Гайнувеле және Дема

Осы категорияға жататын мифтер, бетер текті сүретті ілкі туарлық өлтіру оқиғасы, адамдардың өмір сүруінің әлдебір жоғарғы мән ­ мағынаға ие болуына жол ашар жетпек жоралғыларын туғызуымен сипатталады. Бұдан басқа, осындай өлтірудің қылмыс болып есептелмейтіндігін атап көрсетуге болады, әйтпесе, осы оқиға ауық­ауық жоралғыларда қайта төрі тілмес еді. Бұл палеомәдениеттің жер өңдеуші тайпаларының ерекше мифтік ­ жоралғылық комплексін зерттеу барысында одан да үлкен ықтималдықпен айтақталады. Анд. Е. Иенсен тропикалық аудандардың, ас тамыр өсірумен айналысатын тайпаларындағы діни тұрмыстың дема типіндегі тәңір иелер төңірегінде шоғырланатындығын атап көрсетеді, ол дема деген терминді, Жаңа Гвинеядағы Маринданим халқының мифологиясынан алған: оларда бұл сөзбен құдайы болмысты және ілкі текті пенделерді атайды. Демалар біресе адам, біресе — жануар мен өсімдік түрінде кейіптеле береді. Негізі мифте тәңір иенің өлтірілгендігі — деманы басқа демалардың өлтіргенді әңгімеленеді . Гайнувеле деген қыз туралы ең танымал мифті Иенсен Жаңа Гвинея аралдарының бірі Серамда жазып алған. Оның мазмұны мынадай. Есте жоқ замандарда Амета деген біреу аң аулау кезінде таты қабанды кезіктіреді. Тығылмақ болған қабан, қол суына батып кетеді. Амета оның азуынан кокос жантағын көреді. Сол түні ол жаңғақ туралы түс көріп, отан сол жаңғақты отырғызу туралы аян беріледі. Келесі күні ол соны орындайды. Үш күннен кейін кокос өсіп шытады, таты үш күн өткенде гүлдейді. Амета, гүлдерді жұлып, олардан ішімдік даярламақ мақсатпен аташқа өрмелеп шығады. Бірақ ол саусағын кесіп алады, қан тамшысы гүлге тамады. Он күн өткен соң ол әлгі гүлде кішкентай қыздың отырғанын көреді. Амета оны алып, кокос пальмасының жапырағымен қымтап қояды. Үш күн ішінде қыз бой жетіп, Омеланың қалыңдығына айналады. Амета отты Гайнувеле («кокос жатқан алаңқайдың орта тұсында отырады, тоғыз күн бойына билеп жүргендерге сыйлық үлестіреді. Бірақ, тоғызыншы күн болғанда ерлер әлгі алаңқайдың ортасынан шұңқыр қазып, би билеу кезінде оған Гайнувелені тастайды. Сосын шұңқырды көміп, оның үстінде билеуін жалғастыра береді. Келесі күні Гайнувеле үйге оралмаған соң, Амета оны өлтіріп тастағанын түсінеді. Ол қыздың денесін тауып, шұқырдан қазып алады, денесін бөлшектеп, бөлшектерді жерге жерлейді, өзіне тек қолдарын ғана қалдырады. ненің жерленген бөлшектерінен сол кезге дейін белгісіз болып келген өсімдіктер өсіп шығады, олардың ас тамырлары, сол уақыттан бастап адамдардың негізгі асына айналады. Амета Гайнувеленің қолын Сатена есімді басқа тәңір иеге береді. Би алаңында Сатена тоғыз орамды иірмек (спираль) кескінін сызып, ортасына тұрады. Гайнувеленің қолынан ол есік жасайды, бишілерді шақырып алып, оларға былай дейді: «Сендер оны өлтірдіңдер, сондықтан да ендігәрі мен бұл жерде тұрғым келмейді. Осы жерден тап бүгін кетемін. Ал қазір маған осы есік арқылы жақын келулерің керек».

