Загрузка…

Дін саласындағы кеңестік заңнама және діншілдікке қарсы күрес

Кеңес өкіметінің дін саласындағы заңнаманы талдау оның дінге қатысты саясатын ашып көрсетуге мүмкіндік береді. Өткені заңнамалық құжаттар дін саласындағы мемлекеттік саясаттың құқықтың негізін жасай отырып, дінге қатысты мемлекеттік саяси бағытты анықтайды. Кеңес өкіметінің билік басына келуіне дейін дін мемлекеттік аппараттың құрамдас бөлігі болып табылды. Орыс православтық шіркеуі мемлекетте үстем дін деп танылды. Мемлекет билешісі император Шіркеудің басшысы және қорғаушысы болып саналды. Патшалық биліктің шіркеу арқылы өз билігін нығайтып, шіркеудің көмегімен халықты бағыныштылықта ұстауға тырысты [155]. Тәрбие, білім беру, азаматтық хал актілері шіркеу бақылауында болды. Христиан дініне немесе православтық шіркеуге тіл тигізгендер «Қылмыстық және түзеу заңдарының жинағы» бойынша барлық құқықтарынан айырылып, 49 алты жылдан сегіз жылга дейінгі мерзімге ауыр жұмыстарға айдалды.Ақпан революциясынан кейін билікке келген Уақытша үкімет азаматтардың дінге қатысты шектеулерін жойғанымен, ар-ождан бостандығын жарияламады. Православтық шіркеу бұрынғыдай мемлекеттік аппараттың құрамдас бөлігі және ірі жер иесі болып қала берді [155,с. 5]. Н.К. Крупская пікірі бойынша буржуазия дінді халықты билеп-төстеу мақсатында пайдаланады, себебі дін – бұл тізгін, ал, буржуазия қалың бұқараны сол тізгінде ұстауға тырысты. Бұны білген дінбасылар Уақытша үкіметті қолдады деп тұжырымдады [156]. Кеңес өкіметінің дінге қатысты саясатының негізгі бағыттарының қалыптасуы «Жер туралы» декреттен басталды. Құжат 1917 жылы 26 қазанда (8 қарашада) жарияланды [88,с. 17-20]. Оған сәйкес монастыр, шіркеудің барлық жерлері бар мүлкімен болыстық жер комитеттері мен шаруа депутаттарының уездік Кеңестері қарауына берілді. Яғни, декретке сәйкес жерге жеке меншік құқық жойылып, жер халық игілігі деп жарияланды.

Кез-келген діни ұйым жер иелену мүмкіндігінен айырылды. Жерді мемлекеттендіруге қатысты қатысты Жер халық комиссариаты қарамағындағы статистикалық бөлім меңгерушісі Б.Н. Книповичтің берген бағасына сәйкес: «Үлес жер көлемінің артуы десятинаға шаққанда атарлықтай өзгеріс бермеді. Губерниялардың басым бөлігінде ол бір аулаға жарты десятинадан аспады… ал, жоғары өнім беріп, нарықты көп көлемде тауармен қамтамасыз ететін ірі жер шаруашылықтары бөлшектеліп, құртылды» [157]. Шіркеу мен діни бірлестіктердің жерлерін мемлекеттендірудің басты мақсаты – жер мәселесін шешу емес, шіркеу мен діни қоғамдарды қоғамдағы бар құқықтарына бірте-бірте айыру болды. Кейінгі айларда кеңестік билік тарапынан қоғамдық өмірде шіркеу және дінбасылар рөлін шектейтін бірқатар декреттер қабылданды. 1917 жылы 11 (24) қарашада БОАК және ХКК-нің «Сословие және азаматтық шендерді жою туралы» декреті дін басыларды барлық артықшылықтардан айырды [88,с. 113- 115] «Азаматтық неке» және «Неке бұзу туралы» декрет жобалары үкіметтің отырысының күн тәртібіне алғаш рет 1917 жылдың 18 қарашасына (1 желтоқсан) қойылып, бірақ талқылау келесі отырысқа қалдырылды. 19 қарашадағы (2 желтоқсан) отырыста декрет жобаларын Әділет халық комиссариатының қарастыруына беру шешілді. 20 қарашада (3 желтоқсанда) аталған жобаларға қатысты мәселе қайта қойылып, бірақ фракциялардың талқылауына берілуіне байланысты күн тәртібінен алынып тасталды. БОАҚ күн тәртібінде бұл жобалар 24 қарашадан (7 желтоқсан) бері болып, тек 12 (25) желтоқсанда талқыланып қабылданғаннан кейін тексерілу үшін Төралқаға жіберілді.

Cөйтіп БОАК бекіткен бұл екі жоба 16 (29) желтоқсанда өткен СНК отырысында бекітілді [88,с. 239-240]. «Азаматтық неке, балалар және азаматтық хал актілерін жүргізу туралы» [88,с. 247-249], «Неке бұзу туралы» [88,с. 237-240] деп аталатын бұл декреттер отбасы құқығы мен тұрмыстық салаларда шіркеу үстемдігін жоюға бағытталған. Кеңеске дейінгі кезеңде Ресей және оның ұлттық шет аймақтарында азаматтық неке жоқ болды деуге болады. Кеңес билігінің декреттеріне сәйкес діни неке немесе ажырасудың ешбір 50 құқықтық негізі және ерлі-зайыптылардың өзара жауапкершілігі жоқ. Неке қатынастары азаматтық некенің жергілікті билік органдарында тіркелуінен кейін ғана заңды күшіне енетін болды. Декрет бойынша діни некеге тиым салынбады. Ол некеге тұрушылардың жеке ісі болып саналғанмен оның заңды күші болмады [88,с. 247]. Ал, декреттің 14-тармағына сәйкес бұған дейін неке, туу және өлімді діни тіркеумен айналысқан барлық діни және әкімшілік мекемелер енді бұл тіркеу кітаптарын сақтауға тиісті қалалық, уездік және болыстық жер басқармасы құзырына беруге міндеттелді [88,с. 249].

1917 жылы 16 (29) желтоқсанда қабылданған «Неке бұзу туралы» декреттің 12-тармағына сәйкес діни тәртіп бойынша некенің бұзылуы заңсыз саналды [88,с. 237-240]. А.В. Луначарский дайындап, 1917 жылы 11 (24) желтоқсанда қабылданған «Тәрбие және білім беру ісінің Ағарту халық комиссариатының қарамағына берілуі туралы» туралы қаулыға сәйкес бұрын діни мекеме қарамағында болған барлық (бастапқы бір жылдық, екі жылдық) шіркеу-приходтық мектептер, мұғалімдер семинариялары, діни училищелер мен семинариялар, әйелдерге арналған епархиялық училищелер, миссионерлік мектептер, академиялар және діни мекемеге қарасты болған төменгі, орта және жоғары буын мектептері мен мекемелер ондағы штат, бар жер-мүлкімен АХК қарамағына берілді [88,с. 210- 211]. Яғни бұрын шіркеу иелігінде болған барлық оқу мекемелері зайырлы болып қайта жасақталды. Ал, бұл мекемелер қарамағындағы шіркеулерге қатысты мәселе шіркеудің мемлекеттен бөлінуі туралы декретіне сәйкес шешілетін болды. 1918 жылы қаңтарда жергілікті дін басылар жойылып, діни мекеме таратылды. 1 наурыздан діни қызметкерлер мен дін ілімінің оқытушыларға жалақы төлеу тоқтатылды. Діни мекемелерді мемлекет қазынасынан қаржыландыру тоқтатылды.

Діни қызметкерлер және діни мекемелер шіркеу дінге сенушілердің қаражатына өмір сүруі тиіс болды. «Жергілікті дін басыларды жою туралы» қаулыға сәйкес дінге сенушілер қоғамдары шіркеулерді пайдалана алды, бірақ «дін және діни қызметкерлерге арналған, шаруашылық шығындарды қоғамдар өз міндеттеріне алуға тиіс» делінген. Және бұл Мемлекеттік призрения халық комиссариаты қабылдаған «Шіркеуді қаржыландырудың тотқатылуы туралы» бұйрығы бойынша дінге сенушілер ұжымдары өз қаражаттары есебінен діни ғимараттарды жөндеп, қажетті құрал- жабдықтарды сатып алып, діни қызметкерлерді қамтамасыз ету жөнінде өтініш білдірген жағдайда діни қызметтің жалғастырылуына рұқсат берілді [155,с.6-7]. 1918 жылы 14 қаңтарда ХКК-нің қаулысына сәйкес әскери дін басылар таратылып, әскердегі діни тәрбие жүйесі жойылды. Нәтижесінде ХIХ ғасырдың аяғында пайда болған әскери моллалардың құрылымы қызметін тоқтатты [58,с. 25]. Бұл қаулы-шешімдер шіркеудің мемлекеттен бөлінуінің дайындығы болды. 1917 жылы 2 (15) қарашада қабылданған «Ресей халықтары құқықтарының Декларациясында» белгіленген «барлық ұлттық және ұлттық- діни артықшылықтар мен шектеулердің жойылуы туралы» қағидасы «Діннің 51 мемлекеттен және мектептің діннен бөлінуі туралы» декретте көрініс тапты [88,с. 39-41]. Декретке сәйкес ар-ождан бостандығын шектейтін заңдар қабылдауға және дінге қатысты артықшылықтарға тиым салынды.

Сонымен бірге декрет шіркеудің мемлекеттен бөлінуін жариялай отырып, кеңес мемлекетінің зайырлық сипатын танытты. Мемлекеттік немесе басқа да көпшілік-құқықтық қоғамдық шаралар барысында діни ғұрып пен салт жораларды өткізуге тиым салынып, ресми құжаттарда азаматтардың дінін анықтайтын белгі көрсетілмейтін болды. Сонымен бірге декретке сәйкес азаматтарға кез-келген дінді ұстану немесе ешбір дінді ұстанбау құқығы берілді. 1918 жылғы РКФСР Конституциясының дін мәселесіне қатысты баптарына сәйкес діннің мемлекеттен бөлінуі бекітіліп, азаматтардың дін тұту еркіндігі мен дінге қарсы насихат бостандығы анықталды. Дін қызметкерлері қанаушы тапқа жатқызылып, сайлау құқықтарынан айырылды. Бұның жалғасы ретінде 1919 жылдың наурызында өткен РК(б)П-ның VIII съезінде қабылданған Бағдарламасында былай делінген: «Партия қанаушы таптар мен дінге қарсы насихатты ұйымдастыру арасындағы байланысты жоюды мақсат етіп, еңбекші бұқараның діни көзсоқырлықтан арылуы мен ең кең ғылыми-ағарту және дінге қарсы насихатты ұйымдастыруға жәрдемдеседі. Бұл орайда, діни жанкештіліктің (фанатизмнің) орнығуына алып келетін, діншілдердің сезімдеріне нұсқан келтіруден алыс болу керек» [39,с. 83]. «Шіркеудің мемлекеттен және мектептің шіркеуден бөлінуі туралы» декрет алғашқыда қабылданған «Жер туралы» декрет ережелерін бекітті. Шіркеу және діни қоғамдар жерге меншік құқығынан айырылып, олардың бар мүлкі халық игілігі деп жарияланды. Декретке сәйкес мектептер шіркеу мен діни мекемелердің қарамағынан шығып, конфессионалдық мектептер жабылды.

Оқу мекемелерінде діни ілімді оқыту мен қажетті оқулықтарды шығаруға рұқсат берілмеді. Мектеп шіркеуден бөлінгенмен азаматтардың жеке сипатта діни білім алу мүмкіндіктері қарастырылды. «Мектеп шіркеуден бөлінеді. Жалпы білім беру пәндері оқытылатын барлық мемлекеттік және қоғамдық, сонымен бірге жеке меншік оқу орындарында діни ілімді оқытуға тиым салынады» делінген Декреттің 9-тармағында [88,с. 372]. Декреттің мәніне үңілсек, оның алғашқы бөлімдері кеңестік кезеңге дейін Ресейде басталған секуляризация үдерісінің жалғасы болды. Еуропалық мемлекеттерде де зайырлану діни институттардың бірқатар әлеуметтік қызметтерінен айырылуы, діни ғұрыптарды іске асырудың қысқартылуы, діни көзқарастардың зайырлық көзқарастармен ығыстырылуы, қоғамдық және жеке санада діни емес дүниетанымның қалыптасуы үдерісі ретінде көрініс тапты. Қазіргі батыстық өркениет осы сынды зайырланудың әртүрлі салаларда жүзеге асырылуының нәтижесі болып табылады. Кеңес мемлекетінде шіркеудің мемлекеттен және мектептің шіркеуден бөлінуінен басталған бұл үдеріс нәтижесінде шіркеу мен дін басыларға қарсы бағытталған кең көлемді жазалау науқанына айналды [158]. 1914 жылы Ресей империясы аумағында әрекет етпейтін 54 174 православтық ғибадатхана, 25 593 кіші шіркеу, 1025 монастыр 52 есептелді. 1936 ж. 1 сәуірінде елде әрекет ететін 15 835 ғибадатхана қалды [159].

Декретке сәйкес Ресейдегі шіркеу және діни қоғамдардың бар мүлкі халық игілігі болып жарияланды. Шіркеу және діни қоғамдардың заңды тұлға ретінде құқықтарына айырылды. Құдайға құлшылық етуге арналған арнайы ғимараттар мен жабдықтар жергілікті және орталық мемлекеттік биліктің ерекше қаулыларына сәйкес тиісті діни қоғамдардың пайдаланылуына берілді. Құдайға құлшылық ету үшін пайдаланылмайтын барлық шіркеу ғимараттары мемлекеттендірілді. Шіркеу және діни қоғамдарға мемлекет тарапынан қаржылық көмек беру тоқтатылды. Діни қоғамдар құдайға құлшылық етуге қажетті ғимараттарды жергілікті немесе орталық биліктің рұқсатымен ғана ала алатын болды. 1918-1920 жылдары 673 монастыр жабылып, олардың ғимараттары қойма, жетімдер үйі, казарма, абақты және концлагерь ретінде пайдаланылды. Наразылық білдірген монахтар жазалау органдары тарапынан қатаң жазаланды. 1922 жылдың сәуір-мамыр айларында Мәскеу және Петроградта дін басыларға қарсы ашық процестер болып өтті. 13 тамызда митрополит Петроградский Вениамин (Казанский) атылды. 1924 жылдың аяғына қарай абақты мен айдауда болған архиерейлер саны 70, бұл епископаттың тірі қалған жарты бөлігі болатын [160]. Декретті жүзеге асыру барысында билік дінбасылар мен қарапайым халық өкілдері тарапынан қарсылықтарға тап болды. Шіркеудің мемлекеттен бөлінуі туралы заңның қабылданғанына қарсы алғашқылардың бірі болып қарсылық білдірген митрополит Петроградский мен Вениамин Гдовский болды. 1918 ж. 10 қаңтарда ХКК атына жолданған наразылық хатта «Билік басындағыларға шіркеу игілігін тартып алуды көздеген бұл декретті жүзеге асырмасын деп ескертіп айту менің адами парызым. Православиелік орыс халқы бұған дейін қасиетті храмдарына қол сұғуға жол бермеді. Қасіретке қасірет қосудың қажеті жоқ» деп жазған [92,с. 10]. Декрет мазмұны 1917 ж. 2 желтоқсанда Орыс православтық шіркеуінің құқықтық мәртебесі туралы Синод қабылдаған қаулыға қарама-қайшы сипатта болды [92,с. 13-15].

Синодтың 25 тармақтан тұратын «Православтық Ресейлік Шіркеудің құқықтық жағдайы» туралы қаулысының 4-тармағында «Православтық шіркеуіге қатысты мемлекеттік заңдар шіркеу билігінің келісуімен шығарылуы тиіс» делінсе, 13-тармағында «Православтық діндегі тұлғалардың неке құру жағдайларына қатысты мемлекеттік заңнама шіркеу құқық нормаларына сәйкес бекітілуі тиіс» деп анықталды. 1918 жылы 19 қаңтарда Патриарх Тихонның орыс православтық шіркеуінің сенушілеріне арналған жолдауы наразылық сипатта болды. Онда патриарх қалыптасқан жағдайды шіркеуді қудалау деп сипаттайды [92,с. 23-25]. Патриарх Тихонның жолдаулары туралы 1919 ж. 7 қазанда Бүкілресейлік Төтенше Комиссия (бұдан былай – БТК) қызметкерінің баяндамасында төмендегідей жазылды: «Патриарх Тихонның үш жолдауы кеңес өкіметіне ашық қарсылық сипатында жазылған. Десек те, оларда большевиктерге дейін билік басында болған үстем тап және сол тарихи кезеңнің қоғамдық пікір көрініс тапқан. Бірақ патриархтың әлі 53 бекітілмеген, менде бар төртінші жолдауының сипаты бөлек» деп атап өтіп, «…бұдан әрі шіркеу билігі мен патриархтың көзқарасына қатысты еш күмән қалмады. Жолдауда дін басыларға кеңес өкіметін шіркеуге бағындыру қажеттігі бұйырылады» деп қорытынды шығарды [92,с. 47, 54]. Мұсылман моллаларының белсенді бөлігі діннің мемлекеттен бөлінуімен келісуге дайын екенін білдіргенімен діннің мектептен бөлінуіне, азаматтық хал актілерін тіркеу ісінің мемлекеттік органдарға берілуі мен діни бірлестіктердің меншік құқықтарынан айырылуына қарсылық танытты [24].

Ем.Ярославскийдің В.И.Ленинге жазған хатында декреттің іске асырылуы ауыл халқы тарапынан ерекше қарсылыққа тап болғаны жазылды. Халықтың мектептерден иконалар мен діни мүлікті шығаруға қарсылығы қанды қақтығыстарға жалғасты. Жергілікті кеңестер бұқара халықпен санаспады. Шет аймақтардың халқы тарапынан жұмысшы және шаруа жиналыстарына түскен шағымдардың саны көбейді. Осыған байланысты жалпы кеңес өкіметіне қарсы үгіт жұмыстары жүргізілді. Мәскеудегі әйелдер съезінде Ем. Ярославский атына иконаларды күштеп шығару себебін анықтайтын сипатта 16 жазба түсті. Жазбалар мен өтініштерде халық кеңес өкіметімен келісетіндігін, бірақ осы мәселеге қатысты әрекеттеріне қарсы екенін білдірді. Жергілікті жерлерде арнайы дайындығы бар мамандар мен органдардың жоқтығы Декреттің жүзеге асырылуына кедергі келтірді. Жергілікті жерлердегі басшылар көп жағдайда орталықтан тиісті нүсқау күтпестен декретті жүзеге асырды. Сөйтіп олардың бірқатар әрекеттері заңға қайшы келіп, билік пен сенушілер арасындағы шиеленістерге себеп болды. Осыған байланысты 1918 ж. сәуірде дін қызметкері М.В.Галкин ХКК істерін басқарушы В.Д. Бонч-Бруевич атына жазған хатында: «Декреттің жүзеге асырылуына байланысты жер жерлерде қарсылықтар білдіріліп, адам қаны төгілді. Бұның алдын алуын болатын еді…Ол үшін жауапкершіліктің бір бөлігі менің мойнымда. Бәлкім мен бұндай нәтиженің болатынын дер кезінде Сіздерге түсіндіріп, жеткізе алмаған шығармын.

Бұл орайда шіркеу мен мемлекет арасындағы сан ғасырлық байланысты жоюға бағытталған түрлі комиссариаттардың жұмысын реттейтін аппарат – ерекше ликвидациялық коллегия құру қажет еді…» [134,с. 62-63]. Қарапайым сенушілердің кеңес билігінің дін саясатына, оның ішінде әулиелердің мәйітін ашуға бағытталған әрекеттеріне қарсылығын 1918 ж. 17 наурызда святитель Алексий қауымының мүшесі Мария Светтің В.И. Ленинге жолдаған жазбасы да дәлел. Жазбада: «…Ленин жолдас ! Сізге социализм үшін күресте жан беріп, Кремльде жерленген күрескерлердің мәйіттері қаншалықты қымбат болса, біз үшін де рухани көсеміміз Әулие Алексий мәйіті қасиетті болып саналады. Еркіндік алған Ресейде дінге сенушілер үшін қымбат әрі қасиетті дүниелерге енді сенбеушілер тарапынан зорлық көрсетілмесін…» делінген. Осыған байланысты В.И. Ленин құжатта Курский жолдасқа мәйітті шығармай, куәгерлердің қатысуымен ашуды бұйырған резолюция жазса, өз кезегінде Курский «Шұғыл. YIII бөлім П.А. Красиковқа. Мәйіттерді М.С.Р.Д., Н.К.Ю. және Н.К.В.Д. өкілдерінің қатысуымен ашу туралы өкім үшін» деп жазды [92,с. 36]. Мәйіттерді ашуға бағытталған билік әрекетін қолдамай, оның 54 шіркеудің мемлекеттен бөлінуі қағидасына қайшы келіп, халықтың наразылығын одан сайын күшейтетіні туралы В.И. Ленинге жазған хатында С.Мицкевич «Барлық жерлерде бұл әрекеттерді және сенушілердің діни сезімдерін қорлайтын шіркеуде темекі шегу, алтарь алдына бас киіммен бару сияқты әрекеттерді тоқтату қажет. Бұны көп жағдайды жаңа шыққан коммунистер не маскүнемдер жүзеге асыруда. Бұл жөнінде бұқараға ашық түрде жариялап, ХКК тарапынан арнайы декрет не өкім шығару керек» деп сұраған. Бұған жайуп ретінде В.И. Ленин құжатта «Менің ойымша Мицкевич абдырап қалған жағдайда болып отыр. Әрине, мәйіттерді ашу кезінде дөрекіліктерге жол берілмеуі тиіс. Бұл түсіндірілді. Десек те, кемпірлерге түсіндіру мүмкін емес. Бірақ, жер-жерлерден келіп түскен көптеген хаттар мен хабарламалар наным-сенімдерге қарсы сипатта», – деп жазды [92,с. 40-41]. Дінге сенушілердің қарсылығы діни дүниетаныммен тығыз байланысты, өйткені діннің негізін мәні өзгеріссіз қалатын дәстүр мен догматтар құрайды. Діни ақиқат, оны Құдайдың өзі не оның пайғамбарлары өсиет еткендіктен абсолютті болып саналады.

Діннің догмалық сипатының өзгермелілігі діннің қалауына тәуелсіз, ал оны өзгерту дін тұрғысынан күнә болып есептеледі [161]. Алғашқыда аталған декрет ережелері мен нормаларын жүзеге асыру міндетін 1918 жылы сәуірде ӘХК қарамағында құрылған мекемеаралық комиссия атқарды. Құрамына ішкі істер, ағарту, призрения комиссариаттары өкілдері және православие, ескі дәтұрді ұстанушылар, рим-католик, грек- католик, басқа да дін өкілдері кірді [92,с. 63]. 1918 ж. 8 мамырда ӘХК қарамағында «Діннің мемлекеттен және мектептің діннен бөлінуі туралы» декретті жүзеге асыру мақсатында арнайы YIII-бөлім («ликвидациялық комиссия») құрылды. Алғашқы отырыста 8-бөлімнің міндеттері анықталды. «Діннің мемлекеттен және мектептің діннен бөлінуі туралы» декрет ережелерін толықтыратын және түсіндіретін құжаттарды дайындау» және «діни реформаны жүзеге асыру барысында жергілікті жерлерде тууы мүмкін түрлі даулы жағдайларды реттеуге жәрдемдесу» бөлімнің негізгі міндетіне жатқызылды. П.А. Красиков басқарған бұл комиссия декреттің негізгі ережелерін жүзеге асыруға қатысты көптеген түсіндірулер мен өкімдер дайындап шығарды. 1922 ж. қыркүйек айының аяғында РК(б)П ОК Үгіт-насихат бөлімі қарамағында Дінге қарсы үгіт-насихат жөніндегі комиссия құрылды. Түрлі үкімет органдарында осы сынды дінге қарсы комиссиялар жұмыс істеді. 1922 ж. қазанда шіркеу және дінге қарсы жұмыспен айналысқан барлық комиссиялар таратылып, олардың орнына мемлекетік орган – РК(б)П ОК қарамағында дінді мемлекеттен бөлуді жүзеге асыру жөніндегі комиссия құрылды. Әділет халық комиссариаты қарамағындағы дін мәселелері жөніндегі бесінші (бұрынғы 8-ші) бөлімнің басшысы П.А. Красиков комиссияның уақытша төрағасы болып тағайындалды.

Комиссия Саяси бюроға Троцкийді төраға етіп тағайындауға ұсыныс жасады. Бірақ Саяси бюро Орталық Комитет аппаратынан Н.Н. Поповты төраға етіп бекітті. Діннің мемлекеттен бөлінуі жөніндегі комиссия 1928 жылдың 13 мауысымынан Дінмен күрес жөніндегі комиссия (бұдан былай Комиссия – автор) деп аталды. Құрылғаннан бастап 55 1929 жылдың аяғында таратылғанға дейін Комиссия діни бірлестіктерге қатысты саяси шешімдерді қабылдауда маңызды рөл атқарды. Тек ерекше маңызды жағдайларда шешімді Саяси бюро қабылдап отырды. Бірақ соның өзінде ол Комиссия шешімдерін ескеретін. 1922-1929 жж. аралығында Комиссияның барлығы жүз жиырма отырысы өткізілді [20,P. 336; 158, Б. 290- 291]. 1918 ж. 8 мамырда болған бөлім отырысында профессор М.Рейснер баяндамасы талқыланды. Баяндама жаңа әлеуметтік-саяси жағдайда діни және шіркеу бірлестіктерінің құқықтық жағдайын анықтауға арналды. Бұл мәселеге қатысты қатысушылардың көзқарастары әр түрлі болды. Бұны отырыс стенограммасынан үзінді дәлел: «Гуковский (YIII-бөлім қызметкері) –Баяндамада көрсетілгендей діни қоғамдарға берілетін иелену құқығы мен оларды заңды тұлға құқығынан айыру арасындағы қайшылық ашып түсіндірілмеген. Егер қоғамға иелену құқығы берілетін болса, онда ол құқық субъектісі болып табылады. Бірақ құқық субъктісі бола тұра заңды тұлға не жеке тұлға болмау мүмкін емес.

Галкин (YIII-бөлім қызметкері) – Діни қоғамдарды заңды тұлға құқығынан айыру заңға қайшы болғанымен, қазіргі күрес жағдайында әрі саяси көзқарас тұрғысынан бұл құқықты беруге болмайды. Бұл орайда патриарх үндеуін ескерсек те жеткілікті. Красиков (YIII-бөлім меңгерішісі) – Революциялық жағдайды әрі ірі шіркеулердің (православие, католик) Кеңес билігіне қарсы екенін атап өтті. Олармен күресіп, декреттің 12 және 13 пункттері бойынша еш жеңілдік жасауға болмайды [92,с. 65; 158,Б. 291]. Р.А. Набиев мәліметіне сәйкес мұсылман дін басылары мен мұсылман халық өкілдері тарапынан «Діннің мемлекеттен және мектептің діннен бөлінуі туралы» декретіне қатысты ірі қарсылықтар орын алмады. Дегенмен декрет ережелерінің жүзеге асырылуы барысында наразылықтар болды. Өйткені діни бірлестіктер заңды тұлға құқығынан айырылып, діни ілімді оқыту, діни насихат салаларында шектеулер қойылды. 1920 ж. Қазан және Уфа губернияларында «Қара бүркіт» деген атпен белгілі болған бүлік болатын. Оған түрткі болған себептердің бірі – мұсылман бас киімі тақияны сынға алу, яғни мұсылмандардың діни сана-сезіміне нұқсан келтіру еді. Дінге сенуші халықтың бас көтеруі әкімшілік-әскери шаралардың көмегімен басылды. Сонымен бірге дәстүрлі ислам тараған ұлтттық аймақтарда исалмға қарсы шабуылдың күшеюі мұсылмандардың наразылығын күшейтті. Осыған байланысты коммунистердің діни дәстүрмен біте қайнасқан өмір салтының сақталуы туралы ұсыныстары айтылды. 1919 ж. Н. Нариманов, Г.Мусабеков, С.Эфендиев басқарған мұсылман коммунистік ұйымы декрет ережелерін орындау барысында сақтық танытып, дінге сенушілердің діни сезімдеріне нұқсан келтірмеу қажеттігін атап айтты. Дінге қатысты заңнаманың жүзеге асырылуы жөнінде В.И. Ленинге Орта Азиядан М.В. Фрунзе, Солтүстік Кавказдан С.М. Киров ақпар бере отырып, дін мәселесіне қатысты партияның қателік жасап жатқанын, шариғат соттарын жою, діни мектептерді жабу, мешіттерге қарасты жерлерді тартып 56 алу, дін басыларды қуғындау сияқты шаралар дінге сенушілердің кеңес өкіметінен деген сенімсіздігін тудырады деп атап айтты [162].

Осыған байланысты РК(б)П ОК 1918 ж. 19 мамырда өткен отырыста «дін басыларды үгіттеу» туралы мәселе қарастырып, дін басылар арасында күшейтілген жазба үгіт жүргізу қажеттігін шешті. Сосновский, Ем.Ярославский және Д. Бедный бұған жауапты болып, бұл мақсатта ОК тарапынан қажетті қаражат бөлінді. Сонымен қатар қаланың кедей халқы өкілдерін монастыр мен діни үйлерге ендіру шаралары айтылды [92,с. 63]. РКФСР ӘХК-ның 1919 ж. 3 қаңтардағы циркулярының 3-ші және 4-ші тармақтарына сәйкес контрреволюциялық әрекеті үшін күдікті болып танылғандарды, асқан қажеттілік тумаса, құдайға құлшылық ету кезінде тұтқындамауға тырысып, ғибадатханаларда тінту жүргізген кезде дін өкілдеріне дұрыс қатынас таныту мен олардың діни сезімдерін таптайтын әрекеттерден аулақ болу қажеттігі қажеттігі атап өтілді [163]. Большевиктер халыққа қарсы бағытталған зорлық әрекеттерін заңдастырды. Елде контрреволюция, спекуляция және лауазымдық қылмыстармен күресті күшеті, ең алдымен, ақ гвардияшылар мен бүлікшілермен күрес мақсатында 1918 ж. 5 қыркүйекте ХКК қабылдаған «Қызыл террор» туралы қаулысы [86,с. 883], шын мәнінде, большевиктердің саяси қарсыластары мен партияның саяси бағытымен келіспейтіндерді жоюға бағытталды. Олардың ішінде бүрынғы патшалық шенеуніктер, интеллигенция өкілдері, ауқатты адамдар, діни қауым мүшелері, т.б. болды. Большевиктердің жоспары бойынша шіркеу мен монастыр жерлерін мемлекеттендіру, діни қауымдардың мүлкі мен басқа да материалдық құндылықтарды тартып алу, дінге қарсы заңнама жасап, жүзеге асыру, дін қызметшілерін саяси және азаматтық құқықтарынан айыру халықты атеистік рухта тәрбиелеу үшін жәрдемдесуі тиіс болды. Сөйтіп, кеңес өкіметі дінге қарсы белсенді күрес жүргізе бастады.

Діни ғимараттар жабылып, көптеген дін қайраткерлері жазаланды. Бір мәлімет бойынша жазаланғандардың саны 8000-нан 21000-ға дейін жетіп, олардың ішінде қатардағы дін қызметкерлері мен монахтар, 70 архиерей болды [164]. 1918-1922 жж. аралығында жүзеге асырылған науқан кезінде ондаған және жүздеген жылдар бойы православтық шіркеулер мен монастырларында сақталған христиандық әулиелердің мәйіттері ашылды. Православтық діни қауым үшін әулие мәйітінің шіркеуге әкелінген күні ерекше мейрам болып тойланады және оның тарихы христиан дінінің пайда болуы, алғашқы христиандарды қудалау кезеңінен бастау алады. Сол кезде қудаланған христиан әулиелерінің мәйіті орналасқан жерінде ғибадатхана салынатын болған [48,с. 169-221]. Христиан әулиелерінің мәйіттерін ашу науқанымен сол мәйіт орналасқан монастырлардың жабылуы да қатар жүргізілді. Науқанның басталуымен көптеген уездік және губерниялық Кеңестер аумақтағы бар монастырларды жаба бастады. Мысалы, Калужская губерниясында бірден 16 монастыр жабылып, ондағы 4 мыңнан аса монах қуылды. 1918 ж. екінші жартысында Олонецк, Вятск, Костромская губернияларында моныстарлырдың 57 басым бөлігі жабылып, аталған науқан Новгород губерниясында жалғасын тапты.

Монастырларды жабу туралы арнайы декрет шығарылмағанымен, ӘХК- ның нұсқауына сәйкес олардың тағдырын шешу депутаттардың жергілікті Кеңестеріне міндеттелді [48,с. 199-200]. Жер туралы декрет бойынша мемлекеттендірілген монастырлар жерлерінде мемлекеттік және ұжымдық шаруашылықтар, коммуналар мен артельдер құрылды [48,с. 97]. Мысалы, 1921 ж. РКФСР-ның 24 губерниясында 400 монастырдың 116-сында кеңшарлар мен астыртын заңсыз шаруашылықтар құрылды [48,с. 205; 41,с. 38]. 1918 ж. күзінен басталған христиандық әулиелердің мәйіттерін ашу науқанын «ең алдымен Шіркеудің рухани қарсылығын басып, ыдырату нәтижесінде халыққа ықпалын әлсіретуді көздеген 1922 ж. науқанның (шіркеу қазынасын тонау – автор) алғышарты» ретінде қарастыру қажет [165; 48,с. 221]. 1921 ж. ақпанда ХКК қабылданған қаулысына сәйкес дін қызметкерлеріне ауылдық кеңестерде, болыстық атқару комитеттерінде, мемлекеттік мекемелер мен өнеркәсіпте, ауылдық кооперативтер мен кеңшарларда жұмыс істеуге тиым салынды. Оларға тек уездік және губерниялық қалаларда әрі ерекше бақылау жағдайында жұмыс істеуге рұқсат етілді. Бірақ қалаларда дінге сенушілер жауапты қызмет атқара алмады. Олар тек қосымша, жанама және төменгі қызмет атақара алды. Сонымен бірге дін қызметкерлеріне халық ағарту саласында, әділет комиссариаты бөлімдерінде, жұмысшы-шаруа инспекциясында жұмыс істеуге тиым салынды.

Сөйтіп кеңес билігі дін қызметкерлерін қарапайым халыққа ықпал ете алатын жерлерге жіберілуіне жол бермеуге тырысты [105,с. 41-42.]. 20-шы жылдары зайырлану үдерісі негізінен қалаларда өтсе, 30-жылдары ауылдық жерлерді де қамтыды [20,P. 336]. Декретті іске асыру мақсатында АХК барлық жергілікті халыққа білім беру бөлімдеріне мектептерде діни ғұрып пен діни ілімнің оқытылуына жол бермеуді міндеттеді. Бірақ Семей облыстық Кеңесі 1918 жылы 4 сәуірдегі қаулысында «барлық мекемелерге қарасты азаматтық оқу орындарында діни пәндердің оқытылуы тоқтатылады» деп атап өтіп, 4-тармағында «білім алушының ата-анасы тілек білдіріп, екі жақтың өзара келісуі негізінде діни ілімді оқыту үшін арнайы тұлғаларды шақырта алады» деп шешілді [101, с.160]. Бірақ мектептерде мұсылман діни ілімін оқытуға қатысты жеңілдік таныту заңға қайшы әрекет деп тынылып, ол үшін жаза берілді. Кеңес билігі 1921 ж. елді жайлаған аштықты пайдаланып, шіркеу қазынасын тонау науқанына дайындықты бастады. Бұл қаржылық жағдайды реттеп, билікті нығайту үшін қажет болды. Қаржы халық комиссариатының есебі бойынша 1917 ж. қарашада банк капиталының көлемі 1064,3 млн. алтын золотых рубль болды. Бұл соманың 812,2 млн.-ы 1918 ж. Брест келісіміне сәйкес Германияға төленсе, 235,5 млн. алтын рубль адмирал Колчактың қолына өтті. Сөйтіп 1922 ж. наурыз айынан басталған науқан Мәскеу мен Петроградта емес, арнайы таңдалған губерниялық және уездік қалаларда жүзеге асырылды. Қарсылық білдірген діни сенушілерге жазалау шаралары қолданылды. Мәскеулік және петроградтық дін басыларды ң үрейін туғызу мақсатында 58 Мәскеу, Петроград, Шуе, Иваново-Вознесенск, Смоленск, Старая Русса қалаларында сот ісі жүргізіліп, дін басылар ату жазасына кесілді.

Петроградта 80 айыпталушының ішінен 4 адам (соның ішінде метрополит Вениамин), Мәскеуде – 154 ішінен 11 адам өлім жазасына кесілді. Науқанға қатысты билік өкілеттілері мен дінге сенушілер арасында 1414 қақтығыс орын алды. 1922- 1923 жж. 2691 дін қызметкері, 1962 ер монах және 3447 әйел монах атылды [92,с. 67-69]. Осыған байланысты 1922 ж. РК(б)П Саяси бюро отырысында шіркеу байлығын тартып алу мәселесі қаралып, отырыс хаттамасына қосамшасында төмендегідей жазылды: а) Синод және патриархты тұтқындау қажет деп танылып, бірақ -10-15 күннен кейін іске асырылсын. ә) Шуеге қатысты мәліметті жариялап, кінәлі деп танылған поптар мен дінге сенушілер бір жұма ішінде Трибуналға берілсін (коноводтар – ату жазасына бұйырылсын). 3. Апта ішінде шіркеу байлығын ұрлаған поптарға қатысты процессті іске асыру (бұндай фактілер аз емес). б) Шуе туралы жарияланғаннан кейін басылымдар Смоленск, Питердегі және т.б. поптардың бүлікшіл әрекеттері туралы мәлеметтерді қарқынды түрде ақпар берілсін. в) Осыдан кейін Синод тұтқындалсын. г) Бүкіл ел аумағында (шіркеу қазынасын – автор) алуға кірісіп, айтарлықтай қазынасы жоқ шіркеулерге қол сұғылмасын [92,с. 96-97]. Азаматтық соғысы жылдарында мемлекет пен дін арасындағы қатыныстар шиеленісіп, православлық дін басылардың ақ гвардияшылардың жағына өтуі орын алды.

Осыған байланысты 1917-1920 жж. аралығында Оралдың өзінде ғана дін басылардың қатысуымен кеңес билігіне қарсы болған 118 бас көтерудің ішінде 13-і қарулы қақтығыс ретінде сипатталады. 1918 ж. жазынан большевиктердің дін басыларға ашық террорлық әрекеттері басталып, өлім жазасы енгізілді. ХКК-нің 1918 ж. 2 тамыздағы «Аттандыру қоңырауы туралы» қаулысына сәйкес аттандыру қоңырауы арқылы халықты жинау үшін революциялық трибуналға берілетін болды. «Қызыл террор» нәтижесінде шіркеудің діни қайраткерлері – митрополит Киевский Владимир, Қазан соборының бастығы протоиерей Орнатский, протоиерей Иоанн Восторгов, протоиерей Иоанн Кочуров және басқа дін қызметкерлері жазаланды. БТК-ның сол кездегі мәліметі бойынша 1918 ж. 827, ал 1919 ж. дін қызметкері ату жазасына кесіліп, 69-ы абақтыға қамалды. Соңғы мәліметерге сәйкес жазаланғандардың саны 11 мың адамды құрап, олардың 9 мыңы атылған. Соның ішінде 1918 ж. ату жазасына 3 мың адам кесіліп, 1,5 мыңына дін басыларға қатысты жазалаудың басқа түрлері қолданылды. 1919 ж. атылғандардың саны 1 мың адам, басқа жазалау шараларына іліккендер – 800 адам [50]. Дінмен күрес мәселесіне қатысты билік өкілдері арасында көзқарастар әр түрлі болды.

