Діншілдік теориясы

Діншілдік ауқымында егер бір проблеманы шешсең, оған қарсы проблемамен бетпе бет кездесесің. Кейбір діни жүйелерде тиымдардың антимиметикалық сипаты өте анық, сол сияқты ритуалдардағы миметикалық дағдарыс та түсінікті. Ал енді бұл екеуінің қарама­ қайшылығынан тыс сіз көрсеткендей белгілі ниеттегі қоғам тұр. Біз қазір мұны көріп тұрмыз, бірақ бізге түсініксіз нәрсе, егер бұл ақтаулы қарама­қайшылық болса, неге ол белгілі діни жүйелерде Жұмсарады, немесе тіпті мүлде жоқ болады? Р. Ж.: Бұл сіздің әлгі де ғана маған айтқан қарсы пікіріңіз және біз бұған қазір жауап бере аламыз. Алғашқы тәжірибе есте сақталып болса, миметикалық дағдарысты өндірумен тиым арасындағы объективты қарама қайшылық діни ой машығы үшін проблема тудырмайды. Мүмкін, бұл қайшылық көзге ілінбейтін шығар. Әйтсе де, ол ритуалдық мағынасы жоқ бола бастағанда проблемаға айналады. Діни зерделеу ешқашан тоқталмайды және ол мүмкіндігінше өзі логикалық қайшылық деп сезген нәрсені мейлінше азайтуға немесе жоюға тырысады. Өйткені, бір ритуалда құрбандық текесі механизмін оның өз контекстінде өндіру талпынысын көрмейміз. Нәтижесінде, этнологтардың келуінен коп бұрын олардың ойы жүзеге асатын білімсіздік шарты олардың алдын алады да және сөйтіп кешігіп жеткен діни зерделеуге ықпал етеді, міне, осы ықпалдың мағынасы бізге бұрынғылардан гөрі түсінікті, занды және «табиғи» көрінеді. Діни жүйелердің түкпірінің өзінде ауытқулар пайда болады, олар иә тиымдарды жұмсартады, иә ритуалдарды миға қонымды қылады, немесе осы екеуін бір уақытта жасайды. Жүйе оған иә шығу тегі, иә мағынасы сәйкес емес логика жалауының астыңда бір тұтастануға талпынады. Және бұл эволюция өте анық пайымды бағытта жүзеге асып, оларға мен ұсынған шығу текті жоққа шығаруға дәлел тасымалдап, жолдан адастырады. Сондықтан олар діншілдікті құрайтын ең әшкерелеуші ритуалдарда одан гөрі кең ауытқу ішіндегі аса төзімсіз ауытқу деп қарастырады. Әйтсе де, шамалы шыдам мен зейін болса, зорлық бастауына әкелетін жолды қайта табуға болады. Ж.­М.У.: Бұл әңгімені жалғастырудан бұрын «Зорлық және әулиелікке» қатысты айтылған кейбір қарсы уәждарды келтірген жөн шытар. Мысалы, діни формалар сияқты монументалды заттарды негіздеу үшін «құрбандық текесі» механизмі тым әлжуаз және мардымсыз деп айтылды. Р.Ж.: Бұл уәж есепке алмаған заттар бар. Біріншіден, ол конфликттің миметикалық табиғаты, яғни, оның объект ретіндегі шексіз мардымсыздығы. Адам конфликтін толық мардымсыз деп атаудан артық қиын нәрсе жоқ. Біз мұны өзге конфликттерге қатысты мүмкін деп едік, бірақ біздің өз конфликтімізге қатысты бұл беймүмкін. Барлық қазіргі идеологиялар біздің уақытымызға дейін адамзат тірлігін ақырлайтын дау­жанжалдарды ақтаудың және тіпті зандастырудың зор машиналары. Адамның бар есалаңдығы осында жасырынған. Егер адам талас тартысының жынды сүрейлігін қазір қабылдамасақ, оны ешқашан қабылдамаймыз. Егер конфликт миметикалық болса, миметикалық шешім ешбір із қалдырмайды; ол қоғамдастықты толық тазартады, өйткені, оның объекті жоқ. (Бірақ бұл барлық адам конфликттері міндетті түрде шынайы объект1 жоқтығына негізделген деген емес). Ритуалды құрбандықтың бітістіру эффектісі уақытша деп айтады. Ол рас, бірақ мәселе барлық нәрсені осы әрекетке к ну емес. Мәдениет