iRef.kz

Философияны реформалау қажеттігі

Бұрынғы философиялармен ортақ дәуірге қатысты философия жөніндегі мәселе адамзаттың жаңа кезеңіне жататын философиядан мүлдем басқа; яғни өзінің тіршілігі үшін мысалы, Кант философиясы жөніндегі Фихте философиясы секілді, тек философиялық қажеттілікке қарыздар философия бір басқа да, адамзаттың қажеттілігіне сай келетін философия бір басқа; басқаша айтқанда ­ философия тарихына тиесілі, тек жанама түрде, сол философия арқылы адамзат тарихымен байланысты философия бір басқа да, адамзат тарихының тікелей өзі болып табылатын философия бір басқа. Сондықтан, да сұрақ туындайды: философияға қандай да бір өзгеріс, жаңару, реформа қажет пе? Және егер ­ иә десек, ол қалайша жүзеге асырыла алады, қалайша жүзеге асырылуға тиіс? Осынау өзгеріс осы кезге дейін болған философияның рухы мен мағынасындағы өзгеріс болуы керек пе, әлде жаңа философия мағынасындағы өзгеріс болуы дейін болған философия туралы философия туралы ма? Бұл екі сұрақ та басқа бір сұраққа байланысты: ­ біз жаңа заманның, адамзаттың жаңа кезеңінің табалдырығында тұрмыз ба, әлде ескі арнамен жөңкіліп барамыз ба? Біз тек уақыттың ілгерілеуінен сөзсіз болатын өзгерістерді ғана бойымызға сіңірген бұрынғы адамдар күйінде қалып отырған жоқпыз ба? Егер біз өзгерістердің қажеттігі туралы мәселені тек философиялық көзқарас тұрғысынан түсінетін болсақ, онда біз оны тым шектеулі түсінер едік, оны мектептегі әдеттегі дауларға айналдырып жіберер едік. Одан артық қарабайырландыру болмас еді. Философияның уақыт қажетіне, адамзат қажетіне сай келетін өзгерісі ғана қажетті де шынайы өзгеріс болады. Бірақ тарихи көзқарастың құлдырауы тұсында қажеттіліктер, әрине, қарама­қарсы болады: біреулер үшін қажеттілік дегеніміз ескіні сақтап қалу, жаңаны аластау болып табылады немесе солай секілді болып көрінеді; басқа біреулер үшін қажеттілік дегеніміз ­ жаңаны жүзеге асыру. Шынайы қажеттілік кімнің жағында? Болашақтың қажеттілігі болып табылатын, болашақтың алдын алған қажеттілік болып табылатын жақта; ілгерілеу бар қажеттілік жағында. Сақтап қалу қажеттілігі ­ қолдан жасалған қажеттілік, бұл ­ реакция, Гегель философиясы орын алып отырған әрқилы жүйелерді, жартыкеш шараларды қалай болса солай ұштастыру ­ абсолютті терістеудің жоқтығы пәрменімен оң ыңғайдағы күші жоқ ұштастыру болды. Тек абсолютті терістеуден қаймықпайтын кісі ғана, жасты жасай алатын құдіретке ие.

Адамзаттың даму кезеңдері бір­бірінен тек діни өзгерістермен ғана ерекшеленеді. Тарихи ілгерілеу, ол адамның жүрегін баурап алғанда ғана түп­тамырымен қозғайды. Жүрек дегеніміз діннің пошымы емес, өйткені сондай­ақ жүректе де пошым болуға тиіс қой; жүрек дегеніміз ­ діннің мәнісі. Енді мынадай сұрақ туады: біздің өз бойымызда діни революция жасалып қойды ма? Иә, енді бізде дін де, жүрек те жоқ. Христиандық терістеліп жүр; тіпті, былай қарағанда соны әлі ұстанатындар тарапынан да терістеліп жүр; бірақ ол терістелетінін аңғарғысы келмейді. Мұны саясаттың салдарынан мойындамайды, одан құпия нәрсе жасайды; өздерін өздері әдейі немесе жорта алдайды, тіпті христиандықты терістеудің өзін христиандықтың өзі деп көрсетеді; христиандықты тек жалғыз атауға айналдырады. Христиандықты жоққа шығаруда алды­артына қарамайтындығы соншалық, оң ыңғайдағы басшылыққа алынатын өзек атаулыны жайына қалдырады, символдық кітаптарды да, шіркеу әкейлерін де, інжілді де енді діни өлшем ретінде алғысы келмейді: дәл бір кез­келген дін ол діндарлықтың белгілі бір өлшемі, белгілі бір орталық нүкте, белгілі бір принцип болғандықтан ғана дін болып табылмайтын секілді. Бұл арада терістеу пошымындағы нәрсе шындап келгенде сақтап қалу. Христиандық дегеніміз қазір не нәрсе? Егер бізде енді өсиет жоқ болса, дін негізін қалаушылардың ырқын, рухын қайдан білмекпіз? Мұның өзі христиандық енді жоқ дегеннен басқа ештеңе де емес қой. Бұл тектес құбылыстар шындап келгенде іштей азғындауды, христиандықтың ажалын байқаудан басқа ештеңе емес. Христиандық енді адамдарға теориялық жағынан да, практикалық жағынан да сәйкес емес; ол енді рухты да қанағаттандырмайды, сондай­ақ жүректі де қанағаттандыра алмайды, өйткені біздің жүрегімізге ұялаған көк аспандағы мәңгілік рахат емес, мүлдем басқа мүдделер. Осы кезге дейін орын алып келген философия христиандықтың құлдырау кезеңіне, оны теріске шығару кезеңіне, алайда бір мезгілде оны орнықтыру болғысы келетін кезеңге тиесілі. Гегель философиясы түсінік пен ой арасындағы кереғарлықпен христиандықты теріске шығаруды жасырып қойды, яғни ол оны ұсынып отырған сәтте­ақ теріске шығарды; ол оны туындап келе жатқан христиандық пен аяқталған христиандық арасындағы кереғарлықпен жасырып қойды.

