Ислам туралы түсінік

Ислам — шын құдай мен шын адам арасындағы байланыс. Шын, кәдімгі құдай деп отырғанымыз — кез келген бір заманда өзінің көрініс берулерінің жиынтығы ретінде санада тұратын емес, керісінше, тарихқа тәуелділіктен тыс, өз нәті өзіндегі, жаратушы және өзін өзі әйгілейтін бастау. Шын, кәдімгі адам деп отырғанымыз — әбден құлдыраған, құтқарылу кереметіне мұқтаж жан иесі емес, тәңірге ұқсас, Абсолютті тани аларлық ақыл­есі және соған жетудің жолын тауып аларлық күш­жігері, еркі бар тіршілік иесі. «Құдай» деу — «болмыс», «жаратушылық», «аян беру» деумен, өзгеше айтсақ, «шынайылық», «манифестация», «реинтеграция» деумен бірдей, ал адам деу — «тәңір сипатты», «трансцендентті ақыл­ес», «еркін күш­жігер» дегенді білдіреді. Біздің ойымызша, дүниеге исламдық көзқарастың негізгі ерекшеліктері осындай сияқты, мұсылмандардың барлық іс­әрекеттері осыған негізделген, ал егер біз Исламның белгілі бір аспектісін ұққымыз келсе, осыларды есте ұстау керек болады. Мұндай перспектива аясында қарастырғанда адам ең алдымен Абсолюттің қосқабат тұрағы, ыдысы ретінде аңғарылады: Ислам оны әуелі абсолюттік Ақиқатпен, содан соң абсолюттік заңмен толтырады. Демек, Исламның өз нәті — Ақиқат пен Заң; осы категориялардың алғашқысы ақыл­еске, ал екіншісі — ерік күшіне сәйкес келеді; Ислам солардың көмегімен сенімсіздік пен толқуларды, сол арқылы адасу мен күнәні жоюға ұмтылады. Адасушылық бізді Абсолют деген жоқ, ол салыстырмалы нәрсе, екі Абсолют бар немесе салыстырмалы нәрсе Абсолютті дегенге сендіреді, ал күнә осы адасушылықты ерік күші немесе қимыл сатысына алып келеді. Исламда мейлінше айқын кейіптелген жазмыш идеясы ерік күшінің еркіндігін жоққа шығармайды. Адам жазмышқа бағынады, өйткені, ол Құдай емес, алайда ол сол күйінде еркін, себебі, «Құдай оны өз бейнесіне ұқсатып жаратқан». Тек Құдай ғана абсолютті еркіндік, бірақ, адамдық еркіндік те «салыстырмалы түрде абсолюттілік» күйінде — еркіндік, себебі, жарықтың болмашы ғана сәулесі де жарық қой. Ал жазмышты теріске шығару Құдай болашақты көре алмайды, демек, Ол бәріне түгел ие емес дегенмен бірдей. Сонымен: Ислам Құдайдың бұлжымастығы мен адам бойындағы өзгермейтінді салыстыра қарайды. Христиандық ұғымдар бойынша, адамда о бастан ерік, дәлірек айтсақ, бұзық ерік бар; христианшылдықта теріске шығарылмайтын ақыл­ес оның аясында бар болғаны ерік аспектілерінің бірі ғана ретінде есептеледі. Адам — ерік, ал адамның еркі — ақыл­ес, ерік бұзылса, ақыл­ес те азады, оны ақиқат жолына қайта салу еріктің қолынан келмейді. Демек, ол үшін Құдайдың іске араласуы, құпия құдірет керек. Адам ең алдымен ақыл­ес иесі деп саналатын және ақыл­ес ерікке «билігін жүргізетін» Исламда жанды күнәдан құтқару қызметі ақыл­естің мазмұны мен алған бағытына байланысты: мұнда трансцендентті Абсолютті жалғыз абсолют деп мойындау арқылы еріктік шешім қабылдай білген адам ғана құтқарылады. Сенімді (дінді) уағыздау — Шахада — Шариат — еріктің бағытын белгілейді; ал эзотериялық ілімге — Тарикаға (Жол) — келсек, ол біздің «жаратылыстан тыс табиғатымыздың қақпасын аша алатын кілт болып табылатын тәңірлік рахман (рақат) туралы айтады. Тағы да қайталайық: біздің құтқарылуымыз, оның ерекшеліктері мен оның барысы біздің тәңір кейіптестігімізге байланысты. Трансцендентті ақыл­ес пен еркін ерікке ие боп жүрген біз осы ақыл­ес пен ерік арқасында ғана құтқарыламыз, өзгеше айтсақ — трансценденттілік пен еркіндік арқасында құтыламыз: Құдай адам босатып тастайтын, бірақ, шамасы келмегендіктен, сындыра алмаған ыдыстарды толтырады да отырады. Тағы бір гәп: тек адамда ғана сөйлеу қабілеті бар, өйткені, ол күллі жердегі барлық жәндіктердің ішінен бір өзі ғана «Құдайдың бейнесінде және соған ұқсатып жаратылған», міне, оның осы тәңірге ұқсастығы оның құтқарылуының немесе бостандық алуының кепілі, ендеше, сөйлеу қабілеті де ақыл­ес және ерікпен қатар дәріптеуге лайық, себебі, ақыл­ес пен ерік ғибадатта, яғни, әрі тәңіри, әрі адами сөзде көрініс табады. Кәдімгі сөз ерікпен терезесі тең нәрсе, ал оның мазмұны ақыл­еске лайық; сөз — біздің еркіміз бен біздің ақылымыздың материалдық емес, сөйте тұрып, сезінуге боларлық тәніне ұқсайды. Исламда Қағбаға қарата оқылатын канондық ғибадаттан (салят) және жүрекке бағышталатын «Алланы еске алудан» (зикруллаһ) асқан маңызды ештеңе жоқ; софының сөзі