құрбанды бітісуден тура өспейді, бұдан былай енді ол үшін дағдарысты және оның тиым мен ритуалдың қос императивінен шешілуін, яғни, модель — антимодель жобасында бағытталған дағдарысқа түспеуі үшін тығыз жинақыланған қоғамдастықтан пайда болуын негіздейді. Адамзат мәдениетін түсіну үшін тек тиымдар арқылы миметикалық күштерге қарсы тұрудың, оларды ритуалды бағыттарда арналандырудың ритуалдық құрбандық жасайтын бітісу эффектін ұзартып, орнықтыра алатынына көз жеткізу керек. Діншілдік дегеніміз бейбітшілікті қолдау үшін зор күш жұмсау. Бұл зорлық — қасиетті, бірақ егер діни адам зорлыққа бас исе, тек қана бейбітшілік әкелетін құбылыс ретінде; діндар адам тек қана бейбітшілікті мақсат тұтады, бірақ бұл бейбітшілікке жетудің құралдары арасында құрбанды зорлық жоқ емес. Менің жұмысымнан «зорлық культін» құрбандық шалуды қолдаудың, немесе қателесудің, өзге ниеттегі барлық адамзат мәдениетін жоққа шығарушы деп көрі, оны мүлде түсінбеу. Етер де діни адам азған шағыңда жанжал тудырса, онда оның құрамына кіретін зорлық өзінің бітістіру күшінен айырылып, тек өзі ретінде көрінгенінен. Адамдар сол заматта діни адамның өзінен құрбандықтың жаңа текесін жасауға тырысады, бұл зорлықтың солардың өздерінің зорлығы екенін олар көргісі келмейді және енді олар оны бүгінгідей шеттеткенде де және оған бұрынғыдай бас ұрғаңда да онан сакралдылық есебінен құтылуға тырысады. Негізқалаушы құрбандықты ашпайтын кез келген позиция тек қана бір біріне қарсы тұрған қате, двойник ретінде көрінеді, олар ешқашанда нысанасына дөп тигізбей және ылғи да түсінбеушілік құрылымын ойрандап, баяғы сол бір снарядты атқылай береді. Г.Л.: Әлгі сіз айтқан түсінбеушіліктің тағы бір себебі бар. Нетізқалаушы құрбандықтың процессін түсіну үшін біз айналамызда оған ұқсас және ол туралы белгілі идея беретін құбылыстарды іздеуіміз керек. Р.Ж.: Егер бұл құбылыстар діншілдікті жасайтыңдарға ұқсас болса, онда олар тағы да діншілдіктен туындар еді және біз алғашқықауымдық діншілдігіндегі адамдардай оларды объективты анықтай алмас едік. Қазір қоғам біз зерттеп жүрген мағынада діншілдікті тудырмайды. Біз өлі айтатын белгісіз себеп бойынша қазір негізқалаушы механизм бұрынғыдан гөрі өте аз мөлшерде қызмет етеді, ол тіпті толық тоқтап қалғандай. Біз «құрбандық текесі» жөнінде тек қана Левиттік мағынадағы ритуалды емес, спонтанды психологиялық мағынасында да айтамыз. Менің ойымша, ешбір өзге қоғамдастық мұндай қабылдауға қабілетті болған емес. Меніңше, бұл этнологияның ең маңызды, бірақ әрқашанда оның назарынан тыс қала беретін мәселесі. Мен «құрбандық текесі» деп механизмнің спонтандығын белгілеу үшін айтамын. Ж.­М.У.: Сонымен, біз түсіністіктің күшейген, бірақ әлдеде жеткіліксіз, сондықтан дискуссията жетелейтін ахуалында тұрмыз. Қазіргі пікірталас арнайы қазіргі ситуациядан тыс беймүмкін болар еді. Р.Ж.: Құрбандық механизмінің сакралдылықты өндіру қабілеті тек объекті осы механизм болатын түсінбеушілікке негізделген. «құрбандық текесі» не екенін бұлдыр болса да бәрі білетін қоғамда, (өйткені, әркім белгілі бір ұлттық, идеологиялық, отбасылық қарсыласынан «құрбандық текесі» біреуді талап етті) әлгі механизм адамзат мәдениеті отан жүктеген немесе әлгі механизм адамзат мәдениетіне жүктеген мақсатты орындау үшін коп күшін жоғалтқан. Ж.