Есіктен өткендер адам сақтап қалады. Қалғандары жануарларға (шошқа, құстар, балықтар) және рухтарға айналып кетеді. Өзін адамдардың тек өлгеннен кейін ғана көре алатындығын қария еткен Сатена Жер бетінен ғайып болыпты. Анд. Е. Иенсен осы мифтің палеомәдениеттің жер өңдеуші діні мен көне қабылдауын түсінудегі маңызын көрсетіп берді. Тәңір ие ­ деманы, бүгінгі адамзаттың ата ­ бабасы болып есептелетін демалардың өздерінің өлтіруі алдыңғы заманды (оны «ұжмақтық» деп бағалауға болмайды) тәмамдап, өзіміздің қазіргі ғұмыр кешіп жатқан осы шақтық заманымызды ашады. Демалар адамдарға, яғни, өлімді, еркек көне әйел болып бөлінген жандарға айналған. Өлтірілген Дема туралы айтар болсақ, оның ғұмыры, не оның өз жасағандарында» (жеуге болатын өсімдіктер, жануарлар, т.т.), немесе өліктер үйінде (оның өзі осыған айналған), немесе «өлімнің өз толымында», яғни, өзінің өлімі арқылы оның мына дүниеге келтірген әдісте жалғаса бермек. Дема тәңір ие өзінің зорлықты өлімі арқылы туғызатын болмыстың түрлі формаларындағы (өлілердің қараңғы патшалығындағы, өзінің бөлшектенген дене мүшелерінен өрбіген жануарлар мен өсімдіктер дүниесіндегі, жыныстар айырмашылығындағы, өлімшіліктегі) ғұмырын жасырып тұр деп айтуға болады. Дема тәңір иенің зорлықпен өлтірілуі тек қана «өмір беруші өлім» емес, сондай­ақ, оның адамдар өмірінде және тіпті өлімінде үнемі қатысып отыруы дегенді білдіреді. Өйткені, Диманың дене мүшелерінен өрбіген өсімдіктер мен жануарларды азық ете отырып, адамдар, іс жүзінде, Диманың өзімен қоректенеді емес пе. Мәселен, Гайнувеле кокос жаңғағында, ас тамырларда, шошқаларда қайта тіріледі де, адамдарға ас болады. Инсеннің көрсеткеніндей , шошқаны сою Гайнувелені өлтіруді «келтіру» болып табылады. Оны қайталау, бар болғаны, жер бетінде осы кезде ғұмыр кешіп жатқан барлық нәрсенің жаратылуына негіз болған құдайы болымды әрекеттің үлгісі туралы еске түсіреді. Палеомәдениеттің жер өндеушілері үшін, олай болса, «негізгі» осы ілкі бастаулық әрекет төңірегінде шоғырланған болып шытады. Діни өмірдің өзі осы әрекетті еске салудан тұратындығын ескерер болсақ, онда, ең елеулі күнә — ілкі бастаулық драманың қандай да бір эпизодын «ұмыту». Діни өмірдің түрлі мезеттері бағзы замандарда болған оқиғаны үнемі еске салып отырады, осы арқылы адамдарға қазіргі дүниенің құдайы болымды шығу тегін сезінуді сақтап отыруға көмектеседі.

