Загрузка…

ИСЛАМ ИНВЕСТИЦИЯСЫ ЖƏНЕ ИСЛАМ ҚАРЖЫ ИНСТИТУТТАРЫНЫҢ ҚАЗАҚСТАНДА ТАРАЛУЫ

Родни Уилсон атап айтқандай, «Ислам банкі – бұл қауіп-қатер емес, ең алдымен болашаққа деген үміт жəне оның болашағы бар… Біздіңше, ислам қаржы-банк жүйесі біздің алдымызда капитализмнің батыстық, қытайлық немесе ресейлік үлгілерімен тұтастай іс- қимыл жасайтын капитализмнің айрықша нысаны ретінде көрініс табады. Мұндай үрдісті тек қана құптауға болады» [1]. Ислам экономикасының қағидаттары банктік жүйеге ғана емес, əр түрлі елдердің қаржы жүйесіне кеңінен енгізіле бастады: шариғаттың қағидаларына сəйкес жұмыс істейтін сақтандыру компаниялары, əр түрлі қорлары құрылды. 2007 жылғы екінші жартыжылдықта үдеп отырған, АҚШ-тағы ипотекалық кредиттеу дағдарысынан туындаған əлемдік қаржы дағдарысынан кейін ислам қаржы жүйесіне мүдделілік əсіресе айқын көрінді. Əлемдік қаржы дағдарысына қарамастан, 1963 жылы Мысырда «Мит Гамр Банк» атты бірінші исламдық банкінің құрылуынан басталған исламдық қаржыландыру қазіргі таңда өте қарқынды дамуда. Əлемдік исламдық қаржы активтерінің үлкен бөлігі Парсы шығанағының Араб мемлекеттерінің ынтымақтасу кеңесінің (БАƏ, Сауд Аравиясы, Оман, Бахрейн, Кувейт, Катар) еншісінде, яғни 42.9%, немесе 353.2 млн. АҚШ доллары. Ислам қаржысы активтерінің 35.6%-на ие болған Иран мемлекеті жеке мемлекеттер арасында жетекші орын алып отыр. Таяу Шығыс мемлекеттерінен басқа жетекші орындарға Малайзия (10.5%) жəне Ұлыбритания (2.5%) ие. Мемлекеттердің тағы бір тобын АҚШ, Франция, Испания, Дания, Люксембург, Австралия, Германия, Кайман аралдары, Жапония, Сингапур, Тайланд, Қытай, Оңтүстік Корея, Қырғызстан, Ресей жəне Түркия құрайды. Бұл мемлекеттердің ұйымдары ислам қаржысының инструменттерін шектелген (локальді) немесе халықаралық исламдық ҚазҰУ хабаршысы. Экономика сериясы, №5 (87). 2011 61 қаржы құрылымдары арқылы пайдаланады. Исламдық қаржы əлемдік қаржы нарығының бар жоғы 1%-ын ғана құрауына қарамастан, Шариғаттың қатаң ережелерімен алыпсатарлыққа, хедж-операцияларына, баланстан тыс есептерге тыйым салуымен байланысты əлем инвесторларын қызықтыруда. Қазіргі таңда исламдық қаржы ұйымы клиенттерінің 50%-ы – мұсылман еместер. Соңғы жылдары ислам банкингі бизнестің төменгі сатысынан қаржы нарығының, оның ішінде ислам əлемінен тысқары барынша қарқындап өскен бөліктерінің біріне айналды. Мəселен, Inertnational Financial Service, London (IFSL) баяндамасына сəйкес, Ұлыбритания Батыс Еуропада жетекші ислам қаржы орталығы болып табылады. The Banker жəне HSBC Amanah бірігіп өткізген «500 исламдық жетекші институттар» зерттеуі бойынша, 2009 жылдың ішінде исламдық банкінің активтері 28.6% өсті, яғни 2008 жылы 639 млн. АҚШ доллары болса, 2009 жылы 822 млн. АҚШ долларын құрады. Ал дəстүрлі коммерциялық банктердің активтері «Top 1000 World Bank Rankings», The Banker мəліметі бойынша осы жылдар аралығында тек 6.8% өсті. Ислам қаржысының индустриясы тұрақты қарқынмен өсуде: 2006-2009 жылдар аралығында өсу қарқыны орташа шамамен 27.86% болған. Бұл күндері қарқынды дамып жатқан исламдық қаржыландыру жүйесі əлем бойынша жылына 30 %-ға өсуде. Қазір əлем бойынша 75 елде 450-ден астам ислам қаржы институттары жұмыс істейді. Исламдық банкингтің жыл сайынғы ақшалай айналымы 750 млрд долларды құрайды. 