Діни символизм және бүгінгі заман адамының аландаушылығы

Енді біз бүгінгі уақыт адамының алаңдаушылығын (обеспокоенность) дін тарихы аясында қарастыруды ұсынамыз. Көптеген оқырманға бұл жоба, шектен шыққан демегеннің өзінде де, кейбіреулер қазіргі дүниенің алаңдаушылығын нақты біздің уақытымызға қатысты, басқа емес, тек біздің өркениеттің түбегейлі дағдарыстары арқылы түсіндірілетін тарихи дегбірлердің (напряжение) туындысы деп есептеуіне орай бір түрлі болып көрінері анық. Бүл жағдайда біз не себепті осынау, өзіміз ғұмыр кешіп жатқан тарихи сәтті басқа дәуірлердің және уақыт тұңғиығына баяғыда­ақ кетіп қалған өркениеттердің символизмі мен діни идеологияларымен салыстыруымыз керек? Мұндай қарсы уәж айтушылықтың орындылығы тек жартылай ғана. Өзінен бұрынырақта болған басқа өркениеттермен еш байланысы жоқ, абсолютті автономиялы өркениет жоқ. Грек мифологиясы өзінің кәміл мәнін қазіргі заманғы европалықтың іргелі жүріс­тұрысын Эдип туралы миф арқылы түсіндіруге болатындығы анықталмастан 2000 жылдай бұрын жоғалтып алған. Психоанализ бен аналитикалық психология бізді бір қарағанда негізі жоқ болып көрінетін, бір­бірімен айқын байланысы жоқ тарихи ситуацияларды салыстыруларға үйретті. Кейбіреулер, мәселен, христианшылдың идеологиясын тотемистің идеологиясымен салыстырды және Құдай Әке ұғымын тотем ұғымы арқылы түсіндірмек болды. Біз қазір осындай салыстырулардың қаншалықты негізді болғандығын немесе олардың қандай құжаттардың негізінде орындалғандығын анықтап жатпаймыз. Кейбір психологиялық мектептердің, психиканың құрылымын жақсылап түсіну үшін өркениеттердің сан алуан типтерінің салыстырмасын пайдаланатындығын атап көрсетсек те жеткілікті. Бүл әдістің директивалық принципінің мәні мынада: адамның психикасының озаллы (тарихы) бар, осы озалды толық түсіну психиканың қазіргі шақтағы жай­күйін зерттеумен шектеле алмайды, олай болса, психиканың барлық озаллы (тарихы), тіпті (пердистория) психиканың біз нақ осы сәттік жай­күйінің (фактическое состояние) ауқымында айқындала алуы тиіс. Аналитикалық психологтар пайдаланатын әдістердің осылайша қысқаша еске салып өтудің өзі, осы бағытта әңгімелеуді жалғастырайын деп отырмағандықтан, жеткілікті болып қалады. Дін тарихы аясында қазіргі уақыт алаңдаушылығын зерттеу мүмкіндігі туралы сөз қозғағанда, біз, қазір бірнеше сөз арқылы көрсеткелі отырған, мүлде басқа салыстыру әдісін айтып отырмыз. Біз салыстыру нәрселерінің орындарын алмастыруды, біздің өркениетіміз бен біздің тарихи сәтімізге сырт жақтан үңіліп, оларды басқа мәдениеттер мен басқа діндер көзқарасы тұрғысынан қарастыруды ұсынамыз. Біз, өзіміздің бойымыздан, яғни, жиырмасыншы ғасырдың европалықтарынан, ежелгі мифологиялардай­ақ белгілі болған белгілі бір мәселен, Фрейдтің Эдип комплексімен істегені сияқты, позицияларды тауып алмақшы емеспіз. Біздің мақсатымыз — өзімізге мән жайға түсіністікпен қарай алатын ақылды қадағалаушының көзқарасы, европалық емес өркениеттің позициясы тұрғысынан көз жіберіп, бізді әлгілер қалайша көріп, баға берсе, өзімізді солайша көріп, бағалай алуда жатыр.

Нақтырақ болу үшін біз, қайдағы бір (мәселен, Сириус планетасынан келген) елеңсіз (абстрактный) бақылаушыны емес, басқа өркениетке жататын және сол өркениетке өзіндік мұрат ­ құндылықтар шкаласына сай бізге қатысты пайым жасай алатын нақты бақылаушының бейнесін көз алдымызға келтіріп алуымыз керек. Оның үстіне, өзіміз өмір сүріп жатқан тарихи сот те осындай жүрісті міндеттейді. Өйткені, біраз уақыттан бері Европа тарихтың жалғыз жасаушысы болудан қалды. Тарих арнасына азиялық дүние жігерлі түрде қайтып орала бастады, оның артынан жер бетіндегі басқа да мәдениеттер ілеспек. Тұтас алғанда руханият пен мәдениет сферасындағы осынау тарихи құбылыстардың салдарлары елеулі болмақ. Европалық мұрат ­ құндылықтар қабылданған жалпы жөн­жосықтарда өзінің артықшылыққа ие болған мәртебесінен айырылады. Олар тағы да жергілікті рухани жасампаздық яғни нақты шектелген дәстүрлерге негізделген, әрекет етуінің белгілі бір тарихи радиусі бар мәдени сарқынды мәртебесіне қайтып оралады. Батыс мәдениеті провинциалдық мәдениетке айналып кетпеуі үшін, оған басқа, европалық емес мәдениеттермен әңгімелесуге және жиі қателеспеу қажеттігін ойластыруға тура келеді. Біз үшін европалық емес көзқарас тұрғысында біздің мәдениетімізге қандай орын, қандай бата берілетіндігін түсіну өте маңызды. Бүл мәдениеттердің діни құрылымға ие екендігін, яғни, осы мәдениеттердің барлығының да дүние мен адам ғұмырын діни тұрғыдан бағамдауға негізделгенін және соның негізінде өсіп ­ өрбігендігін естен шығармаған жөн. Бізді басқа мәдениет өкілдерінің қалайша қарастыратындығын және бағалайтындығын білу үшін біз өзімізді.олармен қандай жолмен салыстыру керектігін үйренуіміз керек, бүл, етер біз өзімізді олардың діни дәстүрлері көзқарасы тұрғысынан қарастырудың жолын тапқан кезде ғана мүмкін болмақ. Бұдан басқа жағдайлардың ешқайсысында да мұндай салыстырулардың пәрмені де пайдасы да болмайды. Біз үшін европалық тәлім ­ тәрбие алған мәдениетті үнді немесе қытайдың, немесе Индонезиялықтың біз туралы пайым жасайтындығын білудің берер сабаты шамалы. Ол бізді өзіміз де жақсы таныс кемшіліктер мен кереғарлықтарды көрсету арқылы кұсталайды. Ол біздің толық мәніндегі христианшыл еместігімізді жеткілікті мөлшерде ақылды немесе төзімі келте (нетерпимый) екендігімізді айтар, бірақ мондай бағалауды біз оз сыншыларымыз бен моралитеріміздың өзіміздің реформаторларымыздың ауызынан да есіп жүрміз той. Олай болса, бізге тек қана басқа мәдениеттердің діни құндылықтарын жақсы білу аздық етеді, ең алдымен біз өзімізді, олар қалай көрсе, солай көруге тырысуымыз керек. Мұндай оңай емес шаруа діндер тарихы мен діни этнологияның арқасында мүмкін бола алады. Біздің осынау батыл әрекетімізді түсіндіру жөне ақтап алудың мәні — біздің, христиандық емес діндердің алаңдаушылық символизмін ұтынбақ болып жүріп шытыстық және бағзы қоғамдарда біздің қазіргі заманғы дағдарысымыз туралы не ойлаған болары дегенді білуге де мүмкіндік ала алатындығымызда жатыр. Анығы, мұндай зерттеулер тек басқалардың, европалық еместердің көз қарасын көрсетіп қана қоймайды: басқа тұлғамен болатын әрбір сәйкестендіру өзіміздің дербес жай­күйімізді дұрысырақ түсінуге жетелейді.

Кейде кейбір, өзіміз үшін үйреншікті болып кеткен, біздердің әрбір өркениетті адамға тән табиғат жүріс­тұрыс деп есептейтін мәдени дағдылар, оларды басқа мәдениет көзқарасы тұрғысынан қарастыра бастағанда өзінің күшейген мән­мағыналарын ашып көрсете бастайды. Мысал ретінде біздің өркениеттің анағүрлым тән сипатын, яғни, қазіргі заман адамының тарихқа деген бейнормалы (анормальный) деуге болатын ынтызарлы қызығушылығын келтіруге болады. Бұл қызығушылық өзара байланысқан, бірақ бір­біріне ұқсамайтын екі жолдан көрінеді. Біріншіден, тарихнамаға деген ынтызарлық, адамзаттың өткені және, алдымен, батыс дүниенің өткені туралы неғұрлым толық және дәл мағлұматқа ие болу ниеті. Екіншіден, тарихқа деген мұндай қызығушылық қазіргі заманғы батыс философиясындағы, алдымен, тарихи сүрмек (существование) негіздеп берген және, ақыр соңында, тарихтың өзі жасаған адамды анықтау тенденциясынан көрінеді. Озалшылық (историзм) historismus, storicismo деп аталатыны да, сондай­ақ, Қытайдағы немесе ислам мәдениеті елдеріндегі сияқты дәстүрлі тарихнама болғанның өзінде де оның функциясы әрқашан да типтік модельдерді ұсынуға ғана негізделген. Тарихқа деген осындай қызығушылыққа біздің мәдени қиырымыздың (перспектива) шегінен тыс жатқан көзқарас тұрғысынан қарап көрейікші. Көптеген діндерден және тіпті европалық халықтардың фольклорынан біздер пенде өлу сәтінде (өлер алдында) өзінің өткен өмірін егжей­тегжейлі түрде, бүге­шігесіне, ұсақ­түйегіне дейін ескере түсіреді және өзінің бүкіл жеке озалын (тарихын) қайтадан еске түсіргенге және басынан кешіргенге дейін өле алмайды деген сенім ­ нанымды кездестіре аламыз. Жад экранында өлгелі жатқан пенде өзінің өткенін (озалын) тағы бір рет көріп шығады. Осындай көзқарас тұрғысынан қарастырылып отырған қазіргі заманғы мәдениеттегі тарихнамаға деген ынтызарлық осы мәдениеттің таяп қалған ажалын аңғартатын белгі ­ нышан болар еді. Біздің батыстық өркениет, тұңғиыққа батардан бұрын, соңғы рет өзінің — ілкі тарихтан бастап дүниежүзілік соғыстарға дейінгі өткен шағын еске түсірер еді. Кейбіреулердің оның орнықты даңқының ең жоғарғы титулі деп есептеген Европаның тарихнамалық өзін­өзі сезінуі — іс жүзінде апаттың алдындағы сәттің және апатты алдын ­ ала хабарлаушы болған шиеленісті момент болып шығар еді. Рас, біздерде қазіргі заманғы европалықтарда тарихнамаға деген ынтызарлық ешқандай алдын­ала болатын апат сезімін туғызбайды; соған қарамастан, ол, дін қиянында қарастырылғанда Ажалдың жақындап қалғандығын білдіреді.

Читайте также:  ӨЛІМГЕ БАЙЛАНЫСТЫ ҚОЛДАНЫЛАТЫН ТАБУ МЕН ЭВФЕМИЗМДЕР

Ал осыған ұқсас психология бізді, символды манипуляциялап және бағалап отыратын саналы тәжірибеден гөрі символдың өзіне көп көңіл бөлуді үйретті. Нақты жағдайда тарихнаманың кең танымалдығы тарихты ашудың жалғыз және анағүрлым көрініп тұрған аспекті болып табылатындықтан мұны оңай түсінуге болады. Басқа, неғұрлым терең аспект — бұл Ажалмен кездесуден құтыла алмайтындығын көрсететін әрбір адам сүрмегінің (существования) тарихилығы аспектісі. Нақ осы, Ажал алдындағы жан күйзелісін бағамдау — яғни, Ажалдың орнын белгілену және оны біздікіне ұқсамайтын көзқарас тұрғысынан бағамдау әрекетінде салыстыру жүріс ­ тәсілінің үйретер сабағы айқындала бастайды. Жоқ болым (Небытие) мен Ажал алдындағы күйзелу (боль), сірә, қазіргі заман үшін айырықша құбылыс болып табылатын сияқты. Барлық басқа, европалық емес мәдениеттерде, яғни, басқа діндерде Ажал ешқашан да абсолюттік ақыр немесе Жоқ болып кету ретінде көрсетілмейді: ол ең алдымен, сүрмектің басқа формасына ауысу ғұрпы болып есептеледі. Осы себептен оған әрқашан да жетпектің, қайта тууы немесе қайта тірілудің символизмі мен жоралғыларына орай көңіл бөледі. Мұнысы «европалық еместер Ажал алдына күйзелу сезімін басынан кешірмейді» дегенді білдірмейді. Мұндай эмоция, әрине, оларда да бар, тек ол әлдебір абсурдты немесе пайдасыз нәрсе болып есептелмейді. Керісінше, ажалға, сүрмектің (существования) жаңа деңгейіне жетуден ажырағысыз бастан кешу ретінде ең жоғарғы мән беріледі. Өлім (Ажал) — бүл Ұлы Жетпек (Инициация). Бірақ қазіргі заманда Ажал өзінің діни мән ­ мағынасынан ада болады. Міне, сондықтан да ол Жоқ бойлымға шендестіріліп жүр. Ал, жоқ бойлымның алдында бүгінгі заман адамы қауқарсыз. Ескертіп айтар жайт, «бүгінгі заман адамы» туралы айтқанда, оның дағдарыстары мен алаңдаушылығы туралы айтқанда, біз, ең алдымен, сенім­нанымы жоқ, енді жерде христиандыққа ешқандай ден қоюшылығы жоқ адамды ойлап отырмыз. Діндар адам үшін Ажал мәселесі басқа қырынан көрінеді. Ол үшін Ажал өткелдің жоралғысы болып табылады. Бірақ, қазіргі дүниенің елеулі бөлігі сенім ­ нанымнан айырылып қалды, және адамзаттың осы бөлігі үшін Ажал алдындағы алаңдаушылық Меннің Жоқ болып кету (жоқ болым — Небытие) алдындағы күйзелісі болып табылады. Біз тек қазіргі дүниенің осы бөлігіне ғана тоқталамыз. Нақ осылардың алаңдаушылығын біз, басқа мәдени жазықтық үстіне орналастыра отырып, марксизм де, бірқатар экзистенциалисті мектептер де қандай да бір мән­ мағынасында тарих пен тарихи сәтке айрықша іргелі мәнді таңатын философия болып табылады. Осындай философиялық ағымдардың кейбіреуіне, үнді бетер табиғатындағы (метафизикасындағы) алаңдаушылықтың мәні қарастыра бастаған кезде қайта айналып соғатын боламыз. Taп қазір біз тарихқа деген қызығушылықтың бірінші аспектісіне, яғни, қазіргі дүниенің тарихнамасымен әуестенуіне ғана тоқталатын боламыз. Бұл әуестенушіліктің мерзімі тым жас.

Ол өткен (XIX ғ — тәж.) ғасырдың екінші жартысынан басталады. Рас, Геродот заманынан бастап­ақ грек ­ латын дүниесі тарих жазумен айналыса бастаған. Бірақ бүл тарих, он тоғызыншы ғасырдан бастап жазыла бастаған, уақыттың өне бойына не болып, не қойғанның барлығын да мүмкін болғанша дәлірек білуді және суреттеуді мақсат еткен тарихтай емес. Геродот, Ливий мен Орозий сияқты, тіпті Ренессанстың тарихтары сияқты, тарихты, еліктеуге, үлгі алуға қажетті үлгі ­ мысалдар мен модельдерді есте сақтау және жеткізу үшін жазды. Міне, ендігі жерде тарихтың типтік модельдердің қайнар көзі болудан қалғанына бір ғасыр өтті. Ол адамзаттың басынан өткен барлық оқиғалар туралы мүмкін боларлық мағлұмат алуға, адамзат ұрпағының өткен шағын толық қалпына келтіруге және оны бізге дейін жеткізуге ұмтылу деген ғылыми ынтызарлыққа айналды. Қызығушылықтың мұндай типін біз басқа ешбір жерден кездестірмейміз. Іс жүзінде европалық емес мәдениеттердің барлығы да тарихи сана­сезімнен ада. Және, тіпті оларда, түсінуге және жоруға талпынамыз. Олай болса, қазіргі заман адамының алаңдаушылығын туғызған да, оны ұстап отырған да Жоқ бойлымның ашылуы болып отырған сияқты көрінеді. Ал, осы бір бетер табиғи (метафизикалық) ситуация туралы европалық емес адам не дер еді? Өзімізді, алдымен, «қарабайыр» (қате болса да) деп аталып жүрген бағзы адамның рухани жай­күйіне қойып көрейікші. Оған да Ажал азабы таныс. Ол өзін дәл осылай (балалық шақтан, ананың қасынан кетуге, өз бойын балалық шақ комплекстерінен ажыратып алуға мүмкіндік берген жетілген, саналы және жауапкершілігі бар адам) етіп қалыптастырған іргелі, шешуші қайта бастан кешулерімен байланысты. Қарабайыр адамның көңіл кешіп (переживание) отырған Ажал азабы — бұл жетпек азабы. Егер біз қазіргі заман адамының жан күйзелісін қайта бастан кешіруге өзгертіп және қарабайыр адамның символдық тіліне ауыстыра алған болсақ, онда мынадай нәрселерді естіген болар едік: бұл — ұлы жетпектік сынақ; бүл — демондар немесе ата­баба рухтары келіп­кетіп түратын лабиринтке немесе Бушқа, тамұқ (преисподняя) сияқты джунглиге, бөгде дүниеге кіру; бұл — жетпек кезіндегі, құбыжықтың аузында жұтылып, жемсауының түнегіне түскен кездегі өзін паршалап жатқанын немесе жаңадан жаратпақ өзінің қорытылып (ыдырап) жатқанын сезінген жетпеушінің бойын тұсап (сал қылып) тастайтын ұлы үрей. Біз бағзы қоғамдардағы жас өрендердің жетпегін құрайтын барлық, кез келген, тіпті, кейбір гректік, шығыстық мистерияларда сақталып қалған, жетпектің ажырамас бөлігі болған сынақтарды есімізде сақтап отырмыз. Өрендер, сондай­ақ, қыздар да жиірек өз жетпегін аяқтау үшін, үйлерін тастап шығып, белгілі бір уақыт (кейде бірнеше жыл) бойына Бушта, яғни, басқа дүниеде өмір сүрген. Жетпек өлім мен қайта тірілуді символдайтын жоралғыда шырқау шыңына жететін азаптаулар мен сынақтардан тұрады. Бұл соңғы жоралғы жас өрен құбыжық ауызында жұтылады немесе тірілей көміледі, немесе тамұқта, яғни, Буш ауында адасып кетеді деп ойланғандықтан, жоралғылардың ең жан түршіктірерлігі болып шығады.

Читайте также:  ЖУРНАЛИСТІК МАМАНДЫҚТЫ МЕҢГЕРУДІҢ НЕГІЗІ

Нақ осындай көзқарас тұрғысынан қараған қарабайыр адам біздің, ұжымдық деңгейге шейін кеңейтілген күйзелісімізді бағамдаған. Қазіргі дүние құбыжыққа жұтылып, оның жемсауында жанталасып жатқан, немесе жабайы жерде адасқан, немесе Тозақтың символы болып табылатын лабиринт ішінде адасып жүрген адамның жай ­ күйіне тұрғандай, және сондықтан да, осы адам қатты қиналады, өзін өліп қалып, өлім аузында жатырмын деп ойлайды, және ол, Ажал мен Жоқ болып кетуден, тас түнектен басқа ешқандай шығар жолды көріп отырған жоқ. Бұл жерде біз тағы да, өзімізді басқа көзқарас тұрғысынан қарастыру барысында историографиямен әуестенушілікті халықтық мифологиялар тілі арқылы жорығанымызды сияқты, Ажал символизміне кезігеміз. Бірақ, қарабайыр халықтарда да, анағүрлым жоғары даму сатысына көтерілген европалық емес өркениеттерде де біз Ажал идеясын алмастыра алатын Жоқ болым идеясын таба алмаймыз. Жаңа ғана айтып өткеніміздей, христианшылдар мен христиан емес діндерде Ажал жоқ болым идеясымен теңестірілмейді. Әрине, Ажал — ақыр, бірақ, ол артынан жаңа бастау ілесетін ақыр болып табылады. Адам сүрмегінің бір формасына қатысты ғана, басқа формаға жетуге мүмкіндік алу үшін өледі. Ажал онтологиялық деңгейдің лезде ауысуы болып түр, және, осындай өту жоралғысы сол мезгілде туу немесе жетпек сияқты. Болмыс (Бытие) пен Жоқ болым (Небытие) мәселесі әділ түрде үнді ой ­ білігінің (мысль) ерекшелігі деп есептелетіндіктен, Жоқ бойлымның Үндістандық діндер мен бетер табиғат (метафизика) тарапынан қалайша бағамдалатындығын қарап көру қызықты болар деп ойлаймыз. Үнділік көзқарас тұрғысынан алғанда біздің дүние және оның барлық сүрелі (насущный) және психикалық көңіл кеспектері (переживания) Майяның ғалами иллюзиясының, азды­көпті болсын, тура нәтижесі деп есептелінеді. Бүге­шігесіне дейін беріліп жатпай­ақ, «Майя тұмшасының» (пелена майя) дүниенің де, барлық адами көңіл кешпек (қайта бастан кешу) атаулының да онтологиялық болымсыздығын (нереальность) көрсететін формула бейне болып табылатындығын еске түсірейікші; біз дүниенің де адамдық көңіл кеспектердің (переживания) де абсолюттік Болмысты білдіре алмайтындықтан да, онтологиялық дегенді баса айтып отырмыз. Оның үстіне физикалық дүние мен біздің адамдық көңіл кеспектеріміз жалпы қалыптасуға, өтпелілікке негізделген: олай болса, олар, Уақыт тарапынан жасалатын және қиратылатын болғандықтан да, иллюзорлық болып табылады. Бірақ бұл олар жоқ немесе елестетудің нәтижелері болып табылады дегенді білдірмейді. Дүние — сөздердің тура мәніндегі сағым да, иллюзия да емес. Физикалық дүние мен менің күнделікті және психикалық кіл кешпектерім бар (өмір сүреді), бірақ олар тек Уақыт ауқымында тана бар (өмір сүреді), бүл үнді пайымы бойынша олар ертең немесе жүз миллион жылдан кейін бар болмайды (өмір сүрмейді) дегенді білдіреді. Олай болса, абсолюттік Болмыс шкаласы арқылы бағамдар болсақ, темпоралдық тәуелді болған дүние мен барлық көңілі кеспектер иллюзорлық болып шығады. Нақ осы мән ­ мағынасында үнділік дүниетанымындағы майя Ештеңенің, Жоқ болуды көңіл кешпектің ерекше түрі болып табылады. Енді кілт (ашар) ретінде үнді философиясын пайдалана отырып, қазіргі дүниенің алаңдаушылығының сырын ашып көрелік. Үнділік философ Озалшылық (историзм) пен экзистенциализм Европаны Майя диалектикасымен таныстырады деп айтқан болар еді. Оның пайымдаулары мынаған өте ұқсас болып шытар еді: европалық ақыл­ой жаңа тана, адамның өзінің физиологиясы мен тұқым қуалағыштығына сондай­ақ, (алдымен, өзінің жеке) тарихына тәуелді, солардың сөзсіз салдары болып табылатындығын ашты.

Адам барлық уақытта да Адамды үнемі қиын жағдайда ұстап тұратын да оның Тарих ішінде өмір сүретіндігі; ол түбегейлі түрде тарихи пенде болып табылады. Бұл жерде үнді философы «бүл «қиын жағдай» бізге ұзақ уақыттардан бері белгілі; бүл майя ішіндегі иллюзорлық ғұмыр кешу» деп қосқан болар еді. Бүл тірлікті біз, Уақыт, Тарих белгілеп бергендіктен ғана иллюзорлық деп атаймыз. Оның үстіне, осы себептен де Үндістан ешқашан Тарихқа философиялық мән­мағына бермеген. Үндістан Болмыс туралы ойға бойлап кеткен; ал Тарих болса, қалыптасудың жасаған Жоқ болып кетудің формаларының біреуі ғана. Бірақ бұл үнді ақыл­ойы тарихилық анализді елеусіз қалдырған дегенді білдірмейді: оның бетер табиғаты (метафизикасы) мен рухани техникалары батыстық философияда қазір аталып жүрген «дүниедегі болу (болмыс)» немесе «сиутациядағы болу (болмыс)» дегендердің терең де нәзік анализін баяғыда­ақ жасап қойған; йога, буддизм және Веданта — осылардың барлығы әрбір «ситуацияның», «барлық жағдайдың» салыстырмалылығын, олай болса, болымсыздығын (нереальность) көрсетіп берген. Хайдеггерден көп ғасыр бұрын үндінің ақыл­ойы, Маркс немесе Фрейдке дейін, барлық адамдық көңіл кеспектер мен дүние туралы әрбір пайымдаудың сансыз рет (алдын ­ ала белгіленіп қойылғандығын — обусловленность) алдын ала көргені сияқты, барлық сүректердің өлшемдерінің темпоралдық жатқандығын анықтап қойған еді. Үнді философтары адамның иллюзияның «құлдығында» отырғандығын айта келе әрбір сүрмектің Абсолюттіктен болмай қоймайтын ажырау, бөлініп кету екендігін де айтқысы келген еді. Йог немесе буддист барлығы да азап шегу, барлығы да өткінші деп айтқанда, бұл дегенді білдіретін еді. Үнді біздің, өз өлімімізді ашуға пара­пар нәрсенің алдындағы үрейіміз бен алаңдаулығымызды жақсы түсіне алады. Ол «бірақ қандай өлім туралы айтып отырсыз?» деп сұрар еді. Біз бөлісетін Болмыстың (алдын ала анықталып қойылмау, темпоралдықтан ада болу себепті өлімсіз болатын) атаманымыздың емес, біздің «мен» емесіміздің, біздің иллюзорлық жеке­даралығымыздың, нақтылап айтқанда, біздің дербес маямыздың өлімі. Сонда үнді, біздің сүрегіміздің жоқ болым алдында күйзелуінің Ажалмен кездескен күйзелуге сәйкес болу мүмкіндігіне жол бергендіктен, бізбен келісер еді де, оның үстіне, сіздің өне бойыңызды алаңдаушылыққа толтырып тұрған бұл Ажал бар болғаны сіздің иллюзияларыңыз бен сіздің білместігіңіз, оның артынан, сіздің нағыз мән ­ дүріңізді сіздің алдын ала белгіленбеген жөне еркін болмысыңыздың кәміл формаларын сезіну арқылы, қайта туу жалғасатындығы туралы қосқан болар еді. Бір сөзбен айтқанда, ол сіздің өзіңіздің тарихилығыңызды сезіну сізді алаңды етеді, және бұған таң қалуға да болмас, өйткені, нағыз Болмысты ашып, сонда өмір сүру үшін, сізге Тарих үшін өлу қажет деп айтар еді.

Читайте также:  "Кездесу" өлеңі

Бұл алаңдаушылықтың осындай түстеп ­ жорылуына қатысты европалық тарихи философ ­ экзистенциалистің не деп жауап беретіндігін оңай келтіруге болады. Ол, «Сіз маған «Тарих үшін өлу қажет» деп айтып отырсыз, бірақ, адам Тарихтан басқа ештеңе болып табылмайды және болмақ емес, өйткені, оның мән ­ сүрінің (суть, сущность) өзі темпоралдық той» деп айтар еді. «Сіз маған өзімнің нағыз ғұмырымнан бас тартуды және абстракциядан, таза Болмыстан, атаманнан баспана іздеуді ұсынып отырсыз. Мен өзімнің Тарих жасаушы деген титулымды, барлық адами мазмұннан ада болған, тарихы жоқ, нағыз емес тірлік ету үшін құрбан ет деп отырсың. Солай­ақ болсын, мен өзімнің алаңдаушылығыма