Читайте также:  Қазақтың «Жарғы» заңдары

Инсеннің жазғанындай , жыныстық жетілумен байланысты ғұрыптар, адамдардың ұрпақ өрбіту қабілетінің бірінші мифологиялық өлтіруден бастау алғандығын еске салады және, сондай мөлшерде, өлімшіліктің ұрпақ өрбітуден ажырағысыз факт екендігін түсіндіреді. Өлген жанның өлілер патшалығына сапар шегуімен байланысты жерлеу рәсімдері, бұл сапарын бар болғаны деманың баяғыдағы істегенін құрбандыққа шалу және жануарларды құрбандыққа шалу — ілкі бастаулық өлтіруді еске салу ғана. Каннибализм де сол, ас тамырларды жеу қажеттілігінен көрінетін, нақтылап айтқанда, әрқашан да (қандай болмасын) тәңір иенің желінуіне барып тірелетін идея арқылы түсіндіріле алады. Діни ғұрыптар, олай болса, мән­мағынасында еске алу мерекелері болып табылады. Білім дегеніміз — негізгі (тәңір иені өлтіру және оның салдары) зерттеу және ұмытпауға талпыну. Құдайы болымды әрекетті ұмыту — күнәкарлық жасаудың өзі. Адамдардың қазіргі формасының құдайы болымды әрекеттің нәтижесі табылатындығын «ұмыту» — «жаза басу» (проступок), «күнә» (грех), «күпірлік» (святотатство) істеу дегенді білдіреді. Вемал тайпасында, мәселен, Айды дема тәңір ие түрінде түсінеді; туған ай кезінде оның етеккірі (менструация) келеді деп есептеледі, сондықтан да, әйелдерді де, олардың менструациясы кезінде, арнайы лашықтарда) қамап ұстайды. Осы тиымды бұзылған жағдайда, ,н м күнәні міндетті түрде өтеу тура келеді. Әйел беделді адамдар тұратын үйге жануарды әкеліп, өзінің күнәсін шығып кетеді. Адамдар әлгі жануарды құрбандыққа шалып, етін қуырып жейді. Осынау өлтіру жоралғысы алғашқы қанды құрбандықтың, яғни өлтірудің еске алынуы болып табылады. Ұмыту тек еске түсіруге ерекше мән беру арқылы өтеледі. Өзінің бастапқы мән­ мағынасындағы қанды құрбандық осы бір айырықша оқиғаны «еске салу» болып табылады». Осы мифтердің барлығы да құрылымы жағынан шығу туралы мифтер болып табылады. Олар адам өмірінің қазіргі жағдайларының, жануарлардың, өсімдіктердің, діни жосықтардың (жеткіншектер жетпегі, құпия қоғамдар, құрбандықтар, т.т.), адамдардың жүріс­тұрысының сондай­ақ, өлімнің себебінің шығу тегін ашып көрсетеді. Осы сенімдердің барлығы бойынша «ең маңыздысы» дүниені Жарату сәтінде емес, одан кейін, мифтік дәуірде шешілген. Бұрынғысынша, әңгіме мифтік уақыт болып отыр, бірақ, енді «космогониялық» деуге болатын «ілкі бастаулық» емес.

Читайте также:  ЗАМАНАУИ ӘЛЕМДІК САЯСАТЫНЫҢ ДАМУ ІЛІМДЕРІ

«Ең маңыздысы» енді антологиямен (болымды дүние қалай пайда болды) емес, тарихпен байланыстырылады. Адамдардың құдіретті өрімісіз ата­бабалары мен (жасампаз ­ Құдайларға қарағанда басқаша текті) астам текті пенделердің жасаған драмасының нәтижесі болғандықтан, бұл тарихты жай тарих деп емес, бір мезгілде құдайы және адами тарих деп есептеуге болады. Осы құдайы болымды пенделер өзінің сүрмек формасын өзгертуге қабілетті, «өле» алады, әлде бірдемеге айнала алады, бірақ бүл өлім жойылуды білдірмейді, олар біржолата жоғалмайды, өздерінің туындыларында қайта тіріледі. Бұл бұл ма, олардың мифтік ата­бабалардың қолынан болған өлімі тек олардың тана сүрмек әдісін өзгертіп қойған жоқ, сонымен қатар адамдардың да сүрмек әдісін өзгертті. Ілкі бастаудағы өлтіруден бастап, дема типтегі тәңір иелер мен адамдар арасында айырылмас байланыс орнатылған. Енді олардың арасында «бойлап енуге» (причащение, причастие) ұқсайтын бірдеме бар. Адам Құдаймен қоректенеді және, өлгенде онымен өлілер патшалығында қосылады. Алғашқы, трагедиялы, шабытқа толы мифтер, міне, осындай. «Әмір берушілер мәдениеттері» деп аталған кейінгі жалғасқан мәдениеттерде және, одан да кейінірек, антикалық замандағы таяу Шытыстың қалалық мәдениеттерінде мифтердің, өрекпіген (неистовый) және тебіреністі (патетичный) сипатымен ерекшеленетін басқа формалары дами түсті. Олардың барлығына талдау жасау осы кішкене кітаптың міндетіне кірмейді. Сонда да, жаратушылық дарынға ие «жерлік» емес жоғарғы Сүриеттің, өзінің діни әрекетін тек кейбір малшы мәдениеттерде (ең алдымен, түркі ­ монғол халықтарында) және Моисейдің монотеизмінде, Исламда және Заратуштра ілімінде байқататындығын еске саламын. Жоғарғы сүриет, оның есімі әлі ұмытыла қоймаса (Қосөзен тұрғындарында — Ару, ханалардағы Эль, ежелгі гректердегі Уран сияқты) да, ендігі жерде діни өмірде маңызды рөлді ойнамайды және мифологияда өте аз келтіріледі (кейде ол мифологиядағы Лиос сияқты әрекетсіздігі оны кестірілуіне (кастрацижа,) себеп болды: ол өзінің күшін және жерлік істерге қатысу қабілетін жоғалтып алды. Ведалық Үндістанда Варуна Диостың орнын басса, өз кезегінде, жас та жаугершіл Индраның алдында шетсінуге мәжбүр болып, бірте­бірте Вишну мен Шиваным ығыстыруымен мүлде жоқ болып кетгі. Эль Балудың алдында шегінсе, Ану Мардукке орын береді. Мардукты қоспағанда, аталған жоғарғы тәңір иелердің барлығы да ендігі уақытта толық мән­мағынасындағы «жаратушы» бола алмайды. Олар миф жасаған жоқ, олар тек оны жүйеледі не ұйымдық құрылымға келтірді және тәртіпті сақтау тіршілік жалғасымын қалыпты ұстап тұру жауапкершілігін өз мойындарына алды.

