эволюциясы теориясы. Бір ғалымдар діни идеологияның бастауын әруақтарға табынудан алса, басқалары табиғат күштерін тұлғаландыруды бастау ретінде алады. Адам ата­бабаларын жадында тұтқанды қалап, олардың физикалық өлімнен кейін де өмір сүруін жалғастыра беретініне, олардың өз тіршілігіне қамқор болатынына сенеді және белгілі бір мағынада оларға сиынады. Біртіндеп бұл наным­сенімдер дінге айналып шықты. Мысырдың, Бабылдың, Қытайдың, Америка халықтарының және өзгелерінің діндерін зерттей отырып, біз олардың бастауында әруақтарға табыну тұрғанын айқын көреміз. Ежелгі мысырлықтардың наным­сенімдерінің негізінде сыңар (қосарлы) жан туралы түсінік жатыр: әрбір адамның тәнінде соған өте ұқсас басқа жан өмір сүрді, адам өлген кезде бүл сыңары денені тастап кеткенімен, өмір сүруін жалғастыра берді. Бірақ өлі дене сақталған жағдайда ғана сыңар өмір сүретіндіктен, мысырлықтар мәйіттерді барынша қамқорлыққа алды. Оларды сақтау үшін орасан зор пирамидалар тұрғызылды, өйткені дененің кез келген жарақаты бірден сыңарына өз салдарын тигізетін. Бұл жерде біздің әруақтарға табынумен бетпе­бет келіп отырғанымыз күмәнсіз. Сыңар туралы идеяны біз Бабылдан да аңғарамыз, бірақ оның бірқатар ерекшеліктері болды: Сыңар сүйіспеншілік сезімін толығымен жоғалтады, өзіне тамақ беруге және жан­жақты көмек беруге мәжбүрлей отырып, ол тірілерді қорқынышта ұстайды. Сыңар тіпті өз балалары мен әйелін де енді сүймейтін болады. Әруақтарға табынудың табы Ерте Үндінің дінінде де бар, ал Қытайға келер болсақ, онда әруақтарға табыну діннің негізі ғана емес, осы бүкіл орасан зор елдің бүгінгі мазмұнын да құрайды. Басқаша айтқанда, ата­бабаларға табыну Қытайға таралған жалғыз дін болып табылады. Мұның барлығы әруақтарға табыну діннің бастапқы кезеңі деген теорияны жақтаушылардың көзқарасын дәлелдеп тұрғандай көрінеді. Басқа жағынан алғанда, ежелгі арий әдебиеттеріндегі мысалдарды дәлелге ала отырып, діннің табиғат күштеріне табынудан шыққанын тұжырымдайтын ғалымдар да бар. Үнді елінде әруақтарға табынудың болғанын дәлелдейтін мәліметтер мол болғанына қарамастан, бағзы заманғы дерек көздерінде олар туралы ақпарат жоқ және қазіргі зерттеушілер табиғатты Құдайға айналдыру теориясына бейім келеді. Адамзаттың ақыл­ойы перденің арғы жағына үңілуді қалайтын да тұратын тәрізді. Күннің шығуы, кеш, түннің болуы, дүлей боран, табиғаттың жойқын, алып күштері, оның сұлулығы ­ осының бәрі ұғынуға ұмтылыс тудырып, ақыл­ойды өзіне тартады. Олардың мәніне терең бойлауға тырыса отырып, адам табиғаттың құбылыстарына адами қасиеттер беруге тырысады, оларға жан мен тән, кейде әсемдік, кейде трансценденттік беруге ұмтылады. Мұның барлығы табиғат құбылыстарын тұлғаланған немесе тұлғаланбаған абстракцияларға айналдырады. Ежелгі гректерде де осындай болды: олардың бүкіл мифологиясы ­ бұл құдайландырылған табиғат күштерінің абстракциясы; ертедегі германдықтар туралы да, скандинавтар туралы да, барлық өзге арий халықтары туралы да осылай деуге болады. Басқаша айтқанда, діннің тұлғаланған табиғат күштерінен туындағаны туралы теорияны жақтаушылардың көзқарасы дәлелденіп тұрғандай. Өздерінің көрнекі қайшылықтарына қарамастан, екі көзқараста маған діннің шынайы дәнегі болып көрінетін және мен сезімдік қабылдаулардың шектеулігін игеруге ұмтылыс деп атауды лайық көретіннің негізіне біріктіріле алар еді. Адам тән өлгеннен кейін не боларын ұғынуға тырысып, өз ата­бабаларының рухтарын, бақилық болғандардың рухтарын іздестіруге ұмтылады, не болмаса табиғаттың құдіретті күштерінің әрекеттерінің механизміне ойша енуге тырысады. Қалай болғанда да, ол сезімдік қабылдаулар әлемінің шекараларын игеруге ұмтылады. Сезімдік қабылдаулар оны қанағаттандырмайды, ол олардың артында не тұрғанын білгісі келеді. Мұнда тұрған құпия ештеңе де жоқ. Меніңше, діннің бастауы түс көруден басталғаны мейлінше табиғи болып көрінеді: адам түсінде және түс арқылы мәңгілік идеясына келе алады. Шындығында түс тамаша жағдай емес пе? Әдетте балалар мен сезімтал адамдардың түс көру мен өңнің арасында аса көп айырмашылық көрмейтіні бізге белгілі. Ұйқы кезіндегі түс көру барысында тәннің өлі болып көрініп, ал ақылдың өзі әрекетін жалғастыратыны туралы табиғи логикадан артық табиғи нәрсе бола ма? Ал егер солай болса, дененің өлі ұйқыға батқан кезінде, бір нәрсенің әрекетін жалғастыра беретіні туралы қорытындыға келгеннің не қиындығы бар? Маған бұл табиғаттан тыс тылсымды ұғындырудың анағүрлым қисынды түсіндірмесі болып көрінеді: өлім мен ұйқы идеясынан шыға отырып, адамның ақыл­ойы анағүрлым жоғары тұжырымдамаларға қарай өрлейді. Әрине, уақыт өте келе адамзаттың басым бөлігі түс көрудің өңмен дәлелденбейтінін, түс көру барысында адам жаңа өмірге ие болмай, өңіндегі тәжірибесін қайталайтынын ғана аңғарады. Бірақ іздестіру басталып кетті және бұл ізденіс адамның ішкі әлеміне бағытталған.

Ақыл­ ойдың әрқилы жағдайын тереңдете зерттеген сайын, адам түс немесе өңнен де жоғары жағдайларды аңғарды. Әңгіме әлемдегі барлық ұйымдасқан діндердің мойындаған экстаз немесе аян тәрізді жағдайлар туралы болып отыр. Бұл діндердің негізін қалаушылар, Құдайдың елшілері немесе пайғамбарлар түс деп те, өң деп те айтуға келмейтін және рух патшалығы деп аталатынға қатысты болып келетін құбылыстардың жаңа категориясына әкелетін жағдайларға жетті. Бұл жағдайдағы қабылдаулар бізге күнделікті өмірде беймәлім интенсивтілікке ие болды. Мысалы үшін, брахманизмді алайық. Әдетте Ведаларды белгілі бір айғақтарды сезінген данышпан адамдар ­ ришилер жазды деп есептеледі. «Риши» деген санскрит сөзі тура аударғанда ведалық гимндерде баяндалған ойды ­ «мантраны көрген» дегенді білдіреді. Бұл адамдар сезімнен тыс құбылыстардағы белгілі бір айғақтарды санаға сіңірген немесе сезінген және оларды баяндаған адамдар деп саналады. Иудаизм мен христиандықтың негізін қалаушылар да осы шамадағы нәрселерді айтады. Оңтүстікте таралған кейбір секталардың буддистері ғана мұның шеңберінен тысқары тәрізді. Осыдан сұрақ туындайды: егер буддистер не Құдайға, не жанға сенбейтін болса, қалайша бұл дін сезімнен тыс қабылдаудан туындай алады? Мәселе мынада болып отыр, буддистер біздің әлемнің шеңберінде түсіндіруге көнбейтін мәңгілік моральдық заңның болатынын тұжырымдайды. Будда оны санадан тысқары жағдайда болған кезінде тапты. Будданың өмірбаянымен таныс, ең болмағанда «Азияның шуағы» атты тамаша кітаптағы қысқаша өмірбаянмен таныс адамдар Будданың бодхи атты қасиетті дарақтың астында санадан тыс жағдайда отырған кейпінде бейнеленетінін естерінде сақтаған болар. Интеллектуалдық ой қорытудың нәтижесінде емес, тек дәл осы жолмен ғана ол өзінің іліміне келді. Басқаша айтқанда, барлық діндер орасан зор маңызы бар айғақты бекітіп отыр: адамзаттың ақыл­ойы белгілі бір сәттерде тек сезімдік қабылдаулардан ғана емес, логикалық құрылымдардан да жоғары көтеріле алуға қабілетті. Бүл деңгейге шыға отырып, ол сезімдермен қабылдана алмайтын және логикалық жолмен санаға сіңіріле алмайтын айғақтармен бетпе­бет келеді. Дәл осы айғақтар әлемнің барлық діндерінің негізінде жатыр. Біз, әрине, оларды сананың таразысына сала аламыз. Дегенмен де әлемдегі барлық діндер ақылға сезімдік қабылдаулардың шектеулілігін ғана емес, сананың шектеулілігін де игере алатын қабілет береді. Діндер осы қабілетті айғақ ретінде алдыңғы орынға шығарады. Діндердің осы тұжырымдарының қаншалықты әділ екендігі туралы мәселеден өзге, олардың барлығына ортақ белгіні де байқауға болады: әңгіме, айталық, физикалық ашылымдардың нақтылығымен салыстырғанда, қандай да бір абстрактылы нәрсе туралы болып отыр. Жоғары ұйымдасқан діндерде бұл абстракциялар Абстрактылы Болу, немесе Барлығында бола алатын Құдірет, немесе Құдай деп аталатын Абстрактылы Тұлға, немесе Моральдық Заң, немесе ақырында, барлығынан өтіп кететін Абстрактылы Мән түріндегі Жалғыз Абстракцияның таза формасына не болады. Соңғы уақыттарда сезімнен тыс ашылымдарға сүйенбейтіндей діндерді қалыптастыруға тырысушылық байқалады, бірақ мұның барлығы жаңа діндердің «Моральдық Заң», «Идеалды Тұтастық» және т.б. жаңа атаулармен аталғанымен,сол баяғы көне абстракцияларға жүгінетінімен аяқталып жатыр. Демек, бұл абстракциялардың сезіммен тыс жаратылыстарға ие екендігін дәлелдейді. Біздің ешқайсымыз да Идеалды Адамды көрген жоқпыз, бірақ бізді оған сенуге үндейді. Біздің ешқайсымыз жетілген адамды көре алмадық, алайда мұратсыз алға жылжу мүмкін емес. Дегенмен айғақ айқын: діндер қаншалық әр алуан болса да, олардың барлығының бойында, тұлғаландырылған идеал немесе тұлғасыз нәрсе, заң, болу немесе мән түрінде болмасын, Идеалды Абстракция болады. Біз үнемі осы идеалға (мұратқа) дейін жетуге ұмтыламыз. Адам, ол кім болса да, қай жерде тұрмасын, шексіз күштің қандай да бір идеалына ие болады. Әрбір адам шексіз ләззат алудың қандай да бір идеалына ие. Біздің қадағалауымыздағы іс­әрекеттің үлкен бөлігі дәл осылайша, шексіз билікке қол жеткізуге немесе шексіз ләззат алуға бағытталған. Шексіз билікке қанша ұмтылғанмен, оған бәрібір сезімдер әлемінде жету мүмкін емес екенін мейлінше тез түсінгендер некен ­ саяқ. Сол сияқты сезімдер әлемінде шексіз ләззат алудың мүмкін еместігін де тез ұғынатындар болады. Басқаша айтқанда: Шексіздікті білдіру үшін сезімдер өте шектеулі, тән өте шектеулі. Шексіздік шектілік арқылы айқындала алмайды, адам ерте ме, кеш пе осыны ұғынады және мұндай ұмтылыстардан бас тартады. Міне, осы бас тарту, тырысушылықтардан баз кешу кез келген этиканың бастауы болып табылады. Баз кешу этиканың іргетасын құрайды. Бұл дүниеде баз кешуге негізделмеген этикалық кодекс жоқ. Этика қашанда былай үйретеді: мен емес, бірақ сен. Оның девизі: «мен емес» емес, «мен» емес. Этиканың заңды былай дейді: адамның сезім арқылы шексіз күшке немесе шексіз ләззатқа жету үшін жармасып алатын индивидуализмнің әурешілігінен бас тарту қажет. Басқаларды алдыңа жіберіп, өзіңді соңғы орынға қою керек. Сезім болса, алдымен мен болайын деп талап қояды. Этика ағымда болуды және соңғы болуды үндейді. Осылайша, барлық этикалық кодекстер өзіндік баз кешуге негізделген, олардың мақсаты индивидтің конструкциясы емес, бірақ материалдық тіршілік деңгейіндегі оның деструкциясы. Шексіздік ешқашанда өзін материалдық әлемде білдіре алмайды, бұл мүмкін емес және ақылға қонбайды. Шексіздіктің анағүрлым терең білінуін іздестіру барысында адам, сондықтан, материалдылықтың шектерінен тысқа шығып, өзге салаларға көтерілуі керек. Өздерінің алуан түрліліктеріне қарамастан, өзегін өзіндік терістеу құрайтын барлық этикалық заңдардың мәні осында. Этикалық тірліктің мұраты ­ эгоизмнен (өзімшілдіктен) толық азат болу. Өздеріңнің индивидуалдылықтарыңнан (даралықтарыңнан) бас тартуларың керек дегенде, әдетте, адамдар секемденіп қалады, бұл оларды үркітеді. Сонымен бір мезгілде осы адамдар этиканың жоғары мұраттарын қолдайды және оларды ұстану индивидуализмді бекітуді емес, оны қиратуды білдіретінін пайымдамайды.