Туындап келе жатқан христиандық қажет болатын ­ бүл арада барлық тұсау шешіп тасталуға тиіс болатын. Бірақ дін, егер ол өзінің бастапқы негізі мағынасында сақталса ғана, сақталып қала алады ғой. Әу баста дін дегеніміз от, күш ­ жігер, ақиқат; әрбір дін әу баста қатаң, даусыз, ригорлы; уақыт өте келе, алайда ол титықтай береді, іркілдек, енжар бола түседі, өзіне сатқындық жасайды, әдеттің құрбандығына шалынады. Практиканың осынау кереғарлығын татуластыру және жасырып қалу үшін, діннен діннің өзінің бөлінуін татуластыру үшін құтқарылу құралын дін заңының көне кітаптарының дәстүрлері мен оларды жаңартудан іздейді. Еврейлер солай. Христиандар өздерінің қасиетті құжаттарына мүлдем кереғар мағына берумен жан сақтайды. Христиандық теріске шығарылуда; оны рух пен жүрек, ғылым мен өмір, өнер мен индустрия теріске шығаруда, ол мықтап, түпкілікті және дауасыз теріске шығарылуда, өйткені адамдардың ақиқат, адами, қасиеттерге қарсы нәрсені сіңіріп алғандығы соншалық, христиандықта қарсыласар дәрмен қалған жоқ. Осы кезге дейін болған терістеу саналы терістеу емес­тін. Қазір ғана ол саналы, қалаулы, тікелей бағытталған терістеуге айналып келеді немесе қазірдің өзінде солай болып отыр; бұлар христиандық осы заманғы адамзаттың ең елеулі ұмтылысына, саяси бостандыққа ұмтылысына кедергі болған сайын күшейе түсуде. Саналы терістеу Жаңа дәуірге, жаңа, бүкпесіз, енді христиандық емес, үзілді­кесілді христиандық емес философияға негіз қалайды. Философия діннің орнына келеді, бірақ нақ сондықтан бұрынғы философия орнына одан түп­түгелімен өзгеше философия келеді. Осы кезге дейін орын алып келген философия дінді алмастыра алмайды:ол философия болатын, бірақ дін емес­тін; ол дінсіз болатын. Ол діннің өзіндік ерекше мәнісін өз аясынан тыс қалдыратын, ол тек ой пошымы болуға тырысатын.