­М.У.: Сонымен сіз біздің арамызда діни формалардың фасадынан тыс әйгілеуге болатын нәрселерге жеткілікті мөлшерде ұқсас құбылыстардың бар екені жөнінде айтқыңыз келді. Бірақ олар шамалы хабардар болуға жеткілікті болғанымен, мәселенің екі жағын ұғыну үшін жеткіліксіз. Біздің қоғамда құбылыстар әрқашанда олар туралы біліммен араласқан. Бұл олардың ақырына дейін жүзеге асуына және нағыз діни жүйелерді қайта өндіруге кедергі жасайды. Демек, «құрбандық текесі» механизм дері адамзат мәдениетін негіздеуге қабілетсіз деп тұжырымдау теорияны қате түсінумен бірдей. «Құрбандық текесі» механизм дері қазір символғa айналған Фрейдтің айсбергі сияқты: оның шығып тұрған бөлігінен гөрі суда жасырынған бөлігі басым. Бірақ бұл жасырын бөлікті жеке немесе ұжымдық санасыздықта емес, ойдың қазіргі тәсілдеріне көнбейтін көкейде жоқ тарих тұңғиығына, диахрониялық өлшемге орналастыру керек. Г.Ж.: Мұнан жақсы айту беймүмкін. Сакралдылықты өндіру оны өндіретін механизмдерді түсінуге кері тәртіпте тұр. Және ритуалды құрбандық шиелінісіндегі білімнің түйіршігі құрбандардың азаюына апармайтынын түсінген жөн. Керісінше, біз қаннен қаперсіз оптимизмді уағыздамаймыз. Құрбандық шалу жүйесінің дағдарысы қанша пәрменді болса адамдар кейін бәрібір сол нәтижеге келсе де, құрбандарды көбейтуге ынтық болуын қоймайды. «Зорлық пен әулиелікте» мен сұмпайы аналогиялылардың қауіптілігі жөнінде аздау айтқан сияқтымын. Біз айтқан нәрсенің қызығы біздің қоғамға қатысты ондағы бізге ұнамайтын аспектті әшкерелеу үшін жасалатын импрессионистік қосымшаларда емес, өзінің адамзаттың ең үлгілі түзілімі болуға тиіс ең биік түзілімінде қызмет етуші әлі жойылмаған таптаушы бір пікірлік жарығында енді мүмкін болған ритуалдар мен тиымдардың қатаң оқылуында. Бірақ бұл үздік түзілімнің тура байқалмайтыны өкінішті. Және осы түзілімнің дәл осы тура байқалмайтындығынан, мен айтар тезис өзін гипотеза ретінде анықтауға тиіс. Алайда бұл термин ғылым теориясындағы гипотеза жөнінде түк естімеген Times Iіorary Supplement журналындағы мырза айтқандай менің өз сөзіме сенбейтінімнің айғағы емес. Бұл болжамды негізсіз деуге болмайды, өйткені механизмнің қызметі өзіне байыпты пайымның билік етуін мүмкін қылады. Расында да, барлық діни институттардың, және діншілдік, сакралдылық, тәңірі және иіс т.т. әкелетін барлық ұғымдардың мұндай өнімді білімсіздік механизміне сәйкес екенін дәлелдеу қиын емес. Бұл арада гипотезаның қажеттілігін ұғыну және оны дәлелдеу үшін біздің қоғамдағы ең өткір миметикалық құбылыстарды қоршайтын үнсіздік туралы да біраз ойлану керек. Егер бұл қоғаммен бітісуі аз немесе азған жағдайда болса адам тобы ішінен әдетті немесе үйреншікті түрде, ол оның көрінуін күткенде транс немесе жындысүрейлік шығады. Ж.­М.У.: Бұл құбылыстарды жоққа шығармай біз оларды қысқартуға немесе гипноздың қазіргі ұғымымен ұштастыруға бейімбіз; біз оларды медициналық консультацияның және емшілік немесе жәй көңіл көтеру манипуляциясының тар кадріне енгіземіз. Біз бұл кадрдың біз өзіміздің индивидуализміміз немесе өзіміздің зердеулігіміз деп атайтын нәрсемен, яғни біздің миметикалық құбылыстар жөніндегі білімсіздігімізбен негізделетінін жасыра алмаймыз. Бұл туралы біз кейін сөз қыламыз. Р.