Читайте также:  Нарушение общения в подростковом возрасте

Адамдардың арасындағы этикалық өзара қатынасты пайдалылық ұстынымен түсіндіру бірде бір этикалық заңның пайдакүнемдік пайымынан туындамайтыны себепті де мүмкін емес. Жоғарыдан қасиеттік сипатқа ие болмайтындай немесе, әдетте менің көп айтатын, сезімнен тыс жолмен қабылданбайтын этика болмайды. Шексіздікке ұмтылыссыз ешқандай мұраттың болуы да мүмкін емес. Адамдарды бір қоғамның ғана заңдарымен шектеуге бағытталған бірде бір жүйе адамзаттың этикалық заңдарын түсіндіріп бере алмайды. Пайдалылықты қолдаушы біздің шексіздікке ұмтылысымыздан, Сезімнен тыс дүниеге қол жеткізу жолындағы ізденісімізден мүлдем пайдасыз және бос әурешілік іс ретінде бас тартуымызды қалайды, бірақ сонымен бір мезгілде біздің өзімізді этика заңдарын ұстануымызды және қоғам игілігі үшін еңбек еткенімізді талап етеді. Неліктен біз игілік үшін еңбектенуіміз керек? Қайырымдылық жасау ­ бұл екінші деңгейдегі пайым. Бізге мұрат қажет, этикалық жүріс­тұрыс өзіндік мақсат емес, бірақ мақсатқа жетудің құралы. Егер мақсат болмаса, онда бізге этикалық жүріс­тұрыстың не керегі бар? Неге мен өзге біреу үшін жақсылық жасауым керек, неге оған жамандық жасамасқа? Егер адамзаттың мақсаты ­ бақытты өмір болса, онда неге маған өзгелердің бақытсыздығы есебінен өз бақытымның қамын жемеске? Маған не кедергі? Оның үстіне, утилитарлық ­өте тар ұғым. Қазіргі әлеуметтік формалар қоғамның қазіргі жағдайынан алынған, бірақ қоғам болашақта өзгермейді деп тұжырымдайтындай құқықты утилитарлықты жақтаушыға кім берді? Көптеген ғасырлар бұрын қоғам қазіргідей кейпінде болған жоқ, ғасырлар өткеннен кейін оның мүлдем басқаша болуы мүмкін. Мүмкін біз өтпелі кезеңде өмір сүріп отырған болармыз, эволюциялық үдерістер дамиды, әлеуметтік практиканың негізінде қабылданған бірде бір заң мәңгі заң бола алмайды және адамның табиғатына тән нәрсенің барлығына сәйкес келе бермейді. Утилитаризм жақтаушыларының теориялары қазіргі әлеуметтік жағдайларда ғана тиімді әрекет ете алады. Одан тыс жерлерде оның мағынасы да жоқ. Ала дін мен руханилыққа негізделген этикалық қулық пен моральға келер болсақ, онда бұл шексіз адамның барлық табиғатына сай келеді. Мұндай мораль өз бойына даралықты тек оның Шексіздікпен қатынасында ғана енгізеді, қоғамды да енгізеді, өйткені қоғам дара тұлғалардың жиынтығы емес пе? Егер индивид Шексіздікпен байланыста қарастырылса, онда бұл бүкіл қоғамға да қатысты. Осылайша, біз діннің қашанда адамзатқа керек екенін көріп отырмыз. Адам өзіне қаншалықты қалаулы болғанымен, тек материалдылықты ғана қанағат тұта алмайды, руханилықты керек етеді. Руханилыққа шектен тыс көңіл бөлу адамдардың практикалық өзара қатынасын бұзады деп жиі айтылады. Қытай данышпаны Конфуцийдің кезінде­ақ былай айтылып еді: алдымен осы әлемнің қамын ойлайық, басқа әлемнің қамын осыны бітіргеннен кейін толғанармыз. Әбден дұрыс, осы әлемнің қамын жеу керек, бірақ егер руханилыққа шектен тыс көңіл болу белгілі дәрежеде практикалық істерге зиянын тигізсе, онда тек практикалық істерге ғана көңіл бөлу бұл әлемде де, ана «әлемде де бізге зиянын тигізеді. Біз материал пен шектеліп қаламыз. Ал адам өзінің мақсатын табиғат ретінде емес, одан анағұрлым жоғары нәрсе ретінде қарастыруы керек. Адам табиғаттан, өзінің жеке табиғатынан да, өзін қоршаған ортадан да көтерілуге тырысқанда ғана адам болып қалады. Бұл өз бойына біздің ішкі дүниемізден тыс материя бөлшектерінің әрекет ететін заңдарын ғана емес, біздің бойымыздағы мәні жағынан табиғатқа бізден тыс әсерін тигізетін күш болып табылатын анағүрлым нәзік субстанцияны да енгізеді. Табиғатты біздің еркімізден тыс бағындыру ­ бұл тамаша нәрсе, ал бірақ өзіңді өзіңе бағындыру одан да жақсы. Жұлдыздар мен планеталар қозғалысының заңдарын білу ­ бұл тамаша нәрсе, ал адамзаттың құмарлықтарын, сезімдерін, еркін бағындыратын заңдарды білу одан да жақсы. Адамның ішкі әлемін жаулап алу, оның ақылының жұмыс істеу құпиясын зерттеу және оның тамаша жұмбақтарын тану ­ тек діннің ғана жұмысы. Әдеттегі адамның құрылысы оның дөрекі материалдық айғақтарға бағдар ұстағанды қалауымен сипатталады. Кәдуілгі адамның нәзік нәрсені түсінуге шамасы келмейді. Бір отар қойды қырып тастаған арыстанға тобырдың таң қала қарайтыны рас, бірақ арыстанның осы бір мезеттік жеңісі қойлардың өлімін тудыратыны туралы ешкім бас қатырып жатпайды. Тобырды таң қалдыратын физикалық күштің көрінісі ғана. Білімсіз адам құбылыстардың тек сыртқы көрінісін ғана қабылдайды және соған қуанады. Алайда кез келген қоғамда сезімдермен емес, олардан тыс жатқан нәрселермен шаттана алатын адамдар табылады, бұл адамдар кейде материядан анағүрлым жоғары тұрғанның ұшқынын аңғарып қалады және осыған ұмтылады. Егер тарихты байыптап қарастырар болсақ, ұлттың өркендеуінің қашанда осындай адамдар санының артуымен байланысты екендігін байқаймыз, ал утилитаризмнің жақтаушылары оны қаншалықты керек емес десе де, Шексіздікке ұмтылыс тоқтаған кезде құлдырау да басталады. Басқаша айтқанда, руханилық ұлттық күштің көзі болып табылады, руханилықтың күйзеліп, материалдылықтың шабуылға шыққан тұсында ұлт жансыздана бастайды.