2016 жылға қарай исламдық банктер мен қаржылық құрылым- дардың жалпы активтерiнің құны 1 трлн. АҚШ долларына дейiн өседi деген болжам бар. Əлемдік қаржы нарығы үшін мұсылман қаржыгерлерінің ойлап тапқан ең маңызды жəне қызықты жаңалығы ислам облигациясы – сукук болып табылады.10 жылдың ішінде əлемде 747 сукук шығарылымы жүзеге асты. Жалпы сомасы 106,6 млрд долларды құрайды. Бір қызығы, сукуктың ең ірі эмитенттері ислами емес банктер болып табылады. Сукукты сонымен қатар корпоративті эмитенттер де шығарады. Сукук əлемде ерекше бағалы қағаз ретінде мойындалған жəне араб елдеріндегі əрбір шығарылымы əлемдік алпауыттар: Citibank, HSBC немесе Deutsche Bank қатысуымен жүргізіледі. Мысалы, əлемдегі ең ірі сомаға Дубай Nakheel компаниясы 2006 жылы 3,52 млрд долларға шығарған сукуктың 40%-дан астамын европалық инвесторлар салған. Олардың əлемде кең тарауына ислами емес мемлекеттерде шығарылуы себепші болды. Алғаш рет мұндай шығарылым 2004 жылы Германияда Саксония-Анхальт федералды жерінде жүзеге асырылды. Сол жылы Ұлыбритания, Қытай, АҚШ-та да шығарылды. Азия өңірінде исламдық қаржыландыру дəстүрлі қаржыландырумен салыстырғанда берік позицияға ие. Əлемдік нарықта исламдық қаржыландыру жыл сайын 15%-ға өседі, яғни əлемдегі ең қарқынды өсіп отырған нарықтардың бірі [2]. Қазіргі таңда Қазақстанда қаржылық секторды дамытуда исламдық қаржыландыру маңызды орын алып отыр. Қазақстан ТМД жəне Орталық Азия кеңістігінде заңды түрде исламдық қаржыландыруды енгізу шараларын бірінші қатардағылармен қолға алды. «Отандық қор нарығын жұмыс істеуін қамтамасыз ету қажет, 2020 жылға дейін ТМД жəне Орталық Азияның исламдық банкингінің орталығына айналып, Азиядағы қаржы орталықтарының жетекші ондығына кіруі тиіс» — деп атап көрсетті Н.Ə.Назарбаев 2010 жылдың 29 қаңтарындағы «Жаңа онжылдық – жаңа экономикалық өрлеу – Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері» атты Қазақстан халқына жолдауында. Инвесторлармен жұмыс істеу – Елбасы тапсырмасымен əзірленіп, өткен жылы бастау алған индустриялық-инновациялық даму бағдарламасындағы басты міндеттердің бірі. Бағдарлама бойынша экспортқа бағыт- талған құнды өнім шығаратын өндіріс орындарын құру үшін экономиканың нақты секторына тікелей инвестиция тартуға басымдық беріледі. Үкімет те бұл сала үшін барлық жағдайды жасап отыр [3]. Қазақстандағы инвестициялық климат өте қолайлы деп айтуға болады. Оны халықаралық сарапшылар да растап отыр. 2011 жылы 14 наурызда Астанадағы «Исламдық қор нарығын Қазақстанда жəне ТМД елдерінде дамыту» конференциясында Үкімет басшысының орынбасары, Индустрия жəне жаңа технологиялар министрі Əсет Исекешев исламдық қаржыландыру Қазақстанның индустриялық-инновациялық даму бағдарламасын инвестициялаудың маңызды көзіне 62 Вестник КазНУ. Серия экономическая, №5 (87). 2011 айналатынына сенім артты. Индустриялық бағдарламаны табысты іске асыру ауқымды инвестицияны қажет ететіне тоқталған Ə. Исекешев, шетелдік инвестиция аясында Қазақстан Үкіметі исламдық қаржыландыруды маңызды деп санайтынын жеткізді. Осы орайда ол заңнамалық база тұрғысында, сондай-ақ исламдық қаржыландырудағы кедергілерді жою бойынша жұмыстар биыл тиісті деңгейде атқарылатынын айтып өтті [4]. ҚР Президенті Н.