Ж.: Ритуалды және ритуалды емес транстардың және өзге діни құбылыстардың теңестіре зерттеуі адам тобы ішінен шытатын миметикалық реакциялардың жеделдеуші өзара үйлесімдігі интериндивуалдыдан гөрі интердивидуалдыға айналатын тек қана қатысушылардың қатынасын емес, бірақ сонымен бірге ритуалды маскалардың түрлі табиғатымен қоса мифологиялық креатуралардың құбыжықтығын анықтайтын араластыру мен шатастыру эффекттерін тудырып, тұтас қабылдаудың өзін өзгерте алатыны жөнінде ой тудырады. Иемдену культы деп аталатын нәрселер миметикалық транс пен оның құрбанды шешімін өндіруге тырысады, өйткені онан олар фундаменталы діни тәжірибе көреді. Алапат галлюцинациялар мен перцептивты шатасулар конфликті мимесистің (иемдену) жалғыз антатонисттің бітісі мимесисіне («құрбандық текесі») қиналыссыз ауысуына көмек беруге тиіс. Аманат галлюцинацияның барлық құбылыстарын шептендіреді және орнықтырады. Алғашқықауымдық тәңірінің мәні бойынша алапат болатыны сондықтан. Г.JI.: Және көрсеткіштерді жүйелі түрде бір бірімен біріктіретін ешкім жоқ. Олар бір уақытта этнология, психопаталогия, топтар психологиясы сияқты көп дисциплиналарға тәуелді деп қарсы уәж айтуға болады. Бұл құбылыстардың бәрімен бір уақытта айналысатын арнайы дисциплина жоқ. Демек, біз оларға расында назар аудармаймыз, немесе назар аударуға қабілетсізбіз. Р.Ж.: Иә, солай. Олар біздің ғалымдарымыздың бір түрлі жынына тигендей болады. Олардың барлығы үшін әлгі нәрсе структуралисттердің олар онсыз тірлік ете алмаса да, осы сөздің барлық мағынасында жынына тиетін «немқұрайлықты» құрайды. Бірақ, меніңше, бұл мақсаты осының бәрін «ығыстыруға» арналған идеологиялық қастандық немесе атышулы санадан тыс нәрсенің бұлдыр және мүлтіксіз қырағылығы емес. Іштей шіріп біткен барлық марксисттік және фрейдисттік құбыжықтардан мифологияның тура өзінен қашқандай бас тарту керек, өйткені олар оны зердеуи оқудан гөрі ритуалды құбыжықтықтың жаңарған пана берушісіне ұқсас. Меніңше әлем себебі әзірше бұлдыр, бірақ әлде де болса біз үшін қызық тұлғаларға және тіпті ұжымдарға миметикалық ықпал жасаудан тарихи түрде үздік бас тартумен сипатталады. Бірақ бол бас тарту, жоқ болу емес. Бұл фундаменталды мәні бар шегініс оның өзінен туындайтын білімге қатынастан бастап, барлық мағынада да екі ұшты боп қала береді. Оның соңғы үш ғасырдағы ешқашан болмаған кең ауқымына қарамастан ол көзге зорға ілінетін сипатта. Егер ол бізге шынымен миметикалық құбылыстарды олардан ауру жұқтырмай кедергісіз қарастырудың өткір қабілетін берсе, онда ол оларды жоқ қылуға немесе өзгеруге мәжбүр етеді. Ол анықтамасы бойынша өзі бізге беретін бақылаудан мән шығарады. Дәл осы шегініске біз бұрын ритуалды транс патшалық құрған орында «психопаталогиялық дерттену» аталатын нәрсенің билік етуін телиміз. (Бірақ бұл ешқандай проблема болған жоқ дегеніміз емес). Гректердегі құрбандық дионисийялық транстан театралдылық әлеміне көшу дәл осы нұсқаның бірінші шегінісіне байланысты. Тура қазіргі уақытқа дейін мен оны куәландырамын ритуалды жындысүрейлікті театралды құбылыс ретінде пайымдауға талпынады. Бұл Мишель Лейристің оның эфиоптарға арнаған зерттеуіндегі талпыныс. Қарама қарсы нұсқадағы одан сирек және пәрменді интуиция Шекспирде кездеседі. Мысалы, ол кез келген театралды эффектті және кез келген «шығу тегі дағдарысын» кез