Сонымен, діннің бізге беретін айғақтары мен ақиқатынан басқа, біздің одан табатын жұбанышымыздан басқа, дін ғылым ретінде, зерттеу ретінде адамзат ақыл ­ ойы үшін ең жақсы әрі ең салауатты жаттығу болып табылады. Осы Шексіздікке ұмтылыс, Шексіздікті тану жолындағы осы күрес, сезімдік қабылдаулардың шектерінен тысқа шығуға тырысу, материядан жұлқынып шығып, өз бойыңда рухани адамды ояту, Шексіздікпен сіңісіп кетуге деген осы сарқылмас жігер ­ міне, осының барлығы адамның қолынан келетін ең ұлы нәрселері. Тамақты тойына жеуден ләззат алатын рахаттана ләззат алатын адамдар бар, ­ оны ешкімнің келемеждеуге қақы жоқ. Кейбіреулер пайда көріп, жинай беруден танбай, содан рахат табады ­ бұл да келеке етуге тұрмайды. Олардың да өз тарапынан руханилыққа деген ұмтылыстан өз қуаныштарын табатындарды айыптауға қақылары жоқ. Адамның ұйымдасуы төмен болған сайын, ол сезім органдары арқылы болатын ләззаттарға тоймайды. Бірақ етті қасқыр немесе ит сияқты рахаттана қылғытатын адамдарды табу оңай бола қоймас. Ал иттер мен қасқырларда сезімдік шаттықтардан басқа қуаныш жоқ. Құрылысы тұрпайы адамдар кез келген елде сезімдік ләззаттарды қалайды, ал білімді және мәдениетті адамдар философияға, өнер мен ғылымға бейім болып келеді. Руханилық одан да жоғары, ең жоғарғы деңгейді білдіреді, өйткені руханилық сарқылмас қазына және оны бағалай білетін адамдарға ол ең жоғарғы ләззатты сыйлайды. Осылайша, адам өз бойында, тіпті таза утилитарлық мағынада болса да, діни толғамдарға деген бейімділікті еге білуі керек, өйткені тек солар ғана ең көп шаттықты береді. Менің өз жеке басым, дін туралы толғамдар қажет деп есептеймін. Бұл қажеттіліктің деңгейі туралы әртүрлі пікір айтуға болады. Адамзат ақыл­ойы үшін діннен артық итермелеуші күш жоқ және тек рухани мұрат қана адамға үлкен энергияның самалын үрлеуге қабілетті. Адамзаттың жүріп өткен бүкіл тарихи жолы осыны дәлелдейді және мұрат ­ мақсат бүгінгі күні де өзінің тартымдылығын жоғалтқан жоқ. Мен таза утилитарлық ниеттің өзінен адамдардың қайырымды да, жоғары моральды да бола алатынын теріске шығармаймын, мұның көптеген мысалдарын келтіруге болады. Бірақ бүкіл әлемді қозғалысқа келтіретіндер, рухымен жүздеген және мыңдаған басқа адамдардың бойында руханилықтың отын жағып, дүниеге магнетизмнің орасан зор зарядын беретіндер ­ бұлар міндетті түрде руханилығы жоғары адамдар болып келеді. Оларды итермелеуші күш ­ адамның жаратылысынан бойына біткен шексіз энергияны игеруге үлкен себеп болып табылатын дін. Дін өз бойында өз жанының және өзгелердің игіліктері үшін еңбектенудің, жақсылық пен ұлылыққа бет бұрудың, өзіңді өзің тәрбиелеудің алып итермелеуші ниетін сақтайды және ол тек осы қырынан қарастырылуы тиіс. Дін таршылықтан, шектеуліліктен және жаугершіліктен ада болуы керек. Біздің заманымызда дін бұрынғыдан анағүрлым кең көзқарасты қажет етеді. Қазір дін мәселесіндегі сектанттықтан және ұлтшылдықтан бас тарту керек. Әрбір елдің немесе тайпаның өз Құдайы болуы керек және өзге сенімдерді теріске шығаруы керек деген түсінік ­ өткен шақта қалуы тиіс ырым ғана. Біздің білімдеріміздің шеңбері кеңейген сайын біздің руханилыққа деген көзқарасымыз да кеңеюі тиіс. Қазірдің өзінде адам бүкіл әлемді аралап кететіндей ойды айта алмайды, қазірдің өзінде физикалық құралдар бүкіл әлемге жанасуға мүмкіндік беріп отыр, сондықтан да болашақ әлемнің діні соншалықты әмбебап, соншалықты кең болуы тиіс. Болашақтың діни мұраттары одан ары даму үшін шексіз мүмкіндіктерді аша отырып, өз бойына әлемдегі бар бүкіл ұлы және әсем нәрселерді жинауы тиіс. Өткеннің барлық жақсы нәрселері сақталуы керек және осы қазынаға болашақта жақсылықтар қосыла түсуі үшін қақпалар айқара ашылуы тиіс. Діндер барлығын қамтуы қажет: онда басқа қасиетті мұратты ұстанатын басқа дінге деген елеусіз қатынас болмауы керек. Мен өзімнің өмірімде жалпы қабылданған мағынадағы Құдайға мүлдем сенбейтін, бірақ үлкен руханилық иесі, үлкен ақыл иесі болған адамдарды талай кездестірдім. Мүмкін, олар Құдайды бізден анағүрлым жақсырақ түсінген де болар. Тұлға ретіндегі Құдай идеясы, Тұлғасыз Құдай, Шексіздік ретіндегі, Моральдық Заң ретіндегі, Идеалды Адам ретіндегі Құдай идеялары ­ бәрі бір мұның барлығы діннің ұғымына кіреді. Дінге деген кең көзқарас барысында оның жақсылық жасауға деген қабілеттілігі мың есе артады. Осыншалықты орасан күшке ие дін, оған деген тар және шектеулі көзқарастың салдарынан әлемге игіліктен гөрі, зұлымдықты көбірек әкелді. Тіпті қазіргі күннің өзінде мұраттары үндес болғанымен, оларды дәл басқалары сияқты білдіре алмайтындықтан араларында талас­тартыс туындайтын секталар мен қауымдастықтар өте көп. Анағүрлым кең көзқарас қажет, діни идеялар әмбебап, еркін әрі шексіз болуы керек, және тек сонда ғана адамзат оның барлық мүмкіндіктерін тани алады, өйткені біздің әлемімізде діннің күші енді ғана көріне бастады. Кейде діндер жойылуда, діни идеялар өздерінің тартымдылығынан айрылды деген сөздер айтылып жатады. Менің ойымша, діни идеялар енді қарқын алып дами бастады. Тар түсініктерден босанған діннің күші адам өмірінің барлық қырларынан көріне бастады.