Ə. Назарбаев 2011 жылдың 8 маусымнында Астана қаласында өткен, Ислам конференциясы ұйымына мүше 57 мемлекеттен 2,5 мыңнан астам инвесторлар қатысқан VII Дүниежүзілік ислам экономикалық форумында: «Біз ислам қаржыландыру құралдарын тартуға, ислам елдерімен ынтымақтасуға мүдделіміз. Сарапшылардың бағалауы бойынша Қазақстандағы ислам инвестициясының өсу əлеуеті таяу жылдары 10 млрд. долларға дейін құрайды», — деп хабарлаған болатын. Соңғы жылдары ислам банктерінің Қазақстанда еркін қызмет етуі үшін көптеген жағдайлар жасалып жатыр. 2020 жылға дейін ел экономикасының үштен бірі исламдық инвестиция есебінен қаржыландырылады. Осылайша Қазақстан ТМД мен Орталық Азия құрлығындағы ислам банкингінің жаңа капитал тартатын өңірлік орталығына айналады [5]. 2009 жылдың 12 ақпанында өзгертулер енгізілген «Исламдық банктердің қызметі мен ұйымдастырылуы жəне исламдық қаржыландыру ұйымдары туралы Қазақстан Республикасының Заңымен» келесідей Исламдық банк операциялары ескеріледі: 1. Заңды жəне жеке тұлғалар үшін қайтару мерзіміне дейін пайызсыз депозиттерді ашып беру жəне банк есептерін жүргізу (Қард Хасан жəне Уадия). 2. Заңды жəне жеке тұлғалардың инвестициялық депозиттерді қабылдауы (Мудараба). 3. Банктік қарыз операциялары: исламдық банкпен ақшалай түрдегі жедел, қайтарымсыз жəне сыйақысыз шартымен несие беру (Қард Хасан). 4. Кəсіпкерлік қызметті қаржыландыру:  делдал саудагер ретінде сауда қызметін коммерциялық несие беруімен қаржыландыру (Мурабаха, Истисна);  серіктестік негізде өнеркəсіптік жəне саударгелік қатынасты қаржыландыру жолымен заңды тұлғалардың жарғылық қорын құру (Мудараба, Мушарака). 5. Лизингтік шартымен инвестициялық қызмет (Иджара, Иджара уа Иктина). 6. Исламдық банктік операцияларды жүргізу кезіндегі агенттік қызмет (Уакала). ҚР Заңнамасы бойынша қарастырылған исламдық құнды қағаздардың түрлері:  исламдық инвестициялық қорлардың пайлары жəне акциялары;  исламдық жалгерлік сертификаттар (Сукук Иджара);  исламдық қатысушылар сертификаттары (Сукук Мудараба, Мушарака);  Қазақстан Республикасының заңнамасы бойынша бекітілген, исламдық құнды қағаздар болып расталған басқа да құнды қағаздар (Сукук Мурабаха, Сукук Салям, Сукук Истисна жəне басқа да жаңа Сукук түрлері). Ислам банкінің депозиттік өнімдерінің түрлері: ағымдағы шоттар, жинақ депозиттері, инвестициялық депозиттер. Ислам банкілік қызметтерінің өзге де түрлері: Хавала (трансфер/ аудару), Кафала (кепіл), Рахн (кепілсалым), Сарф (валюта айырбастау жөніндегі қызмет). Ислам қаржы жүйесінің ең тиімді тұсы – мұнда ақшаны несиеге беріп, одан үстемақы алу харам саналады. «Ислам Даму Банкінің» президенті Ахмад Мұхаммад Əли Əл-Маданидің пікірі бойынша исламдық банктердің негізгі принциптері мынадай: ең алдымен, ысырап жасамау, екіншіден заң жүзінде реттелмеген монополияға тыйым салу, үшіншіден тауарға белгіленген бағаның шектен тыс қымбат болмауы жəне қарызға алынған қаржының шариғат үкімдеріне сай адал жолмен қайтуы. Былтыр Біріккен Араб Əмірлігінің атсалысуымен алғашқы исламдық «AL Hilal» банкі құрылған еді. Ал биылдан бастап елімізде екі бірдей ислам банкі жұмыс істейді. Əрбiр ислам банкiнiң жанынан Исламдық қаржыландыру қағидалары жөнiндегi кеңес құрылған. Кеңестiң мiндетi – банкте жүргiзiлетiн барлық операциялардың ислам қаржыландыру қағидаларына сəйкес болуын қадағалау. Исламдық инвестициялық қор инвестициялауды Шариғат заңдарына орай жүзеге асырады. Қордың барлық əрекетi Исламдық қаржыландыру қағидалары жөнiндегi кеңестiң жiтi назарында. ҚазҰУ хабаршысы. Экономика сериясы, №5 (87). 