адамзаттың жалпыға бірдей ғибадаттарында және жердегі сөйлей алмайтын тіршілік иелерінің барлығының жалбарынуында қайталанады. Исламның дербес ерекшелігі оның білімнің, күш­жігер көрсетудің және сөздің құтқарарлық рөлін (сөз рөлі барлық діндерде де көрінеді) ашқандығында емес, оның семиттік монотеизм аясынан сыртқа шықпай­ақ, осы рөлді құтқарылу және азат етілуге барар жолдың бастауы еткендігінде. Мұндағы ақыл­ес өзінің құтқарушылық мазмұнына лайық, ол Бірлікті — немесе Абсолютті — сезіну мен күллі бар нәрсенің бәрінің жалғызға тәуелділігін сезінуден өзге ештеңе емес; ерік дегеніміз — «Ислам»; яғни, біздің жердегі тіршілігіміз бен рухани құтқарылу мүмкіндігі тұрғысынан да, кәдімгі адам мен барлық адам (всечеловек) арақатысы тұрғысынан да Құдай­Абсолюттің қалағанына сәйкес болу; ал сөз — Құдаймен тілдесу тәсілі, ғибадат пен жалбарыну. Бұл тұрғыдан алғанда Ислам адамның есіне нені білуге, істеуге және айтуға тиіс екенін емес, ақыл­ес, ерік және сөз дегендердің не екенін салады: Аян жаңа рухани ақиқаттар тудырмайды, бар болғаны, олардың ақиқи табиғасын ашып көрсетеді. Былай деуге де болады: егер, адам Құдайдың бейнесінде және соған ұқсата жаратылғандықтан да өзге тіршілік иелерінен трансцендентті ақыл­есімен, еркін еркімен және сөйлеу қабілетімен ерекшеленетін болса, Ислам сенімділіктің, тепе­теңдік пен ғибадатшыл сөздің діні болып табылады. Осыған байланысты Исламның дәстүрлі тернерін еске түсірелік: «иман» (сенім), «Ислам» (Заң, дәл аударғанда — «көнбістік») және ихсан («жол», дәл мағынасында — «ізгілік»). Осы тернердің үшінші элементі сөзге құндақталып, екі алдыңғы элементтерімен нығайтылатын «Құдайды есте ұстаумен» шендес. «Иман» — Абсолюттің барлығына, соған байланысты күллі бар дүниенің бар екендігіне деген мызғымас сенім; «Ислам» — Исламның тұлғалануы ретіндегі Пайғамбармен қоса, құдай мен діндар арасындағы рухани тепе­теңдік. Біздің тәңір іспеттестігіміздің үш аспектісінің осы ролінің тағы бір ескерер тұсы бар: Құдайдың трансценденттілігі мен біз бен Құдай арасындағы алшақтықты бөліп тұрған түпсіз шыңыраудың өлшеусіздігін ерекше айтатын ислам ілімі адамды күшейтіп көрсететін тұспалдардан іргесін аулақ салады; демек, Ислам, Құранда Адам Атаға байланысты: «Мен оны өз кемелдігімнің үлгісімен жаратып, оған Өз рухымның бөлшегін үрлеп кіргізген кезде («тин Рухи»), сендер оған бас иесіндер» (XV, 29 және XXXVIII, 72) делінгенімен, біздің тәңір іспеттестігіміз туралы дәлелдерімізге сүйенуге мүлде ықыласты емес; Құрандағы Құдайдың адамға ұқсастығы адамның тәңір іспеттелігінен бөліп қарауға келмейтін нәрсе. Ислам ілімі екі ұстынға негізделген: «бір Алладан (Шынайыдан, Абсолюттен) өзге тәңір (шынайы, абсолют) жоқ» («Лә илаһа ил­ляллаһу») және «Мұхаммед (Даңқты, Кемел) Алланың Елшісі (хабаршы, арада жүруші, уағызшы, көрініс, символ)» («Мұхаммадан расулуллаһу»); діннің бірінші және екінші «куәсі» (шахада) осындай. Осы дұғаны айтқанда біз шынайылықтың екі деңгейіне кезігеміз: Абсолют және салыстырмалылық, себеп пен салдар, Тәңір және әлем. Ислам — нық сенім мен тепе­ теңдіктің діні, ал христианшылдық — сүйіспеншілік пен құрбаншылдықтың діні, әрине, бұдан әр діннің өзінің қандай да болмасын, әлдебір ақиқаттарға қатысты ерекше құқығы бар екен деген пікір тумайды — олар, бар болғаны, осы ақиқаттардың белгілі бір қырларын ерекше көрсетеді. Ислам нық сенімді орнықтыруды мақсат етеді; оның біртұтас сенімі, құпияларды да шеттетпестен, бізге екі аксиомалық ақиқаттарға негізделген әлдебір айқындық боп бой көрсетеді, оның бірі әрі Болмыс, әрі Асқақ Болмыс болып табылатын Бірінші Бастауға, ал екіншісі — осы Бірінші Бастаудың сезімдік және асқақ сезімдік көрініс беруіне сәйкес. Әңгіме, демек, бір жағынан «Құдай» және «Тәңір» (осы айырмашылықтың экхарттық мағынасында), екінші жағынан, «Жер» және «Аспан» туралы болып отыр. Осы ақиқаттардың біріншісі «алла біреу ғана», ал екіншісі — «күллі бар нәрсенің бәрі Аллаға байланысты» 49 екендігі. Өзгеше айтсақ, «Абсолюттен тыс абсолютті нәрсе жоқ», және одан шығатыны — «Кез келген көрініс беру, бой көрсету, яғни, салыстырмалы нәрсе Абсолютке байланысты». Дүние Құдаймен бірге, салыстырмалы нәрсе — себеп пен салдардың үйлесімінің қосарлы аспектісінде — құдаймен бірге; шахаданың екінші бөлігіндегі «пайғамбар» сөзі дәл осы себеп­салдарлық байланысты білдіреді. Себеп