келген мифология мен кез келген өлтіруге сай, ол тіпті Ұрым империясының негізін қалаушы Юлий Цезарьдің өлтірілуі болсын миметикалық және зорлықшыл қоспаға орнықтырады. Зорлықшыл және ұжымдық миметизм құбылыстары жөнінде жазғы түндегі түстен артық пәрменді жұмыс жоқ, бірақ бұл мәтіннен әлі ешкім оның барлық сабағын шығара алған жоқ. Қайталаймын, тек «құрбандық текесі» құбылыстарынан туындатып діншілдіктің негіз қалаушы механизмдерін қабылдауда сақ болу керек. Керісінше, кері демарш жасау керек. Зорлық пен ұжымдық ықпал ету құбылыстарын нағыз сакралдылыққа жету үшін әлжуаз деп табу керек, олардың зорлық тұрғысында қауіпті болатыны дәл осы әлжуаздығынан. Діни құбылыстар мәнді түрде қосарланған көшірулермен сипатталады, алдымен зорлықты көшіруімен, кейін бітісуді көшіруімен. Дәл осы бітісудің көшірілуі құрбанды қасиеттейді және ол бірінші болып ғайып болады, өйткені ол механизм тек мықты жұмыс істегенде ғана пайда болады. Нәтижесінде біз құрбанды жек көруге ғана қабілетті боп қаламыз; біз енді оларды аялай алмаймыз. Жақында мұның бәрі нағыз ғылыми түрде сипатталады. Мен терминді сақтағанды жөн көремін. Және егер тіпті біздің айналамызда енді нағыз қасиеттеулер кездеспейтін болса да, біз олардың қалдығын немесе талпынысын көреміз. Олар өте әлжуаз, бірақ процесстің структуралық ақиқаттылығын орнықтыру үшін жеткілікті. Мемлекеттік басшылар, атышулы адамдар, ұлы қылмыскерлер сияқты қоғамдастықтың назарын аударатын фигураларға қатысты біз психоанализ екі ұштылық элементі деп атайтын нәрсені телиміз. Атышулы екіұштылықтың мәні сахнадағы жойқын жарық түскен фигураларға таптаурын пікірлер және алда болуы үшін іс жүзінде барлық қоғамдастыққа тәуелді және бірде бір тұлға өзіне жүктемейтін шектен тыс жауапкершілік жүктейміз. Ұжымдық реакциялар тек осы символикалық тұлғалардың қызметінде ғана және ұжым мен тұлғаның, белсенді элемент пен пассивты субъект арасындағы орын ауыстыруға байланысты нығызданады. Халықтық қиял өзі таңдаған тұлғаға өзінің қуанышы мен үміттерін өзінің қорқыныштары мен үрейлерімен қатар шептегенде, әлгі тұлғаның құдыреті жақсылыққа, иә жамандыққа болсын шексіз өскен сияқты болады. Бұл тұлға , ұжымға оның өзін абстрактты емес, отан осы әйгілену сәтінде тән жындысүрей, аланды немесе рақатты түрде паш етеді. Алайда, бүгінде пайдалы көшірмелердің барған сайын әлжуаз, некен саяқ және әупірім болатыны анық; сонымен қатар оларды зиялы қауым күлкіге айналдырған, ал зиянды көшірмелер болса ғажап күшке ие және тек таңдаулы түрде әшкереленеді. Әрқашанда жақсы зиянды көшірме бар, және мәселе оны сынауда емес, оны: идеологиялық қарсылас, тап жауы, ескірген буын, бізге билік етуші оңбағандар, этникалық азшылықтар, өзгеше ойлайтындар деп сынау ұяттылыққажатпас еді. Бүгін зиянды көшірмелер арасындағы айырмашылықтар барған сайын өшірілуде. Мысалы, кеше тана орыстар мен қытайлар сияқты біртұтас саналатын идеологиялардың түкпірінде двойниктердің оппозициясының қайтадан туындауы, көптеген тобырларды жаудың орнықтылығы беретін сабырлы нақтылықтан айырады. Бұл жексұрын айырмашылық өз кезегінде барған сайын өзіне қатысты қосалқы және нашарға тәуелді жақсы айырмашылықтың бірлігіне және ерекшелігіне кепілдік болатын.

Читайте также:  Патшалық ресей кезеңі

Оставить комментарий