2011 63 Мұсылман инвесторлардың Шариғат заңдарына сəйкес келмейтiн жобаларды қаржылан- дыруға, сондай-ақ, қару-жарақ, арақ-шарап, темекi, шошқа өнiмдерi, көңiл көтеретiн орындар (казино, кинотеатр т.б.), сақтандыру жəне келiсiмнен түсетiн пайыздар есебiнен қызмет ететiн қаржылық компаниялардың акцияларын сатып алуға құқығы жоқ. Сондай-ақ, “риба”, яғни, қарыздардың үстiнен түсетiн пайыздық ақыны алуға қатаң тыйым салынады. Исламдық банктердiң кiрiсi қаражатты əртүрлi жобаларға салу есебiнен қалыптасады. Банк не серiктес ретiнде (мүшарак келiсiмi), немесе траст қорлар ретiнде (мүдараб келiсiмi) əрекет етедi. Тараптар: банк те, клиент те қауiп-қатердiң жауапкершiлiгiн теңдей бөлiсетiн- дiктен, салынған қаражат көлемiне сəйкес, жобалардан келетiн пайда мен шығын оларға ортақ болады. Осылайша, исламдық банкингте сыйақыға кепiлдiк берiлмесе де, жобалардың тиiмдiлiгi мен инвестицияның қайтарылу жауапкершiлiгi келiсiм-шарт жасасқан екi жаққа да бiрдей жүктеледi. Кредиттеуден кіріс алу үшін ислам қаржы институты кəсіпорынның тəуекелдері мен сыйақыларын толықтай бөле отырып, үлестік қатысушы болуға тиіс, не саудаға қатысуға жəне тауардың сатып алынатын өзіндік құны мен тауар сатылатын баға арасындағы үстемені ала алады. Заңды жəне жеке тұлғалардың депозиттеріне де сол сияқты пайыз есептелмейді. Сауда келісімшарттары əділдік қағидаттарына негізделуі жəне кез келген тараптың заңсыз баюын көздемеуі тиіс. Қазақстанда исламдық қаржыландырудың басқа ТМД мемлекеттерімен салыстырғанда ұзақ даму тарихы бар. Бүгінгі таңдағы Қазақстандағы Ислам қаржы ұйымдары: Fattah Finance брокерлік компаниясы, «Al Hilal» ислам банкі, Kausar Consulting, Akyl-Kenes Consulting, Istisna’a Corporation консалтингілік компаниялары. Ислам қаржыландыру салаларындағы білім беру орталықтары: АӨҚО академиясы – ашық форматта қысқа мерзімді оқыту, «Такафул» атты өзара бірлескен халал сақтандыру қоғамы, Ислам қаржыландыру, оқыту жəне бизнес орталығы. Қазақстанда сукук нарығының одан əрі дамуына кедергілер де бар. Оған ислам бағалы қағаздары бойынша реттеуші құқықтық нормаларды жатқызуға болады. Мысалы, ислам бағалы қағаздары бойынша ұйымдастырушы – исламдық банктер немесе ұлттық холдингтер бола алады. Ал нарыққа қатысушылар ұйымдастырушылар ретінде мемлекеттік жəне жеке компанияларды көргісі келеді. Қазақстанда сукук бойынша бірінші болып нарыққа мемлекет емес, корпоративтік сектор шығуы мүмкін. Себебі, бұл корпоративтік сектордағы маңызды жобаларды қаржыландыру үшін қажетті қадамдардың бірі болып табылады. 