Читайте также:  Ежелгі орыс иконжазуындағы екі әлем

Ең алдымен, олар —Балуға ұқсас ұрықтандырушылар, олардың жерлік» тәңір иелермен (богиня) байланысы мол егін мен істердің сарқылмас құнарлылығына кепілдік береді. Тіпті, Мардуктің өзі, тек осы дүниенің, яғни, осы шақта өмір сүріп отырған жаһанның ғана жаратушысы болып табылады. Оған дейін басқа, Ғалам деуге келмейтін, Мұхит немесе флюидтер сипатындағы, біз үшін тіпті елестеудің ми мүмкін емес, «дүние» болған. Сол дүниеде Диаматпен оның жұбайы үстемдік құрған, осында құдайлардың үшеуі өмір сүрген. Осындай келте түсініктемелердің өзі жетіп жатыр. алғашқы тарихи өркениеттерге сәйкес келетін еуроазиялық елеулі деген мифологиялық жүйелерінің, тіпті адам жаратылған (немесе пайда болғаннан) кейін не болғандығына көбірек көңіл бөлетін тағандығын баса айтуды маңызды. Гайнувеленің өлімі сияқты, есімдіктік өмірмен қатысты мән­мағынасында шығармашылық бастауға болады. Тәңір иенің тозаққа түсу тақырыбы кейінірек діндердің ұйытқысы болып шығады. Бірақ, қаншалықты мөлшерде еліктіргіш және драмалық » қалпымен, бұл өлімдер алуан түрлі және бай мифологиялық жүйелерді жасауға алып келген жоқ. Бұл құдайлардың өлімі (кейде қайта тірілуі де), Гайнувеленің қаза болуы жағдайы сияқты, олардың драмалы тағдырын сарқып, олардың тағдырының орталық эпизоды болып шыққан. Гайнувеленің өлімі сияқты, олардың өлімі де адам тағдырына әсер етті: өсімдіктер дүниесінің өлімі мен қайта тірілуіне (Осирис, Таммуз, Персефона), байланысты ғұрыптар немесе жетпек тылсымы — осы трагедиялы оқиғаның салдарлары болып табылады. Гомер және Гесиод сияқты ақындардың есімдерімен киеленген, Махабхаратаның белгісіз жыршыларымен немесе теологтар мен жоралғышылармен (Мысырдағы, Үндістандағы және Қосөзендегі) байланысты ұлы мифологияларда құдайлардың істері жөнінде әңгімелеуге барынша коп назар аударылады. Тарихтың қандай да бір сәтінде, ең алдымен Грекияда және Үндістанда, сондай­ақ, Мысырда, мәдени элита құдайлардың тарихына қызығушылығын тоқтатады және әлі болса құдайларға сенуін жалғастыра отырып, бұдан былай мифтерге (Грекиядағы сияқты) сенбейтін болады.

Оставить комментарий