Читайте также:  Көнe түркі тіліндeгі сөйлемнің тұрлаулы мүшелері

Дін әзірге ат төбеліндей таңдаулылардың, дін иелері корпусының прерогативасы болғанға дейін, оның орны храмдарда, шіркеулерде, кітаптарда, догмаларда, церемониалдарда, формалар мен ғұрыптарда болып келді. Біз қашан әмбебап, шынайы рухани тұжырымдамаға жеткен кезде ғана, тек сол кезде ғана, дін өмір мен нақты болмысқа кенеледі, ал бұл оның нағыз табиғаты болып саналады. Ол әрбір біздің қозғалысымызда өмір сүретін болады, біздің қоғамымыздың барлық қойнауларына енеді және бұрын ­ соңды болмаған үлкен жақсылықтың көзіне айналады. Керегі бір­ақ нәрсе ­ әртүрлі діндердің туыстығы, өйткені олардың барлығы да бірге өмір сүреді немесе өшеді, өкінішке орай, қазіргі кездері мейлінше кеңінен тараған ізгі еріктің дөрекі, ырықсыз, сараң көрінісіне емес, өзара құрмет пен сыпайылыққа негізделген туыстық керек. Ең алдымен, өкінішке орай, осы күнге дейін дін деп аталуға қақылы болып келген ментальдық құбылыстарды зерттеуге сүйенетін діни ойдың бағыттары арасында және, бейнелеп айтқанда, басы аспан құпияларын шалғанымен, аяғын жерден ажырата алмайтын бағыттар, мен бүл жерде материалистік ғылымдарды айтып отырмын, осы бағыттардың арасында туыстық қажет. Үйлесімдікке жету үшін бұлардың әрқайсысына кейде барынша қомақты, кейде ауыр құрбандықтарға баруға тура келеді, бірақ осы құрбандықтардың нәтижесінде екі жақ та ұтады және ақиқатқа жақындай түседі. Ақыры соңында уақыт пен кеңістікпен шектелген білім ақылмен де, сезіммен де игерілмейтін, еш шектеуі жоқ біліммен ­ Абсолютпен, Шексіздікпен, Тұтастықпен бірігетін болады. Адамның шынайы табиғаты Адамның сезімдік қабылдауларға жабысып қалған қыңырлығы күшті. Бірақ өзінің өмір сүретін әлемі оған қаншалықты заттық болып көрінгенімен, адам немесе тұтас халық үшін осының бәрі шынайы ма деген сұрақ қоятын сын сағаты да туады. Тіпті өзінің қабылдаулары қаншалықты шынайы деген сауалға бір минут та уақыт таппайтындарға, өне бойы қабылдаулармен алынған ләззатқа бөленіп жүргендерге де өлім келеді де, ол осының бәрі ақиқат па деген сұрақ қоюға мәжбүр болады. Дін осы сұрақтан басталады да, осының жауабымен аяқталады. Жазба тарихтың бізді жеткізе алмайтын уақыттың ең түкпірінде, мифтердің құпия тылсымында, өркениеттің таңы ата қоймаған тұста да осы сұрақ қойылған: бәрі қайда кетеді? Ол нақты шындық па? Ең әуезді Упанишадтардың бірі Катха упанишад мынадай сұрақпен ашылады: адам өлген кезде дау басталады : біреулер адам мәңгіге өлді десе, екіншілері ол өмірін жалғастырады дейді. Қайсысы дұрыс? Бұл сұрақтың жаулары көп. Метафизика, философия және дін бұл сұраққа .Әр түрлі жауаптар береді. Ақылдың мазасыздығын тізгіндей отырып, бұл сұрақтың орнына «ал оның арғы жағында не бар, не нақты?», деп сұрақ қойғандар да табылды. Бірақ әзірге өлім бар кезде адамға осы сұрақты қоюға кедергі келтіру мүмкін емес. Біз, әрине, ол жақта ештеңенің көрінбейтінін өзіміздің есімізге салып, өз үмітіміз бен уайымыздың барлығын осы шақпен байланыстыра, сезімнен тыс әлем туралы ойламауға барымызды сала аламыз және күнделікті тіршілік біздің осылай шектелуімізге көмектеседі; әлемде болып жатқан нәрсенің барлығы бізді көкжиектен ары көз салмауға итермелейді. Бірақ әзірге өлім барда мына сұрақтар қайта­қайта қойыла береді: өлім барлығының соңы ма, ақиқаттың ақиқаты, материалдылықтың материалдылығы сияқты көрінетіндіктен неге сонша айырылмаймыз? Әлем бір мезетте жойылады және одан ары ол жоқ. Түпсіз тұңғиықтың жиегінде тұрған сәтте солып қалған ақылдың өзі дүр сілкініп, мына сұрақты қоймай қалуы мүмкін емес: осы шындық па? Бүкіл өмірдің үміттері, ұлы ақылдың еңбегінің жемістері бір мезетте жоқ болады. Олар шынайы ма? Сұраққа жауап беру керек. Уақыт оның өткірлігін мұқалтпайды, керісінше оны өзектілендіре қояды. Бірақ адамда бақытқа жетуге деген ұмтылыс бар. Біз бақытқа жету жолында не болса, соның артына түсеміз, өзімізді қоршаған ортадан бақытты іздеп аласұрамыз. Егер жолы болғыш жас жігіттен осы әлем нақты ма деп сұрар болсақ, ол нақты деп жауап береді және шындығында да ол оған