2010 жылғы HSBC банкінің мəліметтері бойынша, егеменді сукуктардың доллар түріндегі табыстылығы 5,8% құраған, ал корпоративтік сукуктер 6,3% құрады. Ислам Даму Банкі президентінің кеңесшісі Мохаммед Тариктің пікірі бойынша Қазақстан сукук шығару арқылы 20 млрд. доллар көлемінде қаржы тартуға мүмкіндігі бар [2]. Қазіргі таңдағы Қазақстанның заңнама- сына сай сукук республиканың қарызы ретінде қарастырылады. Инвесторлар шешімді қарыз алушының сенімділігіне байланысты қабылдайтын болады. Яғни, Қазақстанның несиелік рейтингіне тəуелді болып табылады. Бұл жағдайда қазақстандық сукуктардың бірнеше артықшылықтары бар:  олар мұнай, газ активтерімен жақсы қамтамасыз етілген, сондықтан сукук көмегімен Қазақстан инфрақұрылымды дамыту үшін қаражат тарта алады;  Қазақстан – мұсылман елі, сол себепті сукук ішкі нарықта да тартымды болады;  басқа Азиялық ТМД мемлекеттерімен салыстырғанда Қазақстан жоғары несиелік рейтингке ие. Қазіргі таңда көптеген қазақстандық компаниялар айналым қаражатының жетіспеуші- лігіне тұрақты ұшырасып тұрады. Олардың көбісінің капитал нарығына шығуға, несие ресурстарына қол жеткізуге мүмкіндігі болмай жатады немесе несиелер əрдайым қол жетімді бола бермейді. Сондықтан ислам қарыздық құралдары қаржыға деген жетіспеушілікті белгілі бір дəрежеде шешуге мүмкіндік берер еді. Аталған бағалы қағаздың басқа облигацияларға қарағанда көптеген артықшылықтары бар. Дегенмен, аталмыш бағалы қағазды енгізуге байланысты тəуекелдер мен кемшіліктер де жоқ емес. Кемшіліктер: 64 Вестник КазНУ. Серия экономическая, №5 (87). 2011  Қазақстандық эмитенттердің санының аздығы жəне рейтингінің төмендігі;  шағын жəне жас нарық (даму тарихы небəрі 10 жыл төңірегіндегі уақытты құрайды);  инвесторлардың көп бөлігі дəсүрлі инвесторлар, олар дəстүрлі қаржы құралдары арқылы қаржыландырады;  ұйымдастыруға уақыт жəне ақша шығыны дəстүрлі облигацияларға қарағанда көп болуы мүмкін. Тəуекелдер:  сукук құралының өтімділігі аз;  аталмыш құрал жайлы Қазақстанда білетіндер аз;  өнімнің жаһандық стандартының болмауы;  дефолттарды қайта құрылымдау тəжірибесі жоқ;  салықтық жəне құқықтық мəселелер. Алайда, аталған теріс əсерлерді ұзақ уақытқа бағытталған мақсаттарға қол жеткізу арқылы жою мүмкін деп айтуға болады. Қазақстанда ислам қор нарығы құралдарын дамыту қажеттілігі де туындап отыр. Алдағы жылдары ислам қор нарығының Қазақстанда «мудараба» жəне «мушарака» мəмілелері бойынша даму перспективалары жоғары. Қолайлы нарық пен қоғамдық мойындауға қол жеткізу үшін реттеуші органдар инвестициялық сертификаттар мен «иджар сукук» бағалы қағаздарына қатысты стандарттарды жетілдіруі керек. Қазіргі таңда Қазақстанда сукукты қор нарығында орналастыру үшін оны нақты классификациялау критеийлері жеткіліксіз болып отыр. Эмитенттің жариялауға бағыттаған ақпараты негізінде жүйені қарыздық бағалы қағаз ретінде классификациялауға ұсынуға болады. Сукукке қызығушылық Қазақстанда жеке тұлғалар тарапынан қамтамасыз етіледі деп болжанады. Себебі, ірі инвесторлар батыс нарығымен берік ынтымақтасқан. Сукукты қазақстандық нарыққа енгізу елімізге келесідей перспективалар əкеледі:  қазақстандық компаниялардың капитал тарту нарығын əртараптандыру;  əлемдік қаржылық қауымдастыққа терең интеграциялану жəне Қазақстанның аймақтағы исламдық қаржы орталығы ретіндегі ролін арттыру;  халықаралық қор биржаларында сукук құралымен сауда жасау жəне листинг жүргізу;  жаңа қаржы нарықтары мен құралдарын дамыту.

Comments

This post currently has one response

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Sidebar