Дінді алмастыруға тиісті философия, философия болуын доғармай­ақ, соған айналуға тиіс, өзіне сай келетін тәсілмен діннің мәнісін құрайтын нәрсені қабылдауға, дінге философиядан артықшылық беретін нәрсені қабылдауға тиіс. Елеулі өзгеше философияның қажеттігі сондай­ақ біздің көз алдымызда бұрынғы философияның мінсіз үлгісі тұрғанынан да туындайды. Демек, соған ұқсас нәрсенің бәрі, ол сонымен ерекше анықталуында қаншама өзгешеленетін болса да, соның рухында баяндалатын нәрсенің бәрінің басы артық. Адамның жеке құдайы олай да, былай да түсініліп, негізделе алады ­ бұл туралы біздің құлағымыз жеткілікті сарсыды, біз ол туралы енді ештеңе естігіміз келмейді, енді ешқандай теологияны қаламаймыз. Адамзаттағы елеулі айырмашылықтар философияда да елеулі айырмашылықтар болып табылады. Иманның орнына имансыздық, ішкілдің орнына ­ парасат, дін мен шіркеудің орнына ­ саясат, аспанның орнына жер, намаздың орнына ­ еңбек, тозақтың орнына ­ материалдық мұқтаждық, Христостың орнына ­ адам келді. Аспандағы құдай мен жердегі қожайын енді ажыратып тұрмайтын, нақты болмысқа қаяусыз көңілмен жүгінетін адамдар жер мен аспан арасындағы қырын қабақтық ахуалында өмір сүретін адамдардан басқаша жандар. Философия үшін ойлау нәтижесі болған нәрсе, біз үшін тікелей шындық болып табылады. Демек, бізге осынау тікелей шындыққа сәйкесетін принцип қажет. Егер адам іс жүзінде Христтің орнын алса, теория тұрғысынан адам да құдай тәріздес жан иесінің орнын алуға тиіс. Қысқасы, біз өзіміз болғымыз келетін нәрсені бір асқақ принциппен, бір асқақ сөзбен қамтуға тиіспіз. Тек осы жолда ғана біз қазір өзіміздің Менімізге күн көрсетпейтін қайшылықтан, өзіміздің өміріміз бен ойлауымыздың сол өмір мен ойлауға түбірімен кереғар дінмен қайшылығынан азат боламыз. Өйткені біз тағы да діндар болуға тиіспіз және біздің дініміз саясат болуға тиіс; бірақ ол тек бір жағдайда, біз өз түйсігімізде саясатты дінге айналдыратын асқақ нәрсеге ие болғанда ғана, ол дінге айнала алады. Саясатты инстинктті түрде өзің үшін дін етуге болады, бірақ әңгіме соңғы, жаңа ғана айтылған негіз туралы, ресми принцип туралы болып отыр, теріс ыңғайда айтсақ, ­ бұл принцип атеизмнен басқа, яғни адамнан өзгеше құдайды жоққа шығарудан басқа ештеңе емес.

Діннің түсінігіндегі құдай ­ әлем монархиясының әкесі, қорғаушысы, күзетшісі, қамқоры, сақтаушысы, регенті және қожайыны. Адам, сондықтан, адамға мұқтаж емес. Ол өзінен немесе басқалардан алуға тиіс нәрсені құдайдың өзінен алады. Адам, сондықтан, басқа адаммен кездейсоқ қана байланысты болады. Егер біз өзімізге мемлекетті субъективті түсіндірсек, адамдар тек ешқандай құдайға сенбейтіндіктен, олар өзінің діни сенімін санасыз түрде, оқыстан, іс жүзінде терістейтіндіктен бірігеді. Мемлекетке негіз берген құдайға сенім емес, құдайға күмәнмен қарау. Адам үшін құдай ретінде адамға сену мемлекеттің шығу тегін субъективті түсіндіреді. Мемлекетте адамның күші бөлініп шығып, дамығанда мұны осынау бөлініп шығу мен жаңадан қосылу арқылы шексіз жан иесін жасау үшін істейді; онда көптеген адамдар, көптеген күштер бір күш ретінде көрінеді. Мемлекет ­ барлық нақты нәрсенің жиынтығы, бұл адамның көрегендігі. Мемлекетте бірі екіншісін алмастырады, бірі екіншісін толықтырады. Менің шамам келмейтінге, білмейтінге екінші адамның шамасы келеді, біледі. Мен табиғат күшінің әміріне берілген өзім үшін ғана емеспін; мені басқалар жақтайды, мені баршаға тән тіршілік иесі қоршап тұр, мен бір бүтіннің мүшесімін. Нағыз мемлекет шектелмеген, шексіз, шынайы, мінсіз және құдай сынды адам. Мемлекет дегеніміз ең алдымен адам, өзін өзі айқындайтын, өзіне өзі қатысты, абсолют адам. Мемлекет дегеніміз нақты шындық, бірақ сонымен бірге сондай­ақ діни сенімді іс жүзінде тәрк ету. Тіпті бүгіндері де діндар кісі адамнан зәру кезінде тек көмек күтеді. Ол бұл орайда барлық жерде болуға тиіс «алланың бергеніне» шүкіршілік етеді. Әрине, табыс көбіне­көп адами қызметке емес, кездейсоқ қолайлы жағдайға байланысты, бірақ «алланың бергені» дегеніңіз тек иманды имансыздық өзінің практикалық атеизмін жасыратын әуейілік қана. Практикалық атеизм осылайша мемлекет үшін арқау болып табылады; адамдар мемлекетте оларда құдай жоқтықтан тұрады, өйткені олар үшін құдай ­ мемлекет, сондықтан да ол «ұлы мәртебелі» деген құдайлық атақтан дәметеді. Мемлекет үшін негіз және арқау болып табылатын нәрсе ­ практикалық атеизм ­ қазір санаға сіңді. Қазір адамдардың саясатқа ден қоятын себебі, олар христиандықты адамдарды саяси күш­қуаттан айыратын нәрсе деп біледі.