Бұның бір дәлелі – С. Мицкевичтің 1919 ж. 22 сәуірде В. Ленинге жазған хаты. Хатта С. Мицкевич вскрытие мощей мәселесіне қатысты өзінің теріс көзқарасын білдіріп, бұл науқанның діннің мемлекеттен бөлінуі 59 қағидатына қайшы келуімен бірге билікке қарсы толқулар мен наразылықтарға себеп болатынын атап өтіп, науқанды тоқтатуды ұсынған [92,с. 40-41]. Дінмен күрес барысында әкімшілік әдістердің қолдануын сынаған А.И. Рыков Кеңестердің Бүкілресейлік ХIV съезінде жасаған баяндамасында әкімшілік шаралардың көп жағдайда пайдасынна зияны артық екенін айтып, діни санамен күрес тек бұқара халықтың арасында ғылыми білімнің таралуы мен мәдени тұрмыстың өзгеруі жағдайында ғана нәтижелі бола алатынын атап өткен [166]. Сонымен бірге билік дін басыларға қысым көрсету үшін салық саясатын да тиімді пайдаланды. ҚАКСР ІІХК-ның губерниялық бөлімдерге арналған 1923 ж. циркулярда «барлық діндердің ғибадатханаларына арналған мемлекеттік және жергілікті салықтарды төлемеу негізінде көптеген түсінбестіктер орын алуда. Заңға қайшы болғанымен кейбір губерниялық және уездік атқару комитеттері тарапынан ғибадатханаларды жабу туралы қаулылар шығарылып жатыр» деп атап өтілді [64,с. 164-165]. Дінге қарсы күресте жазалау шараларымен бірге идеологиялық тұрғыда ықпал ету шаралары қатар пайдаланылды. Дінмен иделогиялық күрес дінге қарсы насихат арқылы жүзеге асырылды.

Осыған байланысты 1919 жылдың наурызында өткен РК(б)П-ның VIII съезінде қабылданған бағдарламасында «Партия қанаушы таптар мен дінге қарсы насихатты ұйымдастыру арасындағы байланысты жоюды мақсат етіп, еңбекші бұқараның діни көзсоқырлықтан арылуы мен ең кең ғылыми-ағарту және дінге қарсы насихатты ұйымдастыруға жәрдемдеседі. Бұл орайда, діни жанкештіліктің (фанатизмнің) орнығуына алып келетін діншілдердің сезімдеріне нұсқан келтіруден алыс болу керек» [94,с. 83] делінген. Осыдан кейін дінге қарсы насихат жұмыстары жолға қойыла бастады. Қоғамдық атеистік ұйымдар құрылды, дінге қарсы насихат жұмыстарын жүргізетін кәсіби мамандар оқытылды, атеистік бағыттағы конференциялар мен семинарлар дінге қарсы мейрамдар өткізілді. Сонымен бірге насихат жұмысында бұқаралық ақпарат құралдары пайдаланылды. Кәмпескеленген діни ғимараттарда мұражайлар ұйымдастырылды. Одақ республиаларындағы діни ұйымдар мен қауымдарға қатысты мәліметтер үнемі биліктің бақылауында болып, есеп жүргізілді. БОАК Төралқасына қарасыт Дін істері жөніндегі комиссия дін істері жөніндегі жергілікті комиссиялардан аймақтардағы діни хал-ахуал жағдайына қатысты жан-жақты ақпарат алып отырды. Қазақ АКСР-ның Көкшетау, Айыртау, Сталин аудандарындағы діни бірлестіктер мен ғибадатханалар туралы ақпараттар дәлел [167,л. 1-34; 168,л. 1-53; 169,л.1-13].

Биліктің дінге қарсы күресі ойлағандай нәтиже бере бермегенін байқалады. Халық арасында, оның ішінде ұлттық аймақтарда, діншілдіктің сақталуы туралы фактілер кездеседі. Бұл жағдай кейбір партиялық қызметкердердің арасында да орын алған. Мысалы, Қазақстанда Сыр-Дария губерниялық бақылау комиссиясының ауылдық партия ошақтарын тексеру нәтижесі туралы анықтамасында РК(б)П-ның барлық мүшелерінің діншіл болып шыққаны жазылды. «Құдайға сенесің бе ?» деген сұраққа мүшелердің біреуі «Біз барлығымыз сенеміз, мешітке барамыз, бізге намаз оқуға ешкім 60 тиым салған жоқ…Парткомды сыйлаймыз, құдайды да тастамаймыз. Құдайын ұмытқан оңбайды. Менің ойымша, Ленин де құдайды сыйлаған…» деп жауап берген. Ал, Оңтүстік аудандарда шариат соттары сақталды. 1922 жылы 18 мамырда РК(б)П ОК-нің «Түркістан-Бұхара істері туралы» қаулы жарияланды. Қаулы бойынша вакуфтық жерлер бұрынғы иелеріне, яғни мешіт пен медреселерге қайтарылып, қазы мен билер соты қалпына келітрілді. Олардың құзырында неке, мирас, мүлік, асырауға алу туралы істер болды. Қазылар сотында қаралатын істер 1922 ж. РКФСР Қылмыстық кодексінің баптарына сәйкес қаралуға тиіс болды. Бірақ іс жүзінде шариғат пен адат негіздері жиі қолданылды [171]. Яғни, ислам азаматтық-құқықтық қатынастарды реттеуде маңызын жоймағандығы байқалды. Дінге қарсы күресте материалистік дүниетанымды насихаттау қажеттігі туралы В. Сарабъянов «Дінге қарсы үгіт-насихаттың басты мақсаты» атты мақаласында дінмен күрес оған ғылыми дүниетанымды қарсы қою жолымен емес, материалистік дүниетанмыды насихаттау арқылы жүзеге асырылуы тиіс деп есептеді. Өйткені дін жеке наным-сенімдердің жиынтығы емес, ол – жүйе, тұтас дүниетаным болып табылады [170].

Азамат соғысы аяқталғаннан кейін кеңес өкіметінің дінге қарсы әрекеттері жанданды. 1922 ж. ақпанда мемлекет аштықпен күрес желеуімен шіркеу қазынасын тартып алу науқанын жүзеге асырды. Дін қызметкерлері мен сенушілердің қарсылығы жазалау шараларына ұласты. 1923 жылы 8 ақпанда үкіметтің «Діни бірлестіктерді тіркеу туралы» декреті, 1929 ж. 8 сәуірде «Діни бірлестіктер туралы» қаулысы қабылданды [90,с. 72-86]. Соңғы қаулы өкіметтің дін саласындағы саясатының сипатын өзгертті. Шіркеу мен мешіттер жаппай жабыла бастады. Мешіттер мен мектептерде діни ілімді оқытуға тиым салынып, арнайы мектептер жұмысын тоқтатты. Діни салтқа табынушылар есепте тұрып, қамауға алынғанға дейін олар отбасыларымен бірге ІІХК бақылауында болды. Оған қоса соңдарын аңду, бұйрық орындалғанға дейін тінту шаралары пайдаланылды. Есепте тұрған діни қызметкерлер сайлау және сайлану құқықтарынан айырылды. Бұл құжат, зерттеуші В.Б. Романовская атап өткендей, ұзақ жылдар бойы мемлекеттің атеистік конституциясы болып, діни қоғамдардың заңды әрекеті ғибадатханада діншілдердің қажеттіліктерін қанағаттандырумен анықталып, діни ұйымдардың, әсіресе, азаматтардың діни қажеттіліктерін қанағаттандыруға қатысты іс-әрекеті көптеген шектеулер мен реттеуші жағдайларға тәуелді болды [172]. Большевизм көшбасшылары дінге қарсы іс-әрекетті социализмге жету жолында тап күресінің шиеленісуі идеясымен байланыстырды. Осыған байланысты 1927 ж. 9 қыркүйекте болған американдық жұмыс делегациясымен әңгімесі кезінде Сталин делегация мүшесінің «Білуімізше, кейбір жақсы коммунистер барлық жаңа мүшелер атеист болуы тиіс деген компартия талабымен толығымен қосылмайды, себебі бүгінгі таңда реакциялық дін басылар жанышталды.