солай көрінеді. Мүмкін, оның қартайып, сәттіліктің тұрақсыздығына көзі жеткен кезде, барлық нәрсе тағдырдың қолында деп түйіндеуі ықтимал. Ол енді өзінің қалауының қанағат таппайтынын түсінді, оның жан ­ жағын бұзып өтіп шығу мүмкін емес, мызғымас қабырға қоршап алған. Кез келген әрекет қарама қарсы әрекет тудырады. Барлығы да көзді ашып жұмғандай бір мезеттік ­ ләззат та, қайғы да, сән­салтанат пен байлық та, билік пен бишара шылық та, тіпті өмірдің өзі де. Адамзаттың екі көзқарасы бар. Нигилистерге қосылып, біздің не болашақты, не өткенді немесе тіпті осы шақты да ешқашан тани алмайтынымызға, ештеңе білмейтінімізге орай барлық нәрсенің бос әурешілік екеніне сену. Тек ессіз ақымақтың ғана өткен мен болашақты жоққа шығарып, бүгінгі күнмен ғана өмір сүруге ұмтылатынын ескеру керек; дәл осылайша, балалар бойында ата­ананың болуын теріске шығаруға болады. Өткен мен болашақтан бас тарта отырып, адам осы шақтан да бас тартады. Бұл барып тұрған нигилизм. Бірақ мен бір сәтке болса да нигилист болған адамды ешқашан көрген емеспін, бүл туралы бөсіп сөйлеу ғана оңай. Басқа екінші көзқарас бар. Біздің үздіксіз өзгеріп тұратын тұрақсыз дүниемізден түсіндірме іздеу, нақтылықты іздеу, нақтылықты табу. Егер менің тәнім зат молекулаларының жай ғана қоспасы болса, онда қандай да бір нақтылық бар ма? Адамзат ойының бүкіл тарихы ­ осы сұраққа жауап іздеу болып табылады. Және бағзы заманнан бері ақыл­ой жарықтың сәулесін аулаумен келеді. Осы көне заманның өзінде денеге ұқсас болғанымен, тәннің қабығы болып табылмайтын, тәннің ыдырауымен бұзылмайтын, анағүрлым жетік, анағүрлым кемел нәрсені таба отырып, өз тәнінің шектеулілігін игеруге тырысты. Біз өлі тәнді жеп жатқан от Құдайына бағышталған Ригведаның әнұрандарын оқимыз: «Оны өзіңнің ыстық құшағыңа ал, о От­жалын, оған жетілген дене, жарық дене бер, оны ешқандай қайғы да, ешқандай өлім де жоқ бабалары орналасқан жерге алып кет».

Әрбір діннің бойында осы ой жатады. Тағы бір ойды айтайық. Аса бір ескеретін нәрсе, барлық діндер бірдей, адам өзінің шынайы мәнінің бұзылып бұрмаланған формасы деп тұжырымдайды. Бұл ойдың мифологиялық бейнеге, философияның нақты тіліне немесе тамаша поэзия тіліне оранғаны маңызды емес. Бұл әлемнің барлық мифтері мен бүкіл қасиетті кітаптардың барлығының айтатын айғағы: адам әуел бастапқыдан айнығанның формасы. Адамның күнәһарлыгы туралы иудейлік тарихтың мәні де осында, бұл идея үндістердің қасиетті кітаптарында қайта­қайта туындайды, бұл үндістердің Ақиқат ғасыры деп атайтын Алтын ғасыр туралы арманы. Бұл кезде адам өзі қалағанша, өлмейтін болған, ақылы таза әрі күшті болған кезде ол өзінің денесінен қанша қаласа да айырылмайтындай қабілетке ие болды. Ол ғасырда зұлымдық та, қайғы да болған жоқ, ал қазіргі уақыт болса, сол бұрынғы кемелдіктің айныған түрі болып табылады. Және осымен қатар, әлемнің барлық аңыздарынан әлемдік топан су туралы әңгімені аңғарамыз, бүл да болса, діни тұрғыдан алғанда, біздің заманымыздың бұрынғысымен салыстырғанда, күнәға батқандығының тағы бір дәлелі болса керек. Адамзат өзінің басым бөлігін топан су басып, әуел бастапқы тазалыққа қайта оралуға бағытталған, өте баяу жаңа өрлеу басталғанға дейін күнә мен күнәға белшесінен батты. Әлемдік топан су туралы көне өсиеттік тарих ежелгі Бабылдың, Мысырдың, Қытай мен Үндінің аңыздарында қайталанады. Бағзы заманның ұлы данышпаны Ману Ганг өзенінің жағасында Құдайға сиынып отырғанда, оған жыртқыштан қашқан шабақ жүзіп келеді. Данышпан оны өзінің су құйылған құмырасына салып қояды. «Саған не керек?» деп сұрағанда, шабақ өзін қуып келе жатқан жыртқыш балықтан қорған ғана керек деп жауап береді. Ману шабақты үйіне алып келеді, ал ертесіне құмыраға қараса, оның өсіп кетіп, құмыраға сыймай қалғанын көреді. «Мен мұнда сыймаймын», ­ деп жалынады шабақ. Ману оны тоғанға жібереді, бірақ келесі күні әлгі шабақ бүкіл тоғанды жайлап, тағы да мұнда тұра алмайтынын айтады. Мануға балықты өзенге әкелуге тура келді, алайда өзен де ертесіне оған тарлық етті. Сонда Ману балықты мұхитқа жіберген кезінде мынадай сөздерді естіді: «Ману, сенің алдыңдағы әлемнің жаратушысы. Мен әлемді топан суға бастыратынымды саған ескерту үшін осы форманы қабылдадым. Өзіңнің кемеңе бар да, оған барлық жан­жануардан бір­бір жұптан жинап, өз отбасыңды ал да, кемеңді менің желбезегіме байла, су төмендеген кезде сендер жерді мекендейтін боласыңдар». Осылайша, әлемді топан су басты, Ману өзінің отбасын құтқарды және әрбір жануардың жұбын, барлық өсімдіктің тұқымын аман сақтап қалды. Топан судан кейін олар жерді жайлады. Адамның тілі ­ біздің ішкі дүниеміздегі ақиқатты білдіруге деген талпыныс. Балдырған бөбектің өз былдырымен ең жоғарғы философиялық шындықтарды білдіргісі келетініне мен толық сенімдімін, бірақ бұл үшін онда қажетті органдар да, тәсілдер де жоқ. Асқан ұлы философтардың ойы баланың былдырынан білдірілуі жағынан ғана айрықшаланады, ал мәні бірдей. Осы білдірілу деңгейі жағынан ғана қазіргі заманның дәл, жүйелі математикалық тілі көне заманның тұманды, мифологиялық, мистикалық тілінен ерекшеленеді. Олардың барлығы да өз бойында өзін білдіруге ұмтылатындай ұлы идеяны ұстайды және көне мифтер біздің замандастарымыздың, өкінішке орай, жонылған біртегіс фразаларынан гөрі ақиқаттың ұшқынын төгіп тұрады. Сондықтан да мифологиялық қабықтары қандай да бір мистер Имяректің немесе миссис Имяректің ойлап шығарған қазіргі заманғы тұжырымдамаларына сай келмегендігіне қарап, оларды лақтырып тастауға болмайды. Белгілі бір пайғамбардың баяндап кеткен аңызына сену қажеттілігін насихаттайтын діндерге адам күле қарайтын болса, онда ол біздің замандастарымызды одан да өткір мысқылдың уытына алуы тиіс. Біздің уақытымызда Мұсаның, немесе Будданың, немесе Исаның сөзін келтіргендер күлкілі болып көрінеді де, ал қандай да бір Хакслиге, немесе Тиндальға, немесе Дарвинге жасалған сілтемелер ешқандай тұз қоспай қылғытуға дайын тұрады. Бұл Хакслидің сөздері ғой! Көпшілік үшін осының өзі де жеткілікті. Алдыңғысы діни пайымдар болатын, ал бұл ғылыми түсініктер, айырмасы тек діни пайымдар арқылы өмірге жасампаз руханилық енсе, ал ғылыми түсініктер арқылы сараңдық пен өз басын күйттеушілік кірді. Алдыңғы пайымдар Құдайға табынуды білдірсе, ал кейінгілері билікке, атаққа, даңғойлыққа табынуды аңғартады. Мифологияға қайта оралайық. Барлық мифтердің астарында адамның бұрынға биіктен құлағаны туралы түйіндеуші ой жатыр. Біздің заманымыздың ғылымы бұл постулатпен мүлдем келіспейді. Эволюция теориясы мұнымен үзілді­кесілді келіспейді: бұл теорияға сәйкес адам моллюсканың дамуының нәтижесі, сондықтан да мифтерде айтылатындар дұрыс болмайды. Алайда Үндістанда бұл екі көзқарасты бітістіретін аңыздар бар. Үнділік мифология циклдік теорияны ұйғарады, ол бойынша барлық даму толқын тәріздес болады: өрлеу құлдыраумен кезектесіп алмасады. Тіпті қазіргі ғылымның түйіндерінің негізі де адамның тек эволюцияның ғана өнімі екендігін теріске шығаратыны анық. Эволюция міндетті түрде инволюцияны да ұйғарады. Қазіргі ғылымның айтуынша, механизмнен бастапқы берілген энергиядан артып түспейтін қайтарымды алуға болады.

Читайте также:  Әлеуметтік реформалар жолымен социализмді енгізу

Жоқтан бір нәрсе ала алмайсың. Егер адам моллюскадан дамыған болса, онда кемел адамның нышаны, Христтің прообразы немесе Будданың прообразы моллюскада қаланған. Егер бұлай болмаса, соншама ұлы тұлғалар қайдан шығады? Ештеңеден ештеңе келіп шығады. Және осы жерде біз бағзы заманның қасиетті кітаптарының қазіргі ғылыммен бірігуіне келе аламыз: өз дамуының әрқилы сатыларында өзін баяу көрсететін энергия кемел адам арқылы өтпейінше, ештеңеден пайда болмайды. Ол кезінде өмір сүрген және, егер моллюск немесе протоплазма нұсқауға болатындай таяу нүктелер болса, демек, қалай болғанда да бұл энергия оларда болған. Дене деп аталатын материалдардың қосындысы рух, ақыл және басқаша аталатын энергияның көрінуінің себебі бола ала ма немесе ақыл денені айқын ете ме деген сұрақтардың төңірегінде үлкен пікірталастар бар. Әрине, барлық діндер керісінше емес, ақыл­ ойдың энергиясы денеде көрініс табады деп тұжырымдайды. Қазіргі ғылымның кейбір мектептері ақыл­ой ­ бұл дене деп ата¬латын машинаның бөліктерінің өзара әрекетінен туындайды деп түйіндейді. Бұл көзқарасты қабылдағанмен, яғни рух немесе ақыл­ой машинаның, дене мен миды құрайтын заттардың химиялық және физикалық үдерістерінің нәтижесі болып табылады деген пікірді қабылдағанмен, біз бүл сұраққа жауапты бәрі бір ала алмаймыз. Дене қайдан шығады? Денеге форма бере отырып, молекулаларды біріктіретін қандай күш? Заттардың массасынан материал алып, денені ­тиісінше, басқасын басқаша қабыстыратын бүл қандай күш? Айырмашылықтардың осынша шексіз алуан түрлілігі қайдан шыққан? Жан деп аталатын күш дене молекулаларының қосындысынан туындады деп айту арбаны аттың алдына қоюмен бірдей. Ал осы қосындының өзі қайдан пайда болды, оларды біріктірген қандай күш? Қосындының себебі басқа күш, ал жан соның туындысы, заттардың белгілі бір бөлігін осылайша қосқан жанның өзі қосындының нәтижесі болды деп айту ­ бұл жауап емес. Барлық айғақтарды болмаса да, олардың басым көпшілігін түсіндіріп беретін және басқа