тұспалы «расул» («емші») терминінде, салдар тұспалы Мұхаммед (Даңқты) есімінің өзінде көрініп тұр. Кері қатыстылық «рисала» (Құранның тарауы, «алдын ала анықтау түнінде» — «ләйлат­ул кадр» — көктен түскен аян) ұғымы мен «түнгі сапар» кезінде көкке көтерілген («ләйлат ал­миғраж») Мұхаммед тұлғасы арасында байқалады. Бұл формуланың бірінші бөлігінде барлық метафизикалық ақиқаттар, екіншісінде күллі эсхатологиялық тұрпаттағы барлық ақиқаттар жатыр. Былай деуге де болады: шахаданың бірінші бөлігі ажыратып айыра білу немесе «абстрактілеу» («танзих») идеяларын, ал екінші бөлігі интеграциялану немесе «аналогиялар» идеяларын («тахбих») білдіреді; мұнда қарапайым, әдеттегі мағынасында қолданылатын «тәңір» («илаһ») сөзі шахаданың бірінші бөлігінде дүниені ирреалды етіп көрсетеді, өйткені, бір құдай ғана шынайы, ал оның екінші бөлігіндегі пайғамбар есімі (Мұхаммед) дүниені де шынайы (реалды) нәрсе деп белгілеуге қызмет етеді, себебі, Құдайдан тыс ештеңенің бар болуы мүмкін емес; белгілі бір тұрғыдан қарағанда, күллі жаратылыс — Соның Өзі. Шахаданың бірінші бөлігіне ой жүгіртсек, тек қана Принцип шынайы және дүние белгілі бір дәрежеде оның деңгейінде «бар бола тұрып», шынайы бола алмайды; өзгеше айтсақ, біз бұл жерден ғарыштық бос кеңістіктің мәнісін түйсінеміз. Ал екінші бөліктің мағынасына тереңірек бойласақ, бәрінен бұрын мынаны санамен түйсінеміз: дүние — «бой көрсету» — құдайдан немесе Принциптен бөлек «дербестелмеген», өйткені, шынайылық бар деңгей­өлшемде ол «бар», яғни, тәңіри болмай тұра алмайды, бұдан ұғатынымыз — Құдай барлық тұста бар және бәрі Соның өзінде. «Мені көрген адам — Тәңірді көрген адам» дейді Пайғамбар, демек белгілі бір дәрежеде «Пайғамбар» мен күллі жаратылыстың нәті бір. Егер ислам ілімі екі немесе көп тәңір емес, бір ғана Тәңір бар дегенді айтумен шектелсе, оның сендірерлік күші болмас еді. Шындығында оның сенімділігі Абсолюттің шынайылығына және күллі бар нәрсенің оған тәуелділігіне деген сенімге негізделген. Христиан діні — сүйіспеншілік пен кереметтер діні болғанда, Ислам — Абсолюттің діні, бірақ, сүйіспеншілік пен кереметтер де Абсолютікі, өйткені, олар оның бізге деген қатынасын білдіреді. * * * Мәселенің нәтіне тереңірек үңіле келгенде біздіңше, христиандар мен мұсылмандар арасындағы бір­бірін түсіне алмаудың себебі (таза догматтық қалыптағы мәселелерді есепке алмайтын болсақ) мынада: христианин әрдайым өзінің еркімен, өзінің тұлғасынан бөліп тастауға келмейтін ерлікпен бетпе­бет келіп отырады және, демек, өзінің сенімі мен ерлігін нығайта отырып, алға баса алатын нақты рухани кеңістік ішінде болады; исламның «сыртқы» және мұқият өлшенген талаптардан тұратын жүйесі оған кез келген жеңілдіктер жасауға дайын және ешбір құлшынысқа әзір емес әлдебір сұрқайлық пен бұйығылықтың көрінісіндей, ал теория жүзіндегі мұсылмандық ізгілік — ол іс жүзіндегі тәжірибені білмейді — әлдебір жасанды және бос нәрседей боп көрінеді. Мұсылман дүниеге мүлде өзгеше қарайды: оның, Жалғыз Алланы таңдаған ақыл­есінің алдында еркін кеңістік, жеке істер тындыру майданы емес, өзінің еріктік құлшыныстарын тепе­теңдікте ұстау үшін Құдайдың өзі әзірлеп қойған арналар жүйесі тұрады, осы тепе­теңдік, ойдан шығарылған идеализмге үйренген христиандар ойлап жүргендей, негізгі мақсат деп саналмайтын тепе­теңдік, сайып келгенде, біздің «эго»­мыздың баянсыздығы мен меңіреулігінен арылудың — Мызғымасты санамен сезінудің рахат тыныштығына бөлейтін және еркіндік беретін процесі үстінде қол жеткізуге болатын арылудың кепілі ғана. Қысқасы, егер ислам іздейтін және таба білетін тепе­теңдік позициясы христиандарға есепшіл және жаратылыстан да асқақ дүниеге жат сұрқайлықтың позициясы болып көрінетін болса, христиан дінінің құрбаншыл идеализмінің мұсылманға ақыл­естің тәңіри сыйына ауыз салатын, пиғылы жаман өзімшілдік болып көрінуі мүмкін; егер бізге қатардағы мұсылман түйсіне ойлануға онша икемді емес деген дау айтушы табылып жатса, жауап табылады — ортақол христиан орындалмасын біле тұрса да, оның жанының түкпірінде құрбаншылдыққа ұмтылу жатады, ал әр мұсылман өз дінінің ыңғайына орай, өз жанын ешуақытта жарыққа бөлемейтін болса да, түйсікті ойға батуға бейім болады. Бізге христиан және мұсылман мистикасы бір­біріне қайшы келмейтіні өз алдына, керісінше, олардың таңданарлық ұқсастығы біржақты