КӘСІБИЛІКТІҢ XXI ҒАСЫРДАҒЫ МӘНІ МЕН МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ

Жаңа технологиялар, жаңа материалдар, жаңа мүмкіндіктер – бұның барлығы адамның кәсіпҕорлығына, оның біліміне және жұмыс істеу мүмкіндіктеріне, жағдайларға байланысты болады. Бұл факторлардың барлығы адамның ӛзіне тікелей байланысты. Әрбір адам ӛмірінің белгілі бір уаҕытында болашаҕта кім болатыны туралы және ол үшін ҕандай әрекеттер жасау керектігі туралы ойлана бастайды. Біздің ӛміріміз, болашағымыз біздің таңдауымызға байланысты, алайда біздің ҕандай маман болуымыздан басҕа адамдардың да ӛмірі ӛзгерістерге ұшырауы мүмкін екенін ескеруіміз керек. Әрбір мамандыҕ адамнан терең білімді, жауапкершілікті, ынталы жұмысты және тағы басҕасын талап етеді. Баршамыз, белгілі бір ҕарым-ҕатынастарды, белгілі бір талаптарды аныҕтайтын және талап ететін, үлкен бір ҕоғамда ӛмір сүріп отырғандыҕтан біздің әрбір әрекетіміз із-түссіз ҕалмайды және белгілі бір салдарға ие болады. Сондыҕтан да әр адамның кәсіпҕорлығы оның жеке басының шаруасы ғана емес, сонымен ҕатар, әрҕайсымызға әсер ететін фактор болып табылатыны аныҕ. Біз ҕандай да тауарды сатып алар алдында, ҕолданар алдында алдымен оның сапасына кӛңіл аударамыз. Біз әр нәрсенің сапалы болуын талап етеміз және біздің талаптарымыз орындалмаған кезде немесе үмітіміз аҕталмаған жағдайда маманның кәсіпҕорлығына айып тағамыз, біліксіз маман деп санаймыз. Алайда біз басҕаларды сынаудан бұрын ӛзімізге келесідей сұраҕтар ҕоя аламыз ба: мен ӛзімнің мандығымды ҕаншалыҕты жаҕсы меңгергенмін? Мен ӛзімнің жұмысымды ұнатамын ба? Менің ӛз жұмысыма кӛңілім тола ма? Менің ӛз жұмысымның жағдайларына кӛңілім тола ма? Мен ӛзімнің барлыҕ мүмкіндіктерімді жүзеге асыра алдым ба? Кейбіреулер бұл сұраҕтарға кідірмей жауап бере алады, кейбіреулер болса жауап берудің алдында біраз ойланады, басҕалары ӛздеріне ӛздері осындай сұраҕтарды күнделікті ҕойып отыратыны туралы айтады және олардың жауаптарын да білетінін жасырмайды, алайда ешҕандай әрекет жасамайды. Ӛзінің ӛміріне, жағдайларына, жұмысына кӛңілі толмаған адамдар кӛпшілік, алайда бұл жағдайларымен санаулы адамдар ғана күресуге бел буып, әрекеттер жасауда. Кәсібилік, біздің ҕандай мамандыҕты таңдауымызға ҕарамастан, кез келген жұмыстың жоғары кәсібилігі болып саналады. Кәсіби мамандарды және адамның кәсібилігін ҕалыптастыру мәселелері белгілі бір әлеуметтік- экономикалыҕ контекстен тыс ҕарастырылмайды. Жаңа аҕпараттыҕ технологиялардың ендірілуі, еңбектің және адам ӛмірінің компьютерленуі дәстүрлі кәсібиліктың әрекеттері, кәсіби мамандар және кәсібилік түсініктемелеріне жаңа түсініктер ҕалыптастыруда. Жұмыстың маҕсаты – кәсібиліктың маңыздылығын кӛрсету және Ҕазаҕстандағы (Алматы ҕаласы негізінде) мамандардың кәсібилігі мен білімінің сапасын зерттеу. Берілген жұмыстың маҕсаттарына сәйкес тӛменде келесідей міндеттер ҕалыптастырылды:  кәсібиліктің маңыздылығын айҕындау;  кәсібиліктің категорияларын аныҕтау;  адамның кәсібилік деңгейінің таңдап алған мамандығына ҕатысты бейімділігіне тәуелділігі;  жұмысының сапасы мен кәсіпҕорлығына байланысты адамның жағдайлары мен ӛмірі тәуелді болатын әр түрлі ұйымдардың кәсібиліктің деңгейін зерттеу. Кәсібилік, тапсырылған жұмысты орындау барысында тиімді әдістерді ҕолдана отырып, физикалыҕ және аҕыл-ой күштерін аз жұмсау арҕылы еңбектің айтарлыҕтай сапалы және сандыҕ нәтижелерге ҕол жеткізуге мүмкіндік береді. Маманның кәсіпҕорлығы ӛзінің біліктілігін жүйелі түрде жоғарылатуынан, шығармашылыҕ белсенділігінен, мәдениеттілігінен және нәтижелі жұмыс істеуінен байҕалады. Ӛмірде ӛзінің белгілі бір орны болатын тұлға болуға және ӛзінің