Капитализм, социализм және демократия

Саясатты оқып­үйренушілердің көпшілігінің демократияның классикалық доктринасына осы кезге дейін айтылған сынмен келісетін болды ғой деп ойлаймын. Мен сондай-­ақ, олардың көпшілігі өзге бір теорияны қабылдаумен келіседі немесе көп ұзамай келіседі деп ойлаймын, сол теория шындыққа әлдеқайда жақын және сонымен бір мезгілде демократиялық әдістердің жақтастары осы терминмен меңзейтін нәрсенің өте көп нәрceciн қамтиды. Классикалық теория секілді, оған да қысқаша анықтама беруге болады. Классикалық теорияның негізгі проблемасы «халықтың» әрбір жеке мәселе бойынша белгілі бір әpi ұтымды пікipi бар және бұл пiкip демократия жағдайында «өкілдер» сайлау арқылы іске асады, олар сол пікірдің дәйекті түрде іске асырылуын қадағалап отырады деген қағида болғанын ұмытпайық. Осылайша, өкілдер сайлау демократиялық құрылыстың бipiншi мақсаты, атап айтқанда: сайлаушыларға саяси шешімдер қабылдау билігін беру мақсаты жөнінде екінші орында тұрады. Бiз осынау екі элементтің рөлдерін алмастырып, шешім қабылдайтындарды сайлау жөніндегі проблемаларды сайлаушылардың шешуін екінші орынға қойдық деп топшылайық.

Басқаша айтқанда, халықтың рөлі үкіметті немесе өз кезегінде ұлттық атқарушы органды яки үкіметті қалыптастыратын делдал орган құру деп санайық. Сонымен, анықтап алайық: демократиялық әдіс ­ Бұл саяси шешімдер қабылдау үшін құрылған институциялық түзілім, онда индивидтер сайлаушылар дауысы үшін бәсеке күрес жолымен шешім қабылдау билігіне ие болады. Бұл идеяны түсіндіре және негіздей отырып, біз алғышарттардың шындыққа жақындығы пәрменімен де, топшылаудың логикалық негізділігінің арқасында да демократиялық процесс теориясын едәуір жақсартатынын бірден көрсетеміз. Ең алдымен бізде жеткілікті өлшем бар, соның көмегімен демократиялық үкіметтерді басқа барлығынан айыруға болады. Бiз мұндай шектеуде классикалық теория қиындықтарға тап болатынын көрдік; өйткені демократиялық деп бұл сөздің жалпы жұрт қабылдаған қандай мағынасында алғанда да атауға болмайтын үкіметтер халықтың ырқы мен игілігіне қызмет ете алады, және көптеген тарихи жағдайларда қызмет eттi де. Енді біз бipшaмa жақсы жағдайдамыз, өйткені modus’қa (пропедураға ­ лат.) екпін түcipyгe ұйғардық, оның бар­жоғын жағдайлардың көпшілігінде оңай тексеруге болады. Мысалы, ағылшындық тұрпаттағы парламенттік монархияда біздiң демократияға қолданатын өлшеміміз орындалады, өйткені король кабинет мүшeci етіп, тек парламент сайлаған адамдарды ғана тағайындай алады.

Сонымен бір мезгілде конституциялық монархия демократиялық емес, өйткені электорат пен парламент, оларда парламенттік монархия тұсындағы барлық құқықтар бола тура, бір ғана нәрседен мақұрым: оларда үкіметті тағайындайтын билік жоқ. Принципінде олар министрлерді тағайындай немесе босата алады. Мұндай түзілім халықты қанағаттандыра алады. Сайлаушылар кез­ келген өзгеріске қарсы дауыс беріп, бұл фактыны қуаттай алады. Монарх жоғарғы билік үшін күресте кез­келген бақталасты жеңіп шыға алатындай танымал болуы мүмкін. Бipaқ осындай күресті тиімді ететін механизм жоқ болғандықтан, аталмыш жағдай біздің анықтамамызға көнбейді. Екіншіден, осынау дефиницияда бар теория, бізгe өмірлік маңызды жолбасшылық феноменіне лайықты құрмет көрсету мүмкіндігін береді. Классикалық теория мұны істемейді. Мұның орнына ол өзiмiз көргеніміздей, жолбасшылықты ic жүзінде елемей, сайлаушыларға инициативаның ic жүзінде мүлдем мүмкін емес дәрежесін телиді. Бipaқ барлық дерлік жағдайларда ұжымдық қарекет жолбасшылықты талап етеді ­ кез­келген дерлік ұжымдық қарекеттің үстем механизмі, бұл жай ғана рефлекстен әлдеқайда елеулі. Мұны қаперге алатын демократиялық әдістің қызмет ету мен нәтижелері туралы пайымдаулар оны істемейтіндерден әлдеқайда нақтырақ болады.

Ол ортақ ырықты орындаумен шектелмейді, қайта оның қайдан пайда болатынын және қалай алмастырылатынын немесе қолдан жасалатынын түсіндіруге қарай ілгерілейді. Бiз «қолдан жасалған ырық» деген терминмен нобайлаған нәрсе теория шеңберінен тыс қалмайды, болмауын біз соншалықты қалайтын ауытқу болып табылмайды. Ол негізге кipeдi, солай болуға да тиіс. Үшіншіден, жалпы топтың ырқы болатындықтан ­ мысалы, жұмыссыздардың жұмыссыздық бойынша жәрдем алу тілегі немесе басқа топтардың оларға көмектесуге ұмтылысы ­ біздің теория оны тepіске шығармайды. Керісінше, енді біз нақ осынау ырық білдіру ic жүзінде атқаратын рөлді қарастыра аламыз. Олар, әдетте, тікелей қойылмайды. Тіпті топтық мақсаттар күшті де нақты болған күнде де, олар көбiнe ондаған жылдар бойы, оларды қандай да бір саяси жолбасшы саяси факторларға айналдырып, өміргe әкелгенше, жасырылып қала береді. Мұны ол, дәлірегі оның агенттepi, ырық білдірілуін ұйымдастырып, оларды күшейте отырып және сайып келгенде оларды өз ұсыныстарының тиicтi пункттеріне кipiктipiп, сол үшін істейді. Топтық мүдделер және қоғамдық пікірлер мен біз саяси ахуал деп атайтын нәpceнi олар жасайтын тәсіл арасындағы ықпалдастық осындай көзқарас тұрғысынан жаңа, неғұрлым айқын көрінеді.

Читайте также:  Заң дегеніміз не?

Төртіншіден, біздің теория, әрине, жолбасшылық үшін күрес ұғымының өзінен айқын бола алмайды. Бұл ұғым экономикалық өpicтