Дәстүрлі сәндік-қолданбалы өнер

XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басындағы күрделі қысылтаяң кез, тарихи жағдайлар және олармен байланысты халықтың әртүрлі материалдық жағдайына өзінше әсер еткен реформалар өз түзетулерін енгізді. Елде болған өзгерістер тек тұрмысқа ғана емес, сонымен қатар қазақтар мен халықтық дәстүрді жіті терең құрмет тұтқан басқа да көптеген ұлттардың санасына ықпал етті [1]. Бұл тараудың мақсаты ХІХ­ХХ ғасырдың басындағы ғасырлар тоғысындағы дәстүрлі сәндік­қолданбалы өнердің дамуымен таныстыру болып табылады. Тарихшылардың зерттеулерінде қарастырылып отырған кезең халық қолөнерінің көптеген түрлерінде қалай қысқартылып кеткенін, кілем тоқу, металды көркемдеп өңдей, зергерлік бұйым заттарын табиғи материалдан дайындаудың қалай азайғанын көреміз. Әсіресе бұл XX ғасырдың бірінші тоқсанына тән, өйткені ол кездері жасанды бояғыштар мен сырттан келген маталар жергілікті табиғи, бұрыннан қолданылып келе жатқан жүн, тері, сүйек, күміс және т.б. сияқты материалдарды ығыстыра бастады. Суретші­саяхатшылардың бақылаулары, ғалым­археологтар зерттеулерінің мақсаттары мен міндеттері, өнер теоретиктері XIX ғасырдың шегі мен XX ғасырдың басындағы ортаазия мемлекеттері материалдық мәдениет облысындағы дәстүрмен, қолданбалы өнерді сақтаумен және оны әрі қарай дамытумен тығыз байланысты мәселелер шеңберін ұсынды. Қазақтардың материалдық мәдениетін зерттеу Ресей құрамына кіретін елдердің мәдениеті мен тұрмысы туралы материалдарды жинақтау бойынша коғамдар мен әртүрлі экспедицияларды жасақтаумен байланысты белгілі бір өзіндік тәсілдерге ие болды. XVIII ғасырдың соңында П.Палластың жетекшілігімен Ресей Ғылымдар академиясының экспедициясына қатысушылар [2] және екінші экспедицияға (1768­1774) қатысушы И.Георги [3] қазақтардың тұрмысын, қозғалмалы тұрғын үйін және әртүрлі қолөнерін ескеріп кетті. Бұл экспедициялардың материалдары заттарды қолдану мен дайындаудың дәстүрі және уақыттың өзі тексерген сақтаудың ескі технологиялары туралы баяндайды. Қазақтардың материалдық мәдениетін зерттеуге 1845 жылы құрылған Ресей географиялық қоғамының ғалымдары П.Маковецкий, Н.Ядринцев, А.Якоби, Г.Потанин, М.Красовский, И.Словцовтар үлкен үлес қосты. Олардың зерттеулері біртіндеп академик Ә.Марғұланның қазақтардың халықтық қолданбалы өнерін жалпылайтын еңбегі, көп жоспарлы кітабының негізіне айналды. «Казахское народное прикладное искусство» [4, 31­40] атты үш томдықта ол қола дәуірінен бастап XX ғасырдың басына дейінгі халық өнерінің бұйымдарынан Қазақстанда көнеден бері тұтынушылардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтайды.