немесе өзара ықпалдары болған шығар деген ойға жетелейді деушілер де болуы мүмкін. Оған жауап мынау: егер суфизм мен христиан мистикасы бір бастаудан шығады деп санайтын болсақ, неге сопылар мұсылман, ал мистиктер христиан күйінде қалған? Шындығында, софылар өз дініне «кереғарлықтан» емес, сол діннің ғана «арқасында» кие­қасиетті иемденген; Халладж және Ибн Араби сияқты адамдар жасырын христиан болып көрмегендіктен, Исламдағы құпия мүмкіндіктерді кемелдіктің шегіне жеткізген. Кейбір ерекшеліктеріне, мәселен, әлеуметтік институт түріндегі монахтар қауымының жоқтығына қарамастан, кедейлікті, оразаны, оқшаулану мен үнсіздікті мадақтайтын Исламның құрамында ойға батып түйсіну аскезаларының бастаулары бар. Христиан «ақиқат» сөзін естіген кезде есіне бірден інжілдік «Сөз тәнге айналды» дегенді түсіреді, ал мұсылман мұны естігенде есіне «Алладан өзге тәңір жоқ» дегенді алады, мұны ол өзінің ұғынуының деңгейіне қарай, біресе, сөзбе­сөз мағынасында, біресе, метафизикалық тұрғыдан басымырақ түсінеді. Христианшылдық «бірге болуға», ал Ислам «болмысқа» табан тірейді; христианшылдықта Аянның жалғыз және қайталанбайтын фактісі ретінде бой көрсететін нәрсе исламда Әлдебір Принциптің ретті көрініс беруі деп есептеледі. Тек жалғыз Кейіпке ену (Воплощение) ғана емес, Күнәға бату да «болмыстың» жалпы тағдырын, демек, адам тағдырын да белгілі бір дәрежеде алдын ала белгілеген, өз бетінше жалғыз «оқиға» болып табылады. Ал Ислам көзқарасы тұрғысынан алғанда, Адамның күнәға батуы — зұлымдықтың қажетті көрініс беруі, бірақ, ол адами болмыстың барар бағытын алдын ала белгілеп беруге қабілетсіз, өйткені, адам өзінің тәңірге ұқсастығын жоғалта алмайды. Христианшылдықта құдайдың «ісі» құдайдың «болмысынан» басым тұрған сияқты, «іс» құдайдың өзінің бар екендігінің белгісіндей көрінеді. Мұндай көзқарас субъективтілеуде көрінуі мүмкін, алайда біз осы мәселелер бойынша екі теологияда кездесетін нәзік айырмашылықтар туралы ұмытпауға тиіспіз. Егер христиандар үшін өзін керіп өлтіруге берген Христос ақиқат болып саналса, Алланың жалғыздығын ақиқат дейтін мұсылман үшін Христтің керіліп өлтірілуі, нәтінде, «Ақиқат» бола алмайды, мұсылмандардың кресті теріске шығаруы осы көзқарастың сыртқы көрінісі ғана. «Платондық» немесе «гностикалық» деуге боларлық мұсылмандық «тарихқа қарсылық» өзінің сыртқы теріске шығаруының нәті бойынша басым болып отыр. Исламның кереметтің өзіне емес, иудей­христиандық, әсіресе, христиандық санаға тән осы кереметке шүбәсіз сенуге деген көзқарасы оның бойындағы «интеллектуалдық» полюстің «экзистенциалдық полюстен басымдығының көрінісі: Ислам рухани айқындыққа, адам табиғасына сәйкес Абсолютті сезінуге негізделеді, бұл оның аясында ізгілік те, зұлымдық та өзіне «баурап шақыруын» күтіп тұратын, кереметтерге де, күнәларға да себепкер бола алатын ерік­күші емес, тәңір іспеттес тірлік иесіне тән ақыл­естің ісі ретінде қарастырылады. Ұлы Аяндар тізбегіндегі соңғы Аян болған Исламның кереметтерге сенбеуінің тағы бір себебі — ол Інжілде айтылатын, «көп адамды кереметтер арқылы сыйқарлап алатын» Антихристтің барын есте ұстайды. Кереметтердің «қайран қалдыруына» мүлде кереғар рухани нық сенім, Исламда бәрін көктей өтетін жалғыз нәрсеге сенудің, Абсолюта мейлінше сергек сезінудің сенімі — Ібілістің шамасы келмейтін рухани элемент; шайтан керемет сыйқыр жасай алады, бірақ, ақыл­ес жетерлік айқындыққа көзімізді жеткізе алмайды, кез келген көріністі бейнелей алады, бірақ, Киелі Рухты кескіндей алмайды — оған тек алданғысы келген адам, ақиқатты сезіне алмайтын, киелі сезімі жоқ адам ғана сенуі мүмкін. Жоғарыда біз ислам перспективасының тарихтан тыс бітімі жөнінде айта кеткенбіз. Исламның уақыттан тыс шынайылықты көрсетуші ғана болуға ұмтылуы, белгісіз ырғақтарды қайталаушы ғана болып көрінуі, яғни, қатаң ортодоксты және дәстүрлі түрде «қалыпқа келтіруге» ұмтылуы тегін емес, оның осы бітімінен жаратудың үздіксіздігіне қатысты түсініктер мен ұғымдар аңғарылады. Егер Алла бір секундқа ғана Жаратуын кідіртсе, дүниенің тіршілігі тоқтар еді, бірақ, Ол үнемі Жаратушы күйінде қала беретіндіктен, өзге емес, Оның өзі кез келген құбылысқа араласады; содан да Алла мен ғарыштық тәртіп арасында делдал бола алатын екінші дәрежелі себептер де, аралық принциптер де, табиғат заңдары да жоқ, тек Алланың жердегі өкілі (иман) болып табылатын адам ғана ақыл­ес пен еркіндіктің құдіретті сыйына ие. Бірақ, бұл сый да, сайып келгенде, Алланың бекітіп берген ережесінен шығып кетуге мүмкіндік бермейді: адам Алланың қалауын еркін таңдайды; «еркін» болатын себебі, оған да Алланың еркі жүреді, өйткені, Алла өзінің абсолютті еркіндігін білдірмей қала алмайды. Демек, өзін туындататын және соның аясында ғана Мәңгілік бар болатынның сәулесі бола алатын салыстырмалылықтың салдарынан алдамшы болып көрінгенімен, біздің еркіндігіміз де шынайы. Ислам мен Христианшылдықтың арасындағы түбегейлі айырмашылық христан мен мұсылманның нені ерекше жек көретінінен де айқын көрінеді. Христианның жеккөрушілігі ең алдымен Христ пен Шіркеудің тәңіртектілігін теріске шығаруға байланысты оянады; ол, тәттіге үйірлікті айтпағанның өзінде, өзінің ахлақтық ережесіндегіден тазайындығы (аскеттігі) кемдеу нәрселерді де жек көреді. Мұсылман Аллаһ пен Исламды теріске шығаруға төзе алмайды, өйткені, оның дінінің асқақ бірлігі, абсолюттілігі және трансценденттелігі оның көз алдында өзінің күллі айқындығы мен ұлылылығы арқылы көрінеді, өйткені, ол үшін ислам — Құдай Еркінің сәулесі, Бәрін қамтитын Бірліктің қисындық (лошкалық) эманациясы. Ал Құдайдың Еркі, Құзыры — дәл осы тұста екі дін арасындағы айырмашылық ерекше күшпен көрінеді — құрбаншылдық ұғымына сәйкес болуға міндетті емес, ол Құзырдың, қаласа, «сүйкімді мен пайдалыны» үйлестіре қолдануы мүмкін; міне, мұсылманның: «Құдай қалаған нәрсе ғана жақсы» дейтіні сондықтан, ал христианин «Құдайдың қалауы өте ауыр» деп қиналады. Қисынмен ойлағанда екеуінің көзқарастары үндес, бірақ, христианның сезімталдығы мен қиялы оны соңғы уәжге итермелейді. Ислам аясында Құдайдың Құзыры тікелей сүйіспеншілік кепілі ретіндегі құрбандық пен азап шегуге емес, Тәңірдің өзі, басқаратын және біздің күллі тірлігімізді қамтитын құдайтекті ақыл­естің (тин Рухи) дамуына бағытталған, өйткені, ақылмен ойлау дегеніміз — бар болу, өмір сүру. Исламның сырт қарағандағы «жеңілдігі» — біз бұл туралы айтқанбыз — тепе­теңдікке жетудегі амал­тәсіл ғана, ал тепе­теңдік «вертикальді» құлшынысқа, түйсінуге, гнозиске тірек қызметін атқарады. Белгілі бір мағынада бір Құдай істегенге қарсы бағытта, ал белгілі бір мағынада Ол істегенді істеуге тиіспіз, өйткені, бір жағынан, біз бар екеніміз жағынан Құдайға ұқсаймыз; бірақ, екінші жағынан, Ол соттайды және жазалайды, біз олай ете алмаймыз, өйткені, біз Ол сияқты емеспіз. Алайда, бұл арақатынастардың барлығы мейлінше болмашы ғана, ахлақи ережелер өзгермелі болуы мүмкін болғандықтан, біздің бойымыздан, тым болмағанда, теория жүзінде, қылмысты махаббат пен әділ жазаға орын әрқашан да табылуы бек мүмкін. Мұндағы барлық кілтипан біздің заттар табиғасына немесе соның әлдебір аспектісіне сәйкес дұрыс перспективаны ашып көрсете алатын көзқарасты таңдай білуімізге байланысты. * * * Осы айтылған ой­толғамдардың барлығы догмаларға, дәлірек айтсақ, сол догмалар білдіретін метафизикалық перспективаларға негізделген нәрселер; субъективті «көзқарас объективті «перспективалармен» үйлесуге тиіс. Христианшылдық, жерде болған құбылысқа негізделгендіктен (әңгіме Христтің «жерлік» табиғасы туралы емес, Оның кеңістік пен уақыт аясында іс істегені туралы болып отыр), соның салдарынан Абсолюттік салыстырмалық ұғымын қолдануға, немесе, дәлірек айтсақ, оны ептеп салыстырмалы деңгейде, Үштік (Троица) деңгейінде қарастыруға мәжбүр болды. Мұндай «салыстырмалылық» әлдебір абсолютті нәрсе ретінде қабылданатын болғандықтан, «Абсолюттің» өзі салыстырмалылықтың кейбір белгілерін иеленді, ал Кейіпке ену (Воплощение) Мейірім мен Сүйіспеншіліктің үлгісі болған себепті, Құдай өзінің күллі тұтастығымен тек қана осы ізгіліктер тұрғысынан қарастырылады; осының бәріне сәйкес адамдағы ерік пен құштарлық ең алдымен айшықталады, ал рухани жол сүйіспеншілік жолына айналады. Христиандық волюнтаризм» Абсолюттің христиандық тұжырымдамасымен, ал бұл, өз кезегінде, Құдайдың «тарихилығымен» үйлесім табады. Исламға келетін болсақ, ол Құдайдың абсолюттігіне негізделіп, пішіндік жағынан семиттік догматизмнің бірі болғандықтан, Абсолюттің жердегі аспектілері туралы ұтымды қабылдай алмайды. Соған орай ол, сөз жүзінде болса да, Христтің тәңірлігін теріске шығаруға тиіс. Ол тәңірлік табиғатта, екінші сатыдағы түрде, әлдебір салыстырмалылық