Болашақта компартия ғылымды қолдап, коммунизмге қайшы келмейтін дінге қатысты бейтарап бола ала ма ?» деген сұрағына «Біз 61 діни нанымға қарсы насихат жүргізудеміз және жүргізе бермекпіз. Еліміздің заңнамасына сәйкес әр азамат кез-келген дінді ұстануға құқылы. Бұл әркімнің ұждан ісі. Сол себепті біз шіркеуді мемлекеттен бөлдік. Бірақ, шіркеуді мемлекеттен бөліп, дін бостандығын жариялағанда біз, сонымен бірге, әр азаматтың сендіру, үгіт-насихат жолымен кез-келген дінмен күресу құқығын сақтап қалдық. Партия дінге қатысты бейтарап бола алмайды. Партия ғылым үшін, ал діни наным және кез-келген дін ғылымға қарсы болғандықтан ол діни нанымға қарсы насихат жүргізеді, өйткені насихат қанаушы тапты қолдап, сол таптарға бағынуды уағыздаған реакциялық дін басылардың ықпалын әлсіретуге бағытталған бірден-бір құрал болып табылады», – деп атап өткен [118,с. 287- 289]. Кеңес билігінің дінге қатысты саясатының сипаты 1929 жылдан соң өзгерді. 1929 жылы шіркеу мен мешіттер жаппай жабыла бастады. Мешіттер мен мектептерде діни ілімді оқытуға тиым салынып, арнайы мектептер жұмысын тоқтатты. Діни салтқа табынушылар есепте тұрып, қамауға алынғанға дейін олар отбасыларымен бірге ІІХК-ның бақылауында болды. Оған қоса соңдарынан аңдылып, бұйрық орындалғанға дейін олар тінтудің мүмкін болатын барлық түрлеріне ұшырады. Ал,есепте тұрған діни қызметкерлерді сайлау және сайлану құқықтарынан айырылды. Дінмен күрес барысында мемлекет құдайшылдардың діни ғимараттарын да айналып өткен жоқ. 30-жж. басында-ақ мемлекеттік органдар құдайшылдарды діни ғимараттарынан айырды. 1929 жылғы ресейлік Конституцияға енгізілген өзгерістерге сәйкес діншілдердің дін тұту еркіншілігі анықталып, бірақ діни насихатқа рұқсат берілмеді.

Сөйтіп 20-шы жылдардың соңынан бастап мемлекеттік-діни қатынастар дінге қарсы қатал шабуылға, оның іс жүзіндегі құқықсыздануына, биліктің (ол кезде мемлекеттен заңды түрде бөлінген) барлық конфессиялардың ісіне араласуына ұласты. Социалистік қоғам құру барысында дінге қарсы күрес күшейе берді. Дін «контрреволюциялық идеологиялық күш» ретінде танылып, дінге қарсы күрестің күшеюі «тап күресінің» әлсізденуінің белгісі» саналды. Ресми түрдегі заңсыздық орын алған сталиндік кезеңде озық заңнаманың жолы кесіліп, зияткерлік және мәдени өмір қатаң реттеуге алынды. Бұл өз алдына дінге деген қатынас мәселесіне ықпал етпей қоймады. Дін саласы да партиялық-мемлекеттік бақылауға алынып, іс жүзінде шіркеудің мемлекеттен бөлінуі емес, оның мемлекетке бағындырылуы іске асырылды.Ал, 1936 жылы қабылданған Конституцияда діни ғұрыпты орындау мен дінге қарсы насихат бостандығы сөз етілді. Барлық азаматтарға, қай дін тұтқанына және дінге қатынасына қарамастан, тең саяси құқықтардың берілгені жарияланып, демократиялық сипаттағы қадамдар жасалды. Арнайы бапта дін жеке іс ретінде танылды.

Дін қызметкерлері басқа азаматтармен қатар сайлау құқықтарына ие болды. Бірақ Конституция заң жүзінде ұждан бостандығына кепілдік бермеді, діни ғұрыпты орындау мен дінге қарсы насихат бостандығы берілгенімен, діни насихатқа тиым салынды [173]. Дін басыларға қарсы күресте 1929 жылы Ем. Ярославский негізін қалаған «Жауыққан құдайсыздар одағы» өз үлесін қосты. Ем. Ярославский дін 62 басыларды «діни киім, тақияша мен сәлде ораған қапас жындар» деп сипаттады. Оның айтуынша, бұл күрес, әсіресе 1937 жылға қарай, яғни партиялық және кеңес кадрларды, миллиондаған жазықсыз адамдарды жазалау шаралары шарықтау шегіне жеткен уақытта ерекше өзекті болды. Сталиндік тәртіпке қарсы пиғылдағы адамдардың қатарына, социалистік қоғамда еш орны жоқ дін сияқты, заң мен қоғамнан тыс саналған дін басылары да жатқызылды [174]. Барлық діни қызметкерлерге діни уағызды сылтау етіп, кеңестерге қарсы ашық, жүйелі түрде насихат жасап, Кеңес билігіне қарсы күреске шақырды деген айып тағылды [73,с. 158-159]. Жауыққан құдайсыздар одағының қызметіне қатысты М.И. Одинцов зерттеуіндегі П.Г. Смидовичтің Е.М. Ярославскийге жазған хаты қызығушылық тудырады. Хатта П. Г. Смидович дінге қарсы күрес мәселесіне қатысты ЖҚО-ның қызметін сынға алып, ұйымның көп жағдайда стихиялы сипатта жұмыс істеп, 1929 ж. 5 мауысымда тактикалық әдіс ұстануға қатысты қабылданған нұсқауды негізге алмай, партиялық саясатқа кедергі келтіріп отырғанын атап өтті [134,с. 191].

Партиялық қызметкерлердің дін мәселесінде асыра сілтеушілік, «шаш ал десе, бас алатын» әрекеттерінің нәтижесінде дінге сенушілердің намысын қорлап, олардың ашық қарсылығына алып келді. Бұл өз алдына елдегі әлеуметтік-экономикалық жағдайға теріс ықпалын тигізді. Әсіресе, ауылдық жерлерде қарсылық қарулы қақтығыстарға айналып, аймақтық бас көтерулерге ұласты . Жоғарыда аталған БК(б)П ОК В. Молотов қол қойған «Шіркеулерді жабу ісіне қатысты тактикалық әдісті пайдалану туралы» (1929 ж. 5 маусым) атты нұсқауда партиялық ұйымдардың діни сенушілерге қатысты жағдайды объективті бағаламай, шіркеулерді жабу ісінде бұқара халық арасында алдын ала дайындықтың жұмыстарының жүргізілмеуі, кеңес заңдарын бұзушылық, т.б. олқылықтар аталды. Алайда М. Одинцовтың пікіріне сәйкес бұл ескертулердің нәтижесі шамалы болды. Өйткені жер-жердегі партия қызметкерлері «дінмен күресте партияның идеологиялық мақсатынан» бас тартты деп айыпталғаннан гөрі діни ғимараттарды жабуда орын алған асығыстық шаралар мен заң бұзушылық үшін сыналуға дайын болды» [134,с. 190]. Діни ғимараттарды жабу саясаты мысалында кеңес өкіметінің дінге қарсы саясатының ұтымды жасалып, жер-жердегі партиялық органдар мен қызметкерлерді тиімді пайдаланғаны байқалады. Дінге қарсы саясатты жүзеге асыру барысында діни қауым өкілдері, дінге сенуші халық тарапынан ашық қарсылықтар туған жайғдайлар үшін көп жағдайда жергілікті жердегі партия қызметкерлері жауап беруге тиіс болды. 20-шы жылдардың екінші жартысында дінге қарсы шабуыл үдеп, шіркеу мен діни ғимараттарды жаппай жабу науқаны күшейе түсті. 1921-1929 жж. аралығында бір ғана Грузияда шіркеулердің саны 4 есе қысқарып, 1450 шіркеудің ішінен 352-сі қалды. 1920-жж. соңында Мәскеуде 300-ге жуық шіркеу жабылды [47,с. 41].