Оқырман киіз өнерінің, кесте, тоқыма, кілем тоқу, сүйекті, теріні және металды көркемдеп өңдеу үлгілерімен таныса алады. Оларға археологиялық зерттеу материалдарының негізінде, тұрмыс заттарының бастапқы және кейінгі қолданылуынан, ою­өрнектің бай тізбегінен бөлініп шыққан олардың басты өрнектері туралы көптеген мысалдар келтірілген. Ғалымның іргелі зерттеуі (олардың тізімі жүз елуден асады) қазақтардың материалдық мәдениеті саласындағы жемісті зерттеулердің жалғасуына бастау болды. 1868 жылы М.Красовскийдің еңбегі жарыққа шықты, онда автор қазақтардың ою­ өрнектері мен халық өнерлерінің түрін сипаттайды. Алғашқылардың бірі болып қазақтардың XIX ғасырдағы үй бұйымдарына назар аударған Г.Колмогоров болды, ол қазақтар киізді, шекпенді, әртүрлі шалбарларды, кілемдерді және т.б. үлкен көлемде дайындады деп жазды. Бір жыл өткен соң И.Словцов Солтүстік Қазақстанда Ертістің сол жақ жағалауынан Есілге дейінгі аралықта болып, нәтижесінде өзінің артында жол ережелерін қалдырады. Онда ол қазақтардың материалдық мәдениеті саласындағы хабарламаларымен бірге, оның әртүрлі үй жануарлары жүнінің төрт сорты жайлы және кілем­киіз бұйымдарының жасалуы туралы мәліметтері қызығушылық тудырады. Ол «өндірістің барлығының арасында киіз жасаудың ерекше орынға иеленетінін» ерекше атап өтеді [5, 21]. Материалдық және көркемдік мәдениетті зерттеуде А.Добромысловтың жұмыстары күмәнсіз құндылыққа ие, ол 1893 жылы көшпенді ортасында киіз өндірісінің пайда болу себебі мен қазақтардың үй бұйымында негізгі түрі ретінде бекітілген әлеуметтік­экономикалық факторлардың ықпалы туралы жазады [6,42]. 1911 жылы алғашында неміс тілінде жарық көрген Р.Карутцтың еңбегі шықты, ол Каспий маңын мекендеушілердің көптеген кәсіптеріне арналған болатын. Автор таспа теру көлденең тоқыма станогіне ұқсас дейді. Ол қазақ­көшпенділердің материалдық байланысынан тыс алғашқы ғалымдардың бірі болып ою­өрнек мәселелерін қозғап, оны тұтастай өнердің бір түрі және әрекеттің жеке түрі ретінде қарастырады. Қазақ ою­өрнегін көршілес елдердің өнерімен сәйкестікте қарастыра отырып, басты назарын өрнектік элементтің семантика мәселесіне аударды. Автор ұсынған «Маңғышлақтағы қырғыздар мен түрікмендердің арасында» атты еңбегіндегі қошқар мүйіз бейнесі қазақ ою­өрнегінің негізі ретіндегі теориясы танымалдылыққа ие болды [7].

Қазақтардың үй бұйымдары толықтай сипатталған Сібір темір жолына іргелес аудандарды экономикалық тексеру бойынша Комиссия мағлұматы: қойлардың, ешкілердің мезгілдік қырықтығы, тұрмыс заттарын дайындау мезгілдік қырықтыққа сәйкес жүннің әртүрлі сорттарының (жабағы жүн, күзем жүн), киіз өндірісінің циклінің (сабау, тебу), тұрмыстық қызметтегі әртүрлі бұйымдардың терминдерімен толықты [8, 40­42]. Аса көрнекті ғалым­шығыстанушы, тарихшы­этнограф Шоқан Уәлиханов географиялық, этнографиялық зерттеулермен қатар ұлттық киімді, олардың өрнегінің ерекшеліктерін ескере отырып қарастырды [9]. Қазақтардың қолданбалы өнерінің тарихын зерттеуде зерттеушілердің, саяхатшылардың және суретшілердің нобайлары маңызды деректі еңбек қызметін атқарды. Оларда қазақ ауылының өмірі, киіз үй жабдықтары, оның ажырамас бөлігі болған кілем­киіз бұйымдары, ұлттық киім, ағаш пен металдан дайындалған тұрмыс заттары, ас үй бұйымы, қару­жарақ, ер­ тұрман және т.