Ойшыл өзінің танымында (Erkenntniss) санадан бұрын ие болатын нәрсе практикалық адамның ұмтылысында болады. Бірақ адамзаттың практикалық ұмтылысы саяси ұмтылыс, мемлекет істеріне белсене қатысуға ұмтылысы, саяси иерархияны, халықтың әуейілігін құртуға ұмтылыс, саясатта католицизмді терістеуге ұмтылыс болып табылады. Реформация діни католицизмді жойды, бірақ есесіне жаңа заман оның орнына саяси католицизмді қонжитты. Реформация дін саласында жасағысы келіп, күш салғысы келген нәрсені, қазір саясат саласында істегісі келеді. Құдайды парасатқа айналдыру құдайды аластамай, тек оны басқа орынға қоятыны секілді, протестантизм де корольді папаның орнына қойды. Енді әңгіме саяси папалық туралы жүріп жатыр. Корольдің қажеттілігінің негізі папаның қажеттілігінің негізімен бірдей. Жаңа деп аталатын бұрынғы уақыт ­ протестантизмнің орта ғасырлары, онда біз тек жартылай терістеу мен айла ­ шарғы жолымен Рим шіркеуін, Рим құқығын, ескі бөлінулерімен университеттерді, қылмыстық құқықты және т.б. ұстап тұра алдық.

Заман рухы яки болашақ рухы ­ реализм рухы. Егер біз адамнан өзгеше тіршілік иесін ең жоғары принцип және ең жоғары тіршілік иесі деп түсінетін болсақ, онда абстракт пен адам арасын айыру сол тіршілік иесін танып­білудің бұлжымас шарты ретінде елестейді де, біз өзімізбен, дүниемен, нақты болмыспен ешқашан тікелей бірлікке келе алмаймыз; біз өзіміз бен дүниені қандай да бір басқа, үшінші біреу арқылы нақтылап, әрқашан туындатушы орнына туынды аламыз; бізде өзімізден тыс болмаса да, есесіне өзіміздің тілімізде о дүниелік бірдеңе болады; ұдайы теория мен практика арасындағы кереғарлықпен қаламыз, басымызда бір тіршілік иесі, жүрегімізде басқасы болады; басымызда «абсолютті рух», өмірде ­ адам болады; онда тіршілік иесі емес ой, мұнда ­ ой емес тіршілік иесі болады; өмірде біз ұдайы аттаған сайын философиядан тыс қаламыз, ал философияда ­ аттаған сайын өмірден тыс қаламыз. Шіркеу басшысы папа дәл мен секілді адам, король дәл біздің бәріміз секілді адам. Демек, ол оз өкіметін шектеусіз пайдалана алмайды: ­ ол мемлекеттен, қоғамнан жоғары тұрған жоқ. Протестант ­ діндар республикашыл. Протестантизм ыдырау тұсында, жоғалып біткен кезде, яғни оның діни мәнісі әшкереленіп, байқалған кезде, сондықтан саяси республикашылдыққа жетелейді. Егер біз протестантизмдегі біз қожайын болып табылатын аспан мен біз қызметші болып табылатын жер арасындағы кереғарлықты жоя алсақ, егер біз осылайша жерді бізді анықтайтын орын деп мойындасақ, онда протестантизм бірден республикаға алып келеді. Егер бұрынғы заманда протестантизм республикамен байланысты болса, онда бұл, әрине, кездейсоқ (мәнсіз болмаса да) болатын, өйткені протестантизм адамдарды дін жағынан ғана бостан етеді; қайшылық осыдан туындайды, өйткені, протестантизмнің діни сенімі әлі мызғыған жоқ. Тек сепристиандық дінді жолыңнан алып тастағанда ғана, сен, былайша айтқанда, республикаға қашық аласың; өйткені христиандық діндегі өзіңнің республикасының баршаға арналмаған, демек, осында жер бетінде сен оған мұқтаж емессің. Оған керісінше, сен мұнда қызметші болуға тиіссің, өзгеше болса, аспан басы артық нәрсе болып шығар еді.

Пікір қалдыру