мансабын ҕалыптастыруға әр түрлі әрекеттер жасап жатҕан жастар үшін олардың бұл жолдағы жинаҕтаған білімінің сапасы мен тәжірибесінің деңгейіне байланысты болашаҕта жұмысының сапасы айҕындалатынын түсіну керек. XXI ғасырдың ғылымы жаңа технологиялар мен аҕпараттармен ҕаныҕҕан ӛмірдің деңгейінің ӛзгеруін, адам ролінің және адамзаттың әрекетерінің ӛзгеруін ескеруі керек. Бұл мәселенің ӛзектілігіне ҕарамастан психологияның ҕазіргі заман әдебиетінде кәсіпкерлік пен оның сипаттамалары туралы аҕпараттар жеткіліксіз. «Мамандыҕ» термині (лат. professio) – profiteor («ӛзімнің жұмысым етіп жариялаймын» мағынасында) латын сӛзінен шыҕҕан. Бұл дегеніміз белгілі бір теориялыҕ білімге және тәжірибелік дағдыға ие болатын адамның еңбек әрекетінің түрі. XX ғасырға ҕарағанда XXI ғасырда кәсібилік туралы түсініктер айтарлыҕтай ӛзгерген. Егер XX ғасырда кәсібилік негізіне білім, дағды және икемділік сияҕты үш элемент жататын болса, XXI ғасырда олардың саны алтыға ұлғайды: 1) білім; 2) дағды; 3) икемділік; 4) ӛндірістік процестер туралы түсініктердің болуы; 5) маманға ӛзінің жұмыс орнында ҕажет болатын адамгершіліктің болуы; 6) тапсырылған жұмысты орындауға мүмкіндік беретін адамның денсаулығының күйі. Кәсібиліктің категорияларын аныҕтап алғаннан кейін адамның кәсібилік деңгейінің таңдап алған мамандығына ҕатысты бейімділігіне тәуелділігін аныҕтайыҕ. Әрбір адам ӛзіне тән белгілі бір мінезге ие болатынын білеміз, сонымен ҕатар, дара мүмкіндіктеріне ие болатынынан хабардармыз және соған байланысты оның болашаҕта таңдайтын мамандығына икемділігі ҕалыптасады. Мысалы, бала кезінен суретті жаҕсы салатын жасӛспірім болашаҕта суретші болуы мүмкін; басҕа жасӛспірім жастайынан тамаша дауысҕа ие болса, онда болашаҕта әртіс болуы мүмкін; жастайынан әр түрлі техника мен механизмдермен машыҕтанған жасӛспірім болашаҕта техникалыҕ мамандыҕтардың бірін таңдауы мүмкін және т.с.с. Алайда жастайынан ұнап жүрген мамандыҕ немесе икемділігі бар мамандыҕ жасӛспірім үшін арман болып кетуі мүмкін. Бұл жағдайларға кӛптеген факторлар әсер етуі мүмкін. Алайда берілген жұмыста бұндай себептер мен факторлардың ішінен белгілі біреуіне тоҕталайыҕ. Ҕазіргі кезде кӛптеген жастар мектепті бітіре салысымен ӛздері армандап жүрген мамандыҕтарына түсуге тырыспайды, олар үшін ең маңыздысы түсуге ыҕтималдығы жоғары болатын немесе гранттар саны кӛп болатын мамандыҕҕа түсу басты маҕсат болып отыр. Кӛздеген мамандыҕҕа түскеннен кейін студент болған жасӛспірімге бұл мамандыҕ бойынша кәсіби маман болу емес, бұл мамандыҕ бойынша диплом алу маҕсат болады. Кейінен бұл мамандыҕ бойынша дипломды болып шыҕҕаннан кейін жас маман ӛзіне ұнап жүрген мамандыҕҕа түсуге талаптанады және бітірген мамандығы бойынша жұмыс істеуге тырыспайды. Бұндай жағдайда келесідей сұраҕтар туу мүмкін: бұл мамандыҕҕа түсудің ҕажеттілігі неде? Бұл орынға үміттенген басҕа адамның орнын алудың мағынасы неде? Егер де тамамдаған мамандыҕ бойынша жұмыс істеу маҕсаттарын кӛздемеген болсаң, онда мемлекеттің бұл мамандыҕҕа бӛлген ҕаржысын бостан босҕа жұмсаудың ҕажеті неде? Бұл біздің мемлекетіміздегі шешімін табуға талап ететін маңызды мәселелердің бірі болып табылады. Егер де бұл мәселемен ҕазір күреспейтін болсаҕ, онда болашаҕта мемлекетке пайдасы жоҕ ҕолдарында дипломы бар мамандардың саны кӛбеюі мүмкін. Біз адамдарды ҕалай емдеуін білмейтін дәрігерлерде емделмейтін едік; физиканы шала меңгерген инженерлер ҕұрастырған авто кӛліктерді айдаудан бас тартар едік; ӛз пәнін жетік білмейтін мұғалімдер жұмыс істейтін мектепке ӛз балаларымызды оҕуға жібермейтін едік және т.с.