б. қайта жанданды. Осылайша Мемлекеттік мұражайдың, антропология мен этнография мұражайының, Омскінің, Томскінің облыстық тарихи­өлкетану мұражайларының қорларында қазақтардың халықтық қолданбалы өнерін зерттеуде сөзсіз қызығушылық тудыратын Г.Потаниннің, А.Чернышевскийдің, А.Мартыновтың салған суреттері сақталған. XIX ғасырдың бірінші жартысында Омск мұражайының арнайы тапсырмаларының бірін Б.Клодт орындап, Қазақстанның солтүстік­шығыс аудандарындағы халықтық ою­өрнек суреттерінің топтамасын жасады. XIX ғасырдың басында ресейлік қыш және фарфор бұйымдары (Петербургтегі фарфор зауыты, зауыттардың әртүрлі серіктестігі) ұлттық­аудандық ерекшеліктерді ұзақ уақыт бойы сақтап келген қыш бұйымдарын дайындаудың өзіміздегі өндірісін біраз уақытқа тоқтатып тастады. Бұл ерекшелік көбінде үйлену тойларға, мерекелерге, қыздың жүгіне арналған жеке тапсырыстарды орындаған қолөнер өндірісі мен шеберлігінің арқасында сақталып қалды. Бұдан басқа XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап Қазақстан территориясына әртүрлі ресейлік, ортаазиялық, ирандық маталарды әкеле бастады: мәуіті, барқыт. Осыған байланысты қазақтардың дәстүрлі бұйымдары өңін өзгертеді, өкінішке орай бұның позитивті жағы болмады.

Читайте также:  Идеология және утопия туралы

Аталған өзгерістер 1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін де әсер етті. Жергілікті дәстүрлі ерекшеліктерді ығыстырған көрші елдерден келген тауарларға шекаралар ашылды. 1910­20 жылдары Қазақстан облыстары бойынша ғылыми экспедициялар ұйымдастырылды. 1913 жылы Семей облысында (Қарқаралы уезі) салынған А.Воронина­ Уткинаның суреттері қызықты. Қолданбалы өнерді құрмет тұтқандардың назарына түстік және ою­өрнектік қатынастары бойынша бірегей ағаш төсектер мен сандықтардың суреттері ұсынылған. Олардың бірегейлігі оның дәлдігінде, автор ойылған өрнекті, металл қондырғыларды, сүйек инкрустацияларын анық бейнелеген. Сондай­ақ С.Дудин оншақты экспедицияларға қатысып, Қазақстанның қолданбалы өнерін зерттеуде жемісті еңбек етеді. 1925­28 жылдары ол теріге басылған және ойылған ағаш бұйымдарындағы қазақ ою­ өрнектерінің көптеген суреттерін салды, өкінішке орай олар бізге дейін жетпеді. Ол бірінші болып, қазақтардың кілем­киіз бұйымдарындағы композиция мен стиль ерекшелігін нұсқады. Қазақ ою­өрнегі қалыптасуының нақты уақытын көрсетпей­ақ, ол, «она, как никакая другая из круга центрально­азиатских и среднеазиатских орнаментальных систем, с которыми имеет много общего, сохранила в своем составе в неизмененном виде многие древнейшие мотивы, несмотря на поздние заимствования» ­деп есептеді [10, 84]. Соңғы жылдары республикамыздың оңтүстік аймақтарында ҚазКСР Ғылым академиясының Этнография Институтының экспедициясы жұмыс істеді. Оған қатысқан О.Корбе, Е.Махова және т.б. [11] қазақтардың сәндік­қолданбалы өнері бойынша материал жинақтап, жұмыс жасауда халық қолөнершілерінің шығармаларын әділ қарастырды. Белгіленген кезеңдегі қазақтардың халықтық қолданбалы өнері бойынша мәліметтер аталған ғалым­этнографтардың, суретші­саяхатшылардың еңбектерімен шектелмейді. Олардың көлемі бірнеше ондықпен есептеледі. Бұл тарауда XIX ғасыр мен XX ғасыр басының тоғысындағы халықтың қолданбалы өнері туралы әлдеқайда тереңірек қарастырған еңбектер ғана назарға алынған. XX ғасырдың 50 жылдарынан кейінгі кезең дәстүрлі сәндік­қолданбалы өнерін зерттеудің шешуші кезеңіне айналды, онда отандық этнографтар, археологтар халық өнері, олардың технологиялары, ою­өрнектері, композициялары, түстік шешімдері тараған аудандардағы толыққанды экспедициялық зерттеулер жүргізуді бастады. Халық өнері мен ою­өрнегін зерттеу бойынша негізгі және үлкен жұмысты Қазақ КСР Ғылым академиясындағы Ш.