Шіркеу тарихшысы В.В. Цыпиннің есебіне сүйенсек, 1928 ж. бір ғана РКФСР аймағында 354 63 православие шіркеуі жабылса, 1929 ж. олардың саны 1119-ға дейні жетті. Олардың ішінде 322-сі бұзылды [160]. Шіркеулерді жабу ісіне дінге сенуші шаруалардың қарсылығы Одақ аумағының жер-жерінде бас көтерулердін орың алуына себеп болды. Өйткені Н.А. Ивницкий атап өткендей шаруалардың діни намысын қорлау олардың билікке қарсы бас көтерулерінің катализаторы іспетті болды [175]. 1928 ж. шарулардың 709 бас көтеруі болса, 1929 ж. 1307-ге дейін жетті. Олардың ішінде бір бөлігі діни негізде болған қарсылықтар. Н.А. Ивницкий есебі бойынша 1929 ж. бірінші жарты жылында орын алған 565 шаруа бас көтерулерінің ішінде 126-сы діни негізде болған. Қалғандары әлеуметтік- экономикалық себептерге байланысты болды [175,с. 189]. 1929 ж. БМСБ-ның ақпараттық бөлімінің ОК-не берген мәліметтеріне сәйкес діни негізде орына алған көпшілік бас көтерулер 1926-1927 жж. кейбір жерлерде ғана кездессе, 1928 ж. ішінде олардың саны 44-ке дейін жетті. Бас көтерулердің ішінде 11-і шіркеу ғимараттарының тартып алынуымен, 17-сі – шіркеу мен монастырлардың жабылуымен байланысты болды. Сонымен бірге бас көтерулердің негізгі ұйымдастырушылары дін қызметкерлері болды [176]. Қазақ КСР-ның Шұбартау ауданында1931 ж. орын алған шаруалар көтерілісіне ауқатты байлар мен елге беделді ақсақалдармен қатар дін басылар да басшылық етті [177,Б. 240]. 20-жж. соңында дінге қарсы күрестің, жаппай қудалауға ұласуын зерттеушілер ұжымдастыру саясатымен байланыстырады. 1929 ж. күзінен «кулактарды» жазалау шаралары күшейді.

Сонымен бірге дін басыларға қарсы шабуыл жалғасып, жазаланған «кулактардың» қатарында көрнекті дін қайраткерлері мен шіркеу қожалары да зардап шекті. БМСБ органдары 1930 ж. 1 қаңтары мен 15 сәуірі аралығында кулактарға қатысты шаралар нәтижесінде тұтқындалған 140 724 адамның 79 330-ы (56, 3 %-ы) кулактар болса, 5028-і – шіркеу қызметкерлері И. Курляндский «ауқатты шаруаларға қарсы бағытталған соққы дінге де бағытталды» деп тұжырымдайды [51,с. 400-401]. Дегенмен билік дінмен күресте күткен нәтижеге қол жеткізе алмады. Дінге қарсы белсенді насихат пен жазалау шараларына қарамастан кеңес өкіметі халық діншілдігін түбірімен жоя алмады. Бұған 1937 жылғы халық санағының нәтижесі дәлел болды. КСРО-дағы 30 миллион сауатсыз азамат- тардың 16 жастан асқандардың 84%-ы (немесе 25 миллионы), ал 68,5 млн. сауаттылардың 45%-ы (немесе 30 миллионнан астамы) өздерін діншіл ретінде мойындады [173,с. 148]. Нақтырақ айтсақ, 16 жастан асқан тұлғалардың 42,9 %-ы дінге сенбейтіндер болса, 42,3 %-ы православие, 8,4 % мұсылмандар, 0,5 % протестанттар, 0,3 % иудейлер, 0,1 % армян-григориандар, 0,1 % буддистер, 0,7 % басқа бағыттағы христиандар, 0,02 % шаманистер, және дінін көрсетпеген басқа да сенушілер болды [129,с. 106-107]. Қала тұрғындарының үштен бірі, ал ауылдық тұрғындардың үштен екісі өздерінің дінге қатыстылығын ашық айтты. Жоғарыда келтірілген мәліметтерден біздер дінді жоюға бағытталған көп жылдар бойы жүзеге асырылған насихат жұмыстарының әлсіздігін, «құдайсыз бесжылдықтың» ойдағыдай нәтиже бермегендігін байқауға болады. «Правда» 64 газетінің 1937 ж. 7 мамырындағы «Дінге қарсы үгіт-насихат» деген бас мақаласында орталық, облыстық, аудандық, т.б. барлық мерзімді баспасөздің дінге қарсы үгіт мақалаларды үнемі жариялап отыруы қажеттігі айтылып, дінге қарсы жұмыстарға кең майданның ашылуын жариялады [173,с.150]. Қорыта айтқанда идеологиялық жағынан таптық күрес идеясын негіздеген қоғамдық-саяси теорияларды басшылыққа алған большевиктік билік оны жүзеге асыруда еңбекші халық бұқарасы мен жерінен айырылған қарапайым шаруалардың мұң-мұқтажын тиімді пайдаланды.

Жаңа қоғамның жаңа идеологиясының орнығуы жағдайында дін мен діншілдікке қарсы күрес науқаны барысында жазалау шаралары кеңінен қолданылды. Заңды тұрғыда негізделген діни ұйым жерлерінің мемлекеттендірілуі, діни ұйымдардың заңды тұлға құқығынан айрылуы, дін басы мен дін өкілдерінің сайлау құқықтарының шектелуімен қатар діни ұйымдардың мұраларын күштеп тартып алынуы, мәйіттердің құртылуы, дін саласындағы мемлекеттік саясатыпен келіспей, қарсылық білдірген дін өкілдерінің абақтыға алынып, жер аударылуы мен ату жазасына берілуі, дін ғимараттардың жабылуы мен жойылуы туралы фактілер дәлел. Діни қауымның діни сезімін қорлаған мемлекеттік биліктің бұл саясаты билік пен діни қоғамдар арасында күрделі шиеленіс туғызды. Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарына басталған дінге қарсы күрес 20-30-шы жылдары жалғасты. 20-шы жж. соңында дінге қарсы күрес күшейіп, 30-шы жж. ол кең көлемді жазалау шараларынан көрінді. Жазалау саясаты барлық конфессияларға қатысты жүзеге асырылды. Осыған байланысты соңғы фактілер зерттеушілердің «православтық емес дінді ұстанған аз ұлттарға қатысты дін саясатында әкімшілік-күштеу шаралары аса байқалмады» деген тұжырымның деректік негізінің әлсіздігін байқатады. Мемлекеттік саясаттың құрамдас бөлігі болған жазалау шаралары қоғамдық санадан діни дүниетанымды ығыстырып, оның орынына тоталитарлық идеологияны орнықтыруды көздеді. Бірақ 1937 ж. халық санағының қорытындысы халық арасында діншілдіктің сақталғанын дәлелдеді, халықтың басым бөлігі өздерін діншіл деп таныды. Бұл кеңес өкіметінің дінсіз социалистік қоғам құру идеясының 20-30-шы жж. нәтижесіздігін көрсетті.

Comments

So empty here ... leave a comment!

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Sidebar