барын теріске шығаруға міндетті емес, өйткені, ол қаласын­қаламасын, құдайдың атрибуттары туралы ілімді қостайды, әйтпесе, оған Құдайдың күллі тұтастығы мен дүние мен Құдай арасындағы байланыстың бәрін теріске шығаруға тура келер еді, бірақ ол кез келген нағыз тәңіри нәрсенің бір ғана Бірінші бастаудан тыс болуын теріске шығарады. Асқақ Шынайыдан тыс ешнәрсе де бола алмайтынын софылар бірінші болып анықтады, өйткені, Бір ғана құдірет бәрін өзіне біріктіріп тұрады деу — дүниенің шынайылығы тұрғысынан қарағанда, ол өзінен барлық дүниені тыс қалдырады дегенмен бірдей; әйтсе де, бұл ақиқат догматикалық тұрғыдан аңғартуға көнбейді, қисындық жағынан ол Лә Илаһа иллаллаһ сөзіне сияды. Құран Мессияның (Иса пайғамбардың. — Ауд.) Құдай еместігін айтқанда мұны былай ұғу керек: не Мессия «құдай» ретінде Құдайдан айырғысыз, немесе, ол, жердегі Мессия болғандықтанда, Құдай бола алмайды; Құран Христтің өлгенін теріске шығарған тұста, оны Иисустың өлімді жеңгені деген мағынада түсіну керек, ал еврейлер Христті жазалау — символдық ақиқат, нақты ақиқатты рухани теріске шығару материалдық теріске шығару пішініне айналған деген мағынамен жеңеді. Дәл осы ескертпені Христианшылдыққа қатысты да қолдануға болады: мәселен Көне Өсиеттің Енох, Авраам, Моисей, Илия сияқты әулиелері Христостың «тозаққа кіріп көруі» жүзеге аспайынша, аспани мейірімнен тыс қалады деп есептеледі, сөйте тұрса да, осы «тозаққа кіріп көруден» бұрын Христос шәкірттеріне Өзгерту нұрының арайына бөленген күйі Моисей (Мұса) мен Авраам (Ибраһим) екеуімен бірге көрініп, «Авраамның тұрағы» туралы белгілі сөзін айтқан. Әрине, бұл фактілерді түрліше түсіндіруге болады, бірақ, олардың христианша ой елегінен өткізу мұсылман ғана емес, иуда дінінің дәстүріне де сәйкес келеді. Оларды соған лайық рухани айшықтар (символика) да растайды: құтқару, өзгеше емес, Логос арқылы келеді, ал ол уақыт аясында бой көрсетіп, әрқилы пішінге түскенімен, уақыт жағдайларына тәуелді емес. Сонымен бірге өзінің Илиямен бірдейлігін жоққа шығаратын Иоанн Шоқындырушы мен оған қарама­қарсы нәрсені дәлелдейтін Христ арасындағы кереғарлықты да айта кетелік. Қарастырылып отырған қатыстылықтың айырмашылығы арқылы ғана сейіліп сала беретін осы кереғарлық өзге дінде болған болса, «Құдай өз сөзіне өзі қайшы келе алмайды» дегенге сүйенетін теріс түсіндірмелерге себеп болар еді. Христиан дінінде салыстырмалылық пен абсолют арасындағы шекара сызығы Христ арқылы жүргізіледі. Исламда бұл дүниені Құдайдан бөліп тұрады, тіпті — эзотеризмде — Құдайлық атрибуттарды тәңірлік Нәттен бөлектейді; мұндай айырмашылықтың себебі мына фактіде — экзотеризм қажеттілікке орай әрдайым салыстырмалылыққа жүгінеді, ал эзотеризм абсолюттен үнемі үйлесім тауып, оның нәтін ең дәл, бұлжымас тәсілмен түсіндіріп отырады. Суфизмде тәңірлік атрибуттар дербес алғанда түсініксіздеу және ажыратуы қиын болғандықтан да, дүниемен өзара байланыста қарастырғанда ғана анықталады деп есептеледі; демек, Құдайдың мейірімі оның қаһарынан бекерден бекер бұрын тұрмағанымен, Оны «мейірімді» немесе «қаһарлы» деу мүмкін емес; ал Оның «киелілік» немесе «даналық» сияқты нәттік атрибуттарына келетін болсақ, олар өздерінің шексіз шынайылығының бір түйірін де жоғалтпастан­ақ, тек біздің ақыл­есімізге қатысты ғана ажыратарлық қасиеттерімен бой көрсетіп отырады. Дүниеге ислами көзқараспен қараудың мүмкіндігі бар дегеніміз ол қажет дегенмен бірдей, демек, оның болмауы мүмкін емес; ол өзінің көрегендікпен іріктелген айғақтарымен өмірге өте қажет болып отыр. Қандай көзқараста болса да, абсолютті ештеңе жоқ, өйткені, Ақиқат жалғыз; Құдай алдында олардың айырмашылықтары салыстырмалы ғана болып көрінеді, ал бір көзқарастың құндылықтарын екіншісінен де аңғаруға болады, тек ол өзге пішінде болуы ғана мүмкін. Христианшылдыққа тек «ыстық», құштарлықпен сүю, өзін құрбан етуге ұмтылыс қана тән емес; «жарықтың», гнозистің, таза түйсінудің, «бейбітшіліктің» де Христианшылдығы бар, дәл осылайша, «құрғақ» Ислам да өзінің заңнамалық және метафизикалық кейіптерінде өз қойнына, алхимия тілімен айтқанда, «ылғалын», яғни сұлулықты, сүйіспеншілік пен өзін құрбан ету қасиетін жасырып тұрады. Мұның себебі бірлікте, тек Ақиқаттың бірлігі емес, адамзат ұрпағының бірлігінде, әрине, салыстырмалы, бірақ, жүзеге асыруға болатын және қажет рухани