Уәлиханов атындағы тарих, археология және этнография институтының этнография бөлімінің ғылыми қызметкерлері атқарды. Олар 1955 жылдан бастап жыл сайын ел арасында экспедициялар жүргізді. 1956 жылы Институт еңбектерінде бірінші рет Қазақстан аумағындағы кілем­киіз өндірісіне арналып, өзінде өнердің аталған түрлері өндірісінің технологиялық ерекшеліктері бойынша құнды мәліметтерді жинақтаған Э.Масановтың ғылыми жұмысы басылып шықты [12, 104­127].

Біздің республикамыздың әртүрлі аудандарындағы материалды жинақтау, мейлінше ұқыпты зерттеулер онымен танысуға, зерттеуге, ғалымның жаңалықтарын кейінгі уақытта пайдалануға әсер етті. Қазақ қару­жарағын зерттеуде күрделі міндеттердің бірін В.Курылев атқарды. 1978 жылы ҚазКСР Ғылым академиясы антропология және этнография мұражайының XXXIV жинағында басылып шыққан «Оружие казахов» [13] атты мақаласында, тарихи­ этнографиялық әдебиетті бірінші рет қазақ қару­жарағының жекелеген үлгілерін ғылыми ортаға енгізу мүмкіндіктері жасалды. Шамамен 20 жыл өткен соң, 1996 жылы қазақ суретшісі, зерттеуші, қару­жарақты жасау мен дамыту тарихы бойынша ғылыми мақалалардың авторы Қ. Ахметжан «Жараған темір кигендер» атты кітабын шығарып [14], ол қазақтардың қару­жарағының жекелеген түрлерін дайындауға, тұтынуға және олардың қызметінің қырларына арналды. Ол Қазақстанды көнеден мекендеушілердің қару­жарағын, халық фольклоры, эпос, жыр және тарихи этнографиялық және археологиялық зерттеулердің материалдары бойынша ортағасырлық қазақтардың қару­жарағын, әсіресе, оларды жартастағы ежелгі суреттер бойынша, ежелгі және ортағасырлық мүсін бойынша зерттеуде үлкен еңбек етті. Бүгінгі күні қару­жарақ жасаушы шеберлер құю, шекімелеу, гравюрлеу, қарайту және көнеше безендірудің дәстүрлерін сақтай отырып, олар ішінара кесу, қадау, тілу категорияларына бөлінетін қазақ қаруын жасаудың техникасы мен технологиясын жаңартты. 1990 жылдары көрнекті қазақ қайраткері Ө.Жәнібековтің «Эхо… По следам легенды о золотой домбре» атты кітабы жарық көрді [15, 7], ол ұлттық тұрмыс, мәдениет, қазақ халық қолөнерінің әртүрлі қырларына арналды. Ол басқа да көптеген ғалымдар секілді «Генетические связи казахского общества со своими предшественниками­древними саками, усунями… кыпчаками, пожалуй, ни в чем другом не находят более полного подтверждения, как в факте сохранения у казахов археологически прослеживаемого антропологического типа, элементов материальной культуры, искусства, ремесел своих предков…» ­ дегенді ескеріп, ХІХ­ХХ ғасырлардың тоғысындағы қазақтардың материалдық мәдениетінің туындыларына терең талдау жүргізудің қажеттілігін нақтылады. Бұл байланыстар бірінші кезекте қазақтардың әлемді ішкі психологиялық қабылдауына, екіншіден тек қана утилитарлық қызметтегі емес, микро сияқты макро космосты да эстетикалық түсінудегі материалдық мәдениетті қабылдауына әсер етті. Қазақтардың әртүрлі кілем­киіз бұйымдарының көптеген техникаларын, ши тоқу (шым ши), асыл әрі жартылай асыл тастардан жасалған қондырғылары