теорияларға қайшы келмейтін теория құру қажет болады. Заттардың массасынан денені жарататын күш ­ өзін дене арқылы көрсететін күш деген тұжырым анағүрлым ақылға қонымды. Бүл жағдайда дене арқылы көрінетін ойлау күші молекулалар қосындысынан туындайды және онсыз өмір сүре алмайды деген тұжырымның мәні жоқ. Және күш материядан дами алмайды. Дұрысында біз материя деп атағанның өмір сүрмейтінін дәлелдеуге болады: бүл тек энергияның жағдайларының бірі ғана. Қаттылықтың, беріктіктің немесе материяның кез келген басқа қасиетінің қозғалыс нәтижесінде болатынын дәлелдеу оңай. Сұйықтың шеңбер тәріздес қозғалысын жеделдету оны қатты денеге айналдырады. Шеңбер тәрізді қозғалыстағы ауаның массасы ­ құйын (торнадо) ­жанасу барысында өзге қатты денелерді қиратуға қабілетті қатты дененің қасиетіне ие болады. Егер оған қатты жылдамдық берсек, тор құру темір бұғаудың мығымдығына ие болады және еменді кесіп түсе алады. Осылайша, материяның өмір сүрмейтінін дәлелдеу қиын емес. Ал керісінше дәлелдеу мүмкін емес. Дене арқылы көрінетін энергия нені білдіреді? Ол не болса да, оның бөлшектерден форманы құрайтыны, мысалы біздің денемізді құрайтыны бізге белгілі. Басқа ештеңе біз үшін дене құрай алмайды. Мен үшін басқа біреудің тамақтанғанын мен ешқашан көрген емеспін. Оны қанға, сүйекке және тағы басқаларына айналдыру үшін тағамды менің өзім қабылдауым керек. Сонымен бүл не құпия күш? Өткен мен болашақтың идеясы көпшілікті қорқытады. Кейбіреулер бүл идеяны таза парасатпен қабылдайды. Осы шақпен ғана шектелейік. Дәл осы сәтте бізде көрінетін қандай күш? Көне замандағы барлық қасиетті кітаптарда бүл күш пен оның көрінісі дене қалпына ие және оны дененің бұзылуынан кейін де сақтайтын жарық тәрізді субстанция кейпінде сипатталатынын біз білеміз. Бірақ, кейінірек одан анағүрлым жоғары идея ұсынылды: жарық тәрізді дене бұл күшті білдіре алмайды, өйткені формасы барлардың бәрі ақырында бірдеңені бірігіп құрауға тиіс бөлшектердің қосындысының нәтижесі. Егер дене өзі дене болып табылмайтын нәрсенің күшімен құрылса, демек жарық тәрізді дене де ондай болып табылмайтын нәрсенің күшімен құрылуы тиіс. Бұл нәрсе санскрит тілінде Атман деген атқа ие болды. Атман жарық тәрізді дене арқылы тұрпайы қабықты, біздің физикалық денемізді құрайды. Жарық тәрізді дене ақыл­ойдың тасымалдаушысы саналады, ал Атман одан тыс орналасады. Атман ақыл емес: он денені құра отырып, ақыл арқылы қимылдайды. Сіздің өз Атманыңыз, менің өз Атманым бар; әркімнің өз Атманы, өз жарық тәрізді немесе нәзік тәні бар, сол арқылы біз дөрекі сыртқы қабыққа әсер етеміз. Алайда онда Атманның табиғаты туралы сұрақ туындайды. Дене де емес, ақыл да емес, адамның жаны, Атман нені білдіреді? Мұның төңірегінде үлкен пікірталастар болды, әртүрлі ұйғарымдар айтылды, философиялық тұжырымдамалар қалыптастырылды. Мен Атман мен оның табиғаты туралы бірқатар түйіндерді баяндауға тырысып көрейін. Әртүрлі философиялық мектептердің өкілдері Атман қандай болмасын, оның формасы немесе нобайы болмайды, ал формасы жоқ нәрсе барлық жерде бола алуы тиіс дегенге түйіседі. Кеңістік идеясы сияқты, уақыт идеясы да ақылдан басталады. Уақытсыз себептілік өмір сүре алмайды, өйткені себептілік оқиғалардың тізбегін білдіреді. Демек, уақыт, кеңістік және себептілік ­ ақылда болса, ақылдан тыс және формасы жоқ Атман да уақыттан, кеңістіктен және себептіліктен тыс болуы тиіс. Егер ол уақыттан, кеңістіктен және себептіліктен тыс болса, ол шексіз болуы керек. Бұл жерде біз философияның жоғарғы нүктесіне тақап келеміз: екі шексіздіктің болуы мүмкін емес. Егер жан шексіз болса, онда тек біртүтас жан ғана өмір сүреді, демек сізде ­ оз жаныңыз, менде ­ өз жаным және т.с.с деген тұжырымдар шындыққа жанаспайды. Демек, нақты Шын Адам ­ бұл біртүтас, шексіз және барлық жерде бола алатын Pyx. Ал біздің көріп отырған адамымыз Шын Адамның тек шектелген нұсқасы ғана. Бұл мағынадан алғанда адам қаншалықты улы болмасын, ол ­ тек Шын Адамның күңгірт бейнесі ғана деген мифологиялық түсінік, ақиқат. Ол ­ уақытпен де, кеңістікпен де бұғауланбаған, себеп­салдарлық байланыстардан тыс тұрған Рух еркін болуы тиіс. Рух әрқашан да еркін және басқаша болуы мүмкін емес. Адам болса, оның бейнесі уақытпен, кеңістікпен және себептілікпен маталып тасталған, демек, еркіндіктен ада. Немесе, кейбір біздің философтарымыздың айтатындай, ол мәнінде азат болғанымен, ол еріксіз болып көрінеді. Біздің жанымыздың нақтылығы да осы ­ барлық жерде болу, руханилық, шексіздік. Кез келген жан шексіз, сондықтан да оның туылуы немесе өлімі туралы сұрақ қойылмауы тиіс.

Оставить комментарий