с. Осыған ұҕсас кӛптеген мысалдар келтіруге болады, алайда ең бастысы жастарға мамандыҕты дұрыс таңдаудың және кәсіби маман болудың маңыздылығын түсіндіру керек. Ҕазіргі кезде кӛптеген мектептерде психологтар жұмыс атҕаруда, олардың маҕсаты жасӛспірімдердің бейімділігі бар мамандыҕты таңдауға кӛмектесу болып табылады. Біраҕ мемлекетімізде психологтар барлыҕ мектептерде бола бермейді, сонымен ҕатар, кӛптеген жасӛспірімдер психологтарға сене бермейді. Бұндай жағдайларда олар ӛздерінің болашаҕ мамандыҕтарын ата-аналар тарапынан ҕалыптастырған түсініктерге немесе ӛздерінің кейде ҕате болатын түсініктеріне сүйене отырып таңдайды. Егер де біз жасӛспірімдердің мамандыҕтарын таң- дауына басынан бастап әсер ете алмасаҕ, онда бұл мәселені шешімін табудың басҕа әдісін ұсынуға болады. Ӛз тарапымнан бұл мәселенің шешімі ретінде келесідей әдісті ұсынып отырмын: 1-2 курс студенттеріне ӛздерінің мамандыҕтарын ауыстыруға мүмкіндік беру. Бұл арада маңыздысы студентке ӛзіне ұнап жүрген, ӛзі оҕығысы келетін мамандыҕ бойынша оҕуға мүмкіндік беріп ҕоймай, сонымен ҕатар, грантта ҕалдыру дұрыс шешім болар. Бұндай әдіс ӛз саласында білімі тӛмен, әрі тәжірибесі мен икемділігі жоҕ, тек ҕана дипломы бар мамандардың кӛбеюіне жол бермейтін тиімді әдістердің бірі бола алады. Кәсібиліктің тӛмен деңгейінің тағы бір себебі жастардың тәжірибесінің жоҕтығымен байланысты. Бұл мәселенің шешімі ретінде студенттерді 1-2 курстан бастап әр түрлі зерттеу институттары, ұйымдар мен компаниялармен бірлесе отырып болашаҕ мамандарды тәрбиелеуді ұсына алам. Бұл кӛз-ҕарас бойынша студенттердің 1-2 курстан бастап тек ҕана теориялыҕ білім беріп ҕана ҕоймай, сонымен ҕатар, параллель олардан тәжірибесі бар мамандарды даярлау болып табылады. Кез келген мекемеге білімі жоғары, тәжірибесі мол маман ҕажет, сондыҕтан 4 немесе 5 жыл бойы теориялыҕ біліммен ҕатар тәжірибе жинаҕтаған маман әрҕашан сұранысҕа ие болады. Бұндай әдіс мемлекетімізде әлі күнге дейін орын алып отырған жұмыссыздыҕ мәселесімен тиімді күресуге мүмкіндік беретін еді. Мамандардың кәсібиліктің сынға алу немесе бағалау үшін әр түрлі зерттеулер жүргізіп, статистикалыҕ аҕпараттар жинаҕтау ҕажет. Бізге белгілі болғандай кез келген жұмыс орындарда белгілі бір уаҕыт аралыҕтарында мамандардың білімі мен біліктілігін тексеруге және бағалауға бағытталған тексерулер жүргізілуде. Алайда олардың нәтижелері кӛп жағдайларда кӛпшілікке жарияланбайды. Бұндай әрекет- тер мамандардың біліктілігін, кәсібилігін жоғарылату үшін жүргізіледі. Бұндай іс- әрекеттермен ҕатар мамандарға біліктілігі мен кәсібиліктің жоғарылатуға жағымды әсер ететін біздің елде және шетелде білімді жетілдіруді ұйымдастыру ҕажет. Бұндай әрекеттер мамандардың күнде ӛзгерістерге ұшырап отырған, әр түрлі жаңа талаптар тудырып отырған ҕазіргі заманға сай болуына мүмкіндік береді. Ҕорытындылай келгенде кәсібиліктің, кәсіби маман болудың ҕазіргі заманда маңызы зор екенін айтып кету керек және әр адамның кәсіби маман болуына ұмтылуы ҕажет екенін айҕындау маңызды болар. Мұндай ҕорытындылар адамның жеке басының дамуына ғана емес, сонымен ҕатар, мемлекеттің де дамуына ӛз әсерін тигізу мүмкіндігіне негізделеді. Жоғарыда келтірілген аҕпараттар мен ой-пікірге сүйене отырып, кәсібилікҕа тағы бір аныҕтама бере аламыз: кәсібилік дегеніміз адамның (индивид, тұлға, белгілі бір субъект ретінде) ӛз жұмысын әр түрлі жағдайларда, тиімді, әрі жоғары деңгейде орындау ҕабілеттілігі. Осыған орай әрбір адам кәсіби маман болу үшін тек ҕана оҕу мекемесінде жоғары білім алып ҕоймай, сонымен ҕатар, күнделікті білімін жетілдіріп отыруы ҕажет екенін атап айту керек.

Читайте также:  Мағжан Жұмабаев "Қорқыт" поэмасы

Оставить комментарий