бар зергерлік өнер шығармаларын инкрустациялаудың шеберлігін, үй бұйымдарын, қару­жарақты, ат әбзелдерін, ер­тұрманды және тағы да басқа заттарды сүйекпен инкрустациялауда ежелгі бабаларынан мұрагерлікпен алғаны даусыз. Одақтық республикалардағы бұқаралық техникалық үрдістің дамуымен байланысты штампталған бұйымдар дүкен сөрелерін басып қалғандығы уақыт арасындағы үлкен үзіліске қарамастан, тұрмыс заттарын даярлауда көп ғасырлық халықтық дәстүрдің сабақтастығы сақталып, бүгінгі күні де қолданылуда. Қазақтардың осы сәндік­қолданбалы өнері бес жүз жыл бойы халықтық шығармашылығының жалғыз түрі болып табылуымен байланысты болды. Өйткені заттық әлем тұрғын үй, киім, жиһаз, тіпті қозғалу құралын, жиірек олар көптеген мобильдік құрылыстар мен тек қана утилитарлық емес, сондай шеберлердің қырағы назарына алынатын. Жартылай көшпенділік өмірін жүргізген қазақтар көркемдік функциялары бар олардың әшекейлерін шеберлікпен дайындады. Олардың барлығы бірігіп халық фольклорымен бірге халықтың рухани­материалдық мәдениетін байытты.

Читайте также:  Эгоистік тілдің формалары туралы

Оларға ең бірінші кезекте ­ ағаштың ең қадірлі түрлерін қолданумен және бірде бір шеге пайдаланылмай, тек арқандардың­таңғыштың немесе мықты арқан­баудың көмегімен ғана (әрбір үйде кездесетін зат), оларды өріп, жаңа үйдің мықты, мызғымас құрамы жасалған қарапайым техникалық жетістіктерімен кең танымал болған ең ыңғайлы, мобильді тұрғын үй ретіндегі киіз үй жатады. Өрнектеліп тоқылған басқұрлар киіз үйге әсемдік береді, оның ұзындығы киіз үйді қапсырғанда еніне тура жететіндей болып келеді (басқұрдың ені 20­30 см, басқұр­жуан таспа немесе құрастыру мағынасында). Осындай қосымша мәнге ие утилитарлық заттардың бірі адалбақан ілгіш (адал­қадірлі, адал, бақан­сырық), тек тұрмыста ғана аса қажет бұйым ретінде емес, сонымен қатар киіз үйді тігу сәтінде бақан қызметін атқарып, «дүниетанымның» орталығы болып табылады. Тұрғын үй даланың өзі немесе шексіз аспан секілді кең кеңістік ретінде қабылданғандықтан, ол бояулармен, өсімдік немесе гүл тектес оюлы өрнектермен өрнектеліп, металл немесе сүйек пластинкалармен инкрустацияланды. Кең қолданылымда болған, бірақ XX ғасырдың ортасына таяу қолданыстан ығыстырылған заттардың бірі, өрнектелген және күміс пен сүйек пластинкалардан инкрустацияланған қондырғылары бар ­ бесік (сәбиге арналған төсек, сөздің этимологиясы ­ тербету, әлдилеу, ол негізгі бес ағаш ­ бес талдан құралады [16]). Қорғаныс заттары ­ үкімен, символдық белгілері бар ­ кішкене домбырамен және т.б. безендірілген. Дәлірек мұндай қорғаныс бұйымдарын әулетте үлкен құрметке ие көп балалы аналар табыстаған. Аталған бұйымдарға әртүрлі халықтық мейрамдар мен ойындарға арналған заттар мен конструкцияларды қосуға болады: алтыбақан (төбелері айқасып бір­біріне біріктірілетін алты бақаннан және арқаннан тұратын жылжымалы әткеншек), оны әлі күнге дейін табиғаттың жаңаруы мен күн мен түннің теңесуі болатын көктемгі жаңа жыл ­ Наурызды тойлауда пайдаланады. Бұл конструкция бүгінгі күнге дейін еш өзгеріске түспеді, ал оның көркемдік және эстетикалық ерекшелігі бүгінгі күні де маңызды. Бұл жерде фольклорға, жас ғашықтардың кездесуі мен достықты бастауына үлкен мән берілді. Әткеншекте жас жігіттер мен қыздар ән айтып, қалжыңдап, жұмбақ жасырып, мақал­мәтел айтуда жарысты.