келісім мен өзара түсіністік туралы сөз қозғау үшін жеткілікті деңгейдегі шынайы бірлікте жатыр. * * * Арабтың «Құдай асықпайды, есесіне Ібіліс жанығады» деген мәтелі (мұнда мұсылманның өмірге көзқарасы айқын аңғарылады) бізді мынадай ойларға жетелейді: машиналар уақытты жалмап жатқандықтан, қазіргінің адамы үнемі асығып жүреді, сол уақыт тапшылығы асығыстық пен үстірт қарауға әбден үйретіп тастаған ол өзінің ішкі аумалы-­төкпелілігін көлегейлеп тұрған осы әдеттерді өзінің артықшылығының белгісі деп санайды да, ішінен «мамыражайлыққа» бейім ежелгі адамдарды жек көреді, ал аяғын асықпай басатын және басына дағарадай сәлде киген Шығыс адамын мүлде ұнатпайды. Өзіміздің тәжірибемізде болмағандықтан, біз өткен дәуірлердің осы дәстүрлі «жайбасарлығы» мен «ойға үйірлігінің» сапалық мазмұнын ойша сараптай алмаймыз; біз мұндай мінез­құлықты мазақтаумен шектелеміз, ең оңайы біз үшін сол ғана. Таза материалдық негізде өсіп келе жатқан әлеуметтік шаруалардың қамы біздің заманымыздың болмыс­бітімін анықтайды, ал бұл тек машиналардың бізді билеп алуы мен содан туындайтын адам төзгісіз өмірдің жағдайларының ғана салдары емес, біз адамдар бақыты үшін қажет түсінушілік, ойлылық атмосферасынан жұрдай болдық, бұл адамдардың, соншалықты жабайы һәм үйреншікті сөзге айналып кеткен «өмір стандарттары» қандай болған күнде де, олар үшін қажет екенін мүлде ұмыттық. Дәстүрлі ырғақтар туралы әңгімеде біз сәлделерді еске алдық. Енді сәл­пәл кідірістеп, осы тақырыпқа ой жүгіртіп көрелік. Сәлде мен Ислам арасындағы байланыс ойдан шығарылған нәрсе емес: «Сәлде, Пайғамбардың айтуынша, сену мен сенбеудің шекарасы». Оның осыған ұқсас бірнеше сөздері бар. «Менің қауымым сәлдесін тастамай жүрген кезге дейін берік болады»; «Сәлде киіңдер, ол сендердің жомарттықтарыңды көбейтеді». Сәлде дінге сенушілерге әлдебір салмақтылық, дегдарлық және ұлы көнбістік береді, ол мұсылмандарды бетімен кеткен, берекесіз жандардан, Фатиха сүресінде айтылатын «адасқандардан» (даллун) аулақтатып, тәңіри өзекке ұмтылдырады, сол сүреде айтылатын «тура жолға» (ас­сират ал­ мустақим) бағыттайды; сәлде, аспани таразының тасына ұқсап, дүнияуи және асығыс нәрсенің бәрін тепе­теңдікке әкеледі. Бас — ақиқатты алдамшыдан, мәңгілікті өткіншіден, шынайыны жалғаннан, дұрысты бос нәрседен айыруға көмек беретін ақыл­естің тұрағы болғандықтан, оған материалдық символиканы рухани символика көмегімен нығайтып тұратын осы киім кигізіледі. Құран Заңы адамдар жоғалтып алған әдепкі рухани тепе­теңдікті қалпына келтіруді ескертеді, мына хадис те солай: «Өздеріңнен бұрын өтіп кеткен халықтардан ерекшелену үшін сәлде киіп жүріңдер». Осы тұста мұсылман әйелінің пәренжісі туралы да айта кету керек. Ислам еркек әлемі мен әйел әлемінің, қоғам мен отбасының, көше мен үйдің, экзотеризм мен эзотеризмнің арасын қатал сызықпен бөліп қояды; үй іші, оның бет­бейнесі болып табылатын әйел сияқты, оқшау, қол тигізуге болмайтын нәрсе, демек, киелі. Ол ол ма, өзінің табиғасы мен орнының кейбір ерекшеліктері арқасында әйелдің бойында эзотериялық ақиқат бар; эзотериялық ақиқат та (хакика) берекет (барака) сияқты «әйелдік» табиғаның шынайылығымен түйсініледі. Әйелдің бетін бүркеуі мен оқшаулануы, өзгесін былай қойғанда, өзіміз аясында өмір сүретін және құпия құштарлықтар күшейе түсетін циклдық фазаның ерекшеліктерімен сәйкес келеді; шарап ішуге салынған тыйым да осындай нәрсе. Дәстүрлі әлемдер арасындағы айырмашылық перспектива мен догматика, темперамент пен талғам арасындағы айырмашылықтан көрінеді: мәселен, еуропалық темпераментке асыра­кестелей сөйлеу түрлері мүлде жат, ал Шығыс тұрғыны үшін гипербола ой мен көңіл­ күйді жеткізудің табиғи тәсілі, оның көмегімен аспани, асқақ нәрсені ерекше көрсетуге немесе періштенің көзге көрінуі немесе әулиеден төгілетін нұр сияқты, суреттеуге қиын нәрсені жеткізуге болады. Еуропалық адам іс жүзіндегі дәлдікке ұмтылады, бірақ, «мызғымайтын нәттерге» (айян табита) қатысты интуицияның жеткіліксіздігі оның бақылағыш ақылының күшін жоққа шығарады; Шығыс адамы, керісінше, заттардың метафизикалық «мөлдірлігін» сезіне алады, бірақ, көбіне жердегі фактілердің дәлдігін есепке алмайды, оған тәжірибеден гөрі символ маңыздырақ. Символдық гиперболаның мәнісі кей тұста былайша түсіндіріледі: пішін мен мазмұн өзара тек қана ұқсастығымен емес, қарама­ қайшылығымен де байланысты; пішін немесе оны білдіру тәсілі табиғалас болуға тиіс, бірақ «сыртқы және «ішкінің» арасындағы саңылаудың салдарынан пішін, не, таза мазмұнның пайдасына орай жоғалып кетеді немесе, оның қысымымен «жарылады». «Ішкіге» ғана байланып қалған адам сыртқы формаларды елестете де алмауы мүмкін. Немесе керісінше, біреу өзінің киелілігі арқасында мәртебесі биік болып, ал тағы біреу дәл сондай болған себепті аяуға тұрарлық болып көрінуі мүмкін; ал адамдарға қатыстылығы жағынан сенуге тұрарлық нәрсенің бәрі де олардың сөздері мен кітаптарына қатысты нәрселер сияқты сенімді. Тереңдік пен асқақтықтың өзге қыры көбіне қарапайым нәрселерге сын көзбен қараудың жоқтығы болып шығады, әрине, бұдан бұл солай болуға тиіс деген пікір шықпауға тиіс, себебі, бұл жерде әңгіме тек бірегей жағдай туралы болып отыр; өзгеше айтсақ, адалдық пен турашылдықтың әсерінен туындаған ізгі әсірешілдіктің, ауытқушылықтың өзіне есеп бермеуге «құқы» бар, оны кінәлауға болмайды. Мақтанышпен сөйлеу де шындыққа ұқсастық сияқты, әсерлілік күші арқылы емес, ниеттің дегдарлығына қарай бағалануға тиіс. * * * Исламның тірегі (аркан) деп мыналарды санау қалыптасқан: діннің қос дәлелі (шахадатан), бес уақыт намаз (салят), Рамазан айында ораза тұту (сийян, саум), кедейлер есебіне берілетін ондық (зекет) және қажылық (хадж), кейде бұған табиғасы кездейсоқтау қасиетті соғысты (джиһад) да қосады, оның кездейсоқтау болмағы жағдайға байланыстылығында; ал дәрет алуға, жуынуға келсек (ғұсыл), ол дербес аталмайды, себебі бұл — намаз оқудың шарты ғана. Шахада, айтып өткеніміздей, өзінің ең терең мағынасында Шынайы мен шынайы еместі ажыратуға арналған, содан соң, өзінің екінші бөлігінде дүние мен Құдай арасындағы байланысты басы мен аяғы тұрғысынан қарағандағы қос көзқараспен баяндайды, өйткені заттарды Құдаймен байланыстырмай қарау дінсіздікпен (нифак, ширк немесе куфр) бірдей; намаз адамды Құдай алдында күллі ғарыштың сәжде ету ырғағына, ал жүзін Қағбаға қарату оны осындай бір орталыққа бағытталған құлшынысқа қосады; намаз алдындағы дәрет алу адамға оның о бастағы пәктігін қайтарғандай болады. Ораза бізді үздіксіз және бәрін жалмайтын тәни құлшыныс­нәпсіден қорғайды, сол арқылы тәнімізді аздап өлтіріп, сол арқылы тазартады; садақа өзімшілдік пен сараңдыққа қарсы күресуге көмектеседі, себебі, бұл — бізді хайуандарға жақындататын нәрсе; садақа — әрі рухи, әрі тәндік тыйым сияқты нәрсе, хаж ету — ішкі, жүректегі қағбаға қарай жасалатын сапардың баламасы, ол мұсылман қауымын қанның жүрек арқылы өтіп, тәнді тазалайтыны сияқты тазартады; ал қасиетті соғыс (жиһад), біздің ойымызша, ақиқат пен адасуды ажыратудың сыртқы және ұжымдық көрінісі; ол тауап етудің сыртқа тепкіш және негативті қосымшасы сияқты, қарсы бағыты емес, қосымшасы, себебі, ол орталыққа байланысты күйде қалады және өзінің жағымды діни мазмұнын сақтайды. Ал, енді қорытындылай келіп, Исламның өзіміз үшін ең маңызды болып көрінген негізгі айырым белгілеріне мінездеме беріп көрелік. Қалыпты жағдайда Ислам бізді өз сенімінің мызғымастығымен және өз дінінің жауынгерлік рухымен қайран қалдырады; осы бір­бірін өзара толықтырып тұратын екі аспектінің екеуі де — ішкі және статикалық сыртқы және динамикалық аспектілері де — бір жағынан, барлық толқу­тербелістерді жоятын, екінші жағынан, адасушылықтарды жазалайтын Абсолютті сезінуден туындаған; Абсолют немесе Абсолютті сезіну — адам жанына жартаспен немесе найзағаймен туыстастыратын сенім береді; бұлардың біріншісінің бейнесі — дүниенің рухани орталығы Қағба да, екіншісінің бейнесі — ғарыш шектерін сызып шығатын киелі соғыс семсері. Рухани тұрғыда Ислам танымның маңыздылығына ерекше мән береді, өйткені тек соның арқасында ғана бірлік мейлінше жүзеге асады, көпмәнділіктің жалған көрінісі сейіліп, субъект мен объектінің қосмәнділігі жойылады; сүйіспеншілік — бірлікке ұмтылған танымның бейнесі немесе өлшемі, немесе өзге тұрғыдан қарағанда, осы бірлікке жету кезеңдерінің бірі. Жердегі өмір тұрғысында Ислам әр заттың өз орнын белгілеп, тұлға мен қоғам арасына шек қояды, бірақ олардың өзара қатыстылығын естен шығармайды, сол арқылы тепе­теңдікке ұмтылады. Әл­ Ислам — адам мен Абсолют арасындағы жеке және қоғамдық тұрғыдағы тепе­теңдіктің күйі.

Читайте также:  Орхон, Енисей, Талас ескерткіштері

Оставить комментарий