көнгенді қолайлы көремін. Ең құрығанда ол мен белгілі бір қаһармандық ұлылықтан, адамның жай­күйі мен оны осылайша қабылдауды сезіну ұлылығынан айыра алмайды». Осындай европалық философиялық позицияларды талқылау менің жоспарыма кірмейді, дегенмен, біздің Үндістан мен үнді руханияты жөніндегі батыстық келтіруімді бұрмалап отырған бір түсінбестікті шұқып көрсетуіміз керек. Ғаламдық иллюзияны ашу және Болмысты метафизикалық іздеу Өмірдің абсолюттік құнсыздығы немесе жаппай мазмұнсыздыққа деген сенім­наным арқылы көрсетілмейді. Қазір біз Үндістанның, сірә, басқа кез келген өркениетке қарағанда көбірек Өмірді сүйіп, құрметтеп, барлық деңгейде оның қызығына берілетіндігін түсініп келе жатқандаймыз. Майя абсурдты және себепсіз ғаламдық иллюзия емес, оның кейбір европалық философтардың адамдық ғұмырға таңып жүрген, оны Жоқ бойлымнан шығып, Жоқ бойлымға беттеп бара жатқан деген жөнсіздікке еш қатысы жоқ. Үнді ой ­ білігі үшін майя, ақыры мен мақсат мұраты адамдық көңіл кешпек сондай­ақ, осы көңіл кеспектерден босап шығу болып табылатын құдайы болымды төрітілуі, ғаламдық келтірім болып табылады. Бұдан шығатыны, Үндістандағы ғаламдық иллюзияны сезіну — осының барлығы Ештеңе дегенді ашу емес, жай ғана дүние мен Тарихта бірде­бір көңіл кешпек ешқандай онтологиялық даусыздыққа ие емес, олай болса, біздің адамдық жай­ күйіміз өз болмысындағы «ақыр соң» деп есептелмеуі тиіс дегенді білдіреді. Үнді осыны сезінген кезде, ол дүниеден кеткен жоқ: егер ол осылай істеген болса, онда Үндістан, майя тұжырымдамасын үнділердің басым көпшілігі қабылдап отырғандықтан да, баяғыда­ақ Тарихтан кеткен болар еді. Майя диалектикасын сезіну міндетті түрде аскетизмге және барлық әлеуметтік және тарихи сүрмектен бас тартуға бастамайды. Осындай сезінудің жай­ күйі әдетте мүлде басқа позициядан көрініс табады; Кришнаның Аруна алдында ашқан позициясы осы дүниеде қалып, Тарихпен бөлісу, бірақ, тарихқа ешқандай абсолютті құндылықты таңбау жағын да ойластыру дегенге саяды. Бхагавадгита біздің алдымызға тарихтан бас тартуға шақыруды емес, оны идолизациялаудан абай болуды ашып көрсетеді. Бүкіл үнділік ақыл­ой осы, білместік пен иддюзия жағдайы Тарихта сүрмектің нәтижесі болып табылатындығына емес, оның онтологиялық болымдылығына (реальность) деген сенімге негізделген жөн ­жосыққа ден қойғызғысы келеді.

Айтып өткеніміздей, дүние, қаншама иллюзорлық болса да, үнемі қалыптасу жағдайында тұрғандықтан құдайы болымды туынды болып табылады. Дүние расында да қасиетті; бірақ, кереғарлығы сонда, адам дүниенің қасиеттілігін, оның құдайы болымды спектакль екендігін байқағанша көре алмайды. Білместік, одан өрбитін алаңдаушылық пен қайғы шегу «осынау орнықсыз және иллюзорлық дүние ақырғы ақиқатты көрсетеді» деген абсурдты сенім салдарынан сақтала бермек. Осыған ұқсас диалектиканы біз Уақытқа қатысты диалектикадан да таба аламыз. Мари ­ Упанишадаға сәйкес, Бахман — абсолютті Тіршілік иесі — сонымен бір мезгілде бір­біріне қарама­қарсы аспектіде — Уақыт пен Мәңгілікте көрінеді. Білместік тек оның жағымсыз аспектісі — темпоралдық көруде жатыр. Үнділіктердің қолдануында осылайша аталатын «бұрыс әрекет» «Уақытта» өмір сүру дегенінде емес, Уақыттан тыс ештеңе болмайды (өмір сүрмейді) деген сенім­нанымда жатыр. Уақыт пен Тарих адамды оның осылардың «ішінде» өмір сүргендігінен емес, соларды болымды деп есептегендіктен және осының салдарының мәңгілікті естен шығарып алғандықтан немесе жөнімен бағалай алмағандықтан жоқ етеді.

Оставить комментарий