Осы арқылы тек уақытты қысқартып қана қоймай, адам мінезін, асыл ойларын таныды. Оның семиотикалық қыры жөніндегі, әткеншектің ерекше мәні туралы мәліметтер қазақтың ғалым­ фольклортанушыларының еңбектерінде кезігеді [17, 20]. Алтыбақанды назардан тыс қалдыру мүмкін емес, өйткені оның конструкциясы табиғи түрде дәстүрлі бұйымдар қатарына енеді. Алтыбақанды безендіріп, жауыннан, ылғалдан қорғап отырған, бұдан бөлек бір кездері кесіліп алынған ағашқа ерекше қатынаста болған. Көшпенді мәдениетінің феноменін ұсынған дәстүрлі қолданбалы өнер бойынша ең керемет материалдар мұражай экспозицияларында қойылған. XIX ғасырдың соңы мен әсіресе бүгінгі күні қатары толыққан XX ғасырдың 50 жылдарына дейінгі туындыларды сақтаған этнографиялық коллекциялар, Қазақстан мұражайларының қорлары мен сақтау бөлмелері, кілем­киіз өнерінің, кестенің, зергерлік өнердің, ағашты көркемдеп өңдеу өнерінің, теріні безендіруді және сүйекті инкрустациялаудың үлгілерін ұсынады. Бай инкрустацияланып, өрнектелуі мен қызметі бойынша түрлілікке ие болған олардың жағымды қасиеттері бар: XX ғасырдың бірінші жартысына дейін кең етек жайған тіл­көзден сақтау, қорғайтын секілді наным­сенімдер. Олардың көркемдік­образдық жүйесі мифологиялық көзқарастардың, салт­ дәстүрлер мен ғұрыптардың көнедегі қабаттарының айнасы. Төсеніш және қабырғаға тұтатын киіз, түкті және түксіз кілемдердің, басқұрлардың (таспалар) жинағы едәуір көлемді. Қабырғаға тұтылатын, кестелеп тоқылған түрлі­түсті кілем­түскиіздер аз көлемде ұсынылған (тұскесте, негізі матадан болғандықтан олар тез шіріп кетуге жақын). Қолданылатын материалдардың жалпылығына қарамастан, олардың барлығы әртүрлі ру­тайпалық топтар мен аудандарға тән өздерінің ою­өрнегінің, колористік құрылымы мен өрнегінің өзгешелігімен ерекшеленеді. Бірінші қатарда киіз үйді сыртынан қаптайтын (қыстың суық желдерінен, шыжыған дала күнінен және жауын­шашыннан) және еденге төселетін (қыста жылу сақтайтын, жазда ысып кетпейтін және шаң­тозаңды қопсытпайтын) киізден жасалған кілем­текемет ең қажетті материал болып табылады. Бірақ киіз үйді сыртынан жабу үшін негізінен ашық, біртүсті, қалыңдығына қарамастан текеметке қарағанда жеңіл киіз қолданғанын айтып кету керек.

Читайте также:  ҚАЗІРГІ АРАБ ӘДЕБИЕТІНІҢ ӘЛЕУМЕТТІК АСПЕКТІЛЕРІ

Олардың өлшемдері алты, сегіз, он екі қанаттан тұратын құрылған киіз үйге байланысты болған. Байлар салтанатты той кезінде неке отауын құрған. Мұндай киіздер кең танымал әрі өте қарапайым әдіспен жасалды. Текемет жасаудың технологиясына (ол 2­томның «Қазақтардың ортағасырдағы киізі» атты бөлімде баяндалған, сонымен қатар мұнда түкті және тақыр кілемдердің технологиясы мен ою­ өрнектері берілген) аса көңіл бөлмей [18], оларды өрнектелу ерекшелігін анықтау керек. Өйткені олардың қызметінің түрі өрнекті түсіру тәсілдері мен түсті таңдауға байланысты болды. Солтүстік және Орталық Қазақстан өңіріне тән аппликациялық техникадағы текемет кілемдер­оюлы текемет деп аталды. Текеметтердің суреттері ­ қос мүйіз инкрустациялық әдіспен орындалған сырмақтарда да қайталанды. Еліміздің шығысы мен оңтүстік­шығысында оралған мүйіздердің өрнегі­тармақты мүйіз және т.б. кең таралды. Классификация түрлері XX ғасырдың ғалым­этнографтарының еңбектерінде баяндалған [4, 5, 8, 19]. Көшпенділік жағдайдың қажеттілігінен туындап, өрнектеліп ойылған ағаш шкафтар ­ сандық, кебеже, асадал, аяқ қап (кісе) ­ кең қолданысқа ие болған тұрмыстық мобильді бұйымдардың бірі болып табылады. XX ғасырдың 30­40 жылдарына дейін оншақты атаулар ғана қалды. Аталған бұйымдардың көркемдік құндылығы Ә.Марғұланның, Ө.Жәнібековтің, М.Мұқановтың және басқа да отандық ғалымдардың зерттеулерінде кеңінен ашылған [19]. Ағашты көркемдеп ою өнері толыққанды болды, ол өмірдің өзімен баяндалса, табиғи материалдың мәнерлілігін бағалай білу, бұйым пішінін күрделендіруге талпыну XIX ғасырдың шеберлерін екшелеп тұратын. Қазақтар үшін тек қозғалу құралы ғана емес, сонымен қатар адал досы, оның беделінің, әлеуметтік жағдайының көрсеткіші болып табылатын, молынан инкрустацияланып, көркемдік қызығушылық тудыратын ат әбзелдері ерекше ыждағаттықпен орындалып отырды. XX ғасырдың басындағы мұндай ер­тұрмандар мен әбзелдер аға буын шеберлерінің ендігіде қалыптасқан техникасы мен материалдарының негізінде орындалды.

Ер­тұрманның пішіні, өңделуі, металл пластинкалардағы, әбзел тұтқаларындағы өрнектер, сонау сақ­скиф дәуірінде қалыптасып, кейін табиғи түрде түріктер, ортағасырларда қазақтар қабылдаған олар ерекше, ықшамды кейіпке енген. Алайда, аталған колөнер түрін өндірудің толықтай тоқтағанын да айта кету керек. XIX ғасырдың соңына қарай қазақ тұрмысының өзгеруімен байланысты, кейінгі уақыттағы қазақтардың халықтық қолөнерінің барлық түріне әсер еткен өзгерістер ұлттық киім­кешектерде де айқын түрде көрініс берді. Мәселен, костюм қосымшаларын тағынуда ­әскериден салтанаттыққа, одан кейін күнделікті қажеттілікке айналған жартылай асыл және өңделген тас құрылғылармен, аппликация түріндегі, көптеген сәндік қондырғылармен әшекейленген тері белдіктер (ер адамдардың). Мұндай мысалдарды қолданбалы өнердің басқа да түрлері бойынша келтіруге болады. Жиһаздардың жан­жақты қамтылған жеңіл конструкциясы, олар заттың пішіні адамның жағдайына ыңғайланып, оған қызмет ететін сәбидің бесігі және ағаш төсек болсын немесе жиналмалы шкафтар мен тағы да басқа мобильді бұйымдар болсын, уақыт өте олардың барлығы өздерінің маңыздылығын жоғалтты. XX ғасырдың басында әлеуметтік қақтығыстар мен көтеріліс оқиғалары, олармен қоса, «мәдениет пролетарлық болуға тиісті» болған «жаңа» идеялар, дәлірек айтсақ дәстүрлік сабақтастықты мойындамау ескі бұйымдарды жаңа жағдайға ыңғайлады. Осылайша өзгеріссіз қалған бұйымдардың бұрынғы пішіндері мен технологияларында сәндік шешім жаңаша көрініс тапты. Кілемдер мен кестелерде латын әріптері, кеңес дәуірінің алғашқы кезіндегі эмблемалар, ұшақ қанаттары, трактор дөңгелектері және т.б. бейнелер пайда бола бастады. 1930 жылдардың басында ұйымдастырылған топтар (артель) дәстүр негізінде жаңа туындылар жасауға міндетті болды.

1935 жылы Алматыдағы Қазөндіріс кеңесінің ғылыми­ тәжірибелік керамикалық станциясы қазақтың ою­өрнектерімен толықтырылып, пішіндері қазақтардың теріден жасалған ыдысы ­ торсықты еске түсіретін керамикалық бұйымдарды жасап шығара бастады. Бұйымдардың осы аталған түрінен басқа қыш құмыраларды, табақтар мен кеселерді де өндірді. Заттардың негізгі өрнегі ангоб пен әйнекейдің (полива) ақ және түрлі­түсті контрастарының үйлесімімен теңестірілді. Тоқымада, өрнектеуде (роспись) 1936 жылы құрылған «Тоқымашылар» тобының шеберлері алдыңғы шепте болатын. Сол кездердегі белгілі шеберлердің бірі Р.Баймұхамедова болды. 1930 жылдардың суретшілері шпалераларға эскиздер жасай бастады. Олардың тақырыптары бойынша халықтың өркендеуі идеясының өнерде жүзеге асуының тенденциялары байқалады, мәселен, Н.Цивчинскийдің «Астық мейрамы» немесе «Колхоз тойы». Туындылардың аталған түрлерінің сәнділігінен тек кілемдердің өрнектелген жиектері ғана қалды, ал сюжет композиция шешімінде реалистік жағдайды айқын бейнелей отырып, кескіндемелік канон бойынша құрылды. 1941—45 Ұлы Отан соғысы жылдары тұтастай қолданбалы бұйымдардың өндірісін ұзақ уақытқа тоқтатып тастады. Еліміздің экономикасын қайта қалпына келтіру сәндік қолданбалы өнердің дамуын бәсеңдетті. Жоғарыда айтылғандай, суретшілердің ролі негізінен халық қолөнерін қайта жандандырудан гөрі заттардың жаппай өндірісін жасауға бағытталды. Осыған байланысты, өткеннің шеберлерінің тәжірибесіне қарамастан соғыстан кейінгі бірінші жылдардағы қолданбалы өнер аясындағы суретшілердің ізденісі стиль бойынша және белгілі бір бағыттары бойынша да жүзеге аспаған болып саналады. Ежелгі және ортағасырдағы Қазақстан мәдениетіне енетін тұрмыстық пішіндердің эстетикалық маңыздылығының бастаулары жоғалды. Тұтастық түсінігінде сыртқы әлемді бейнелеуге тырысқан пайдалы бұйым XIX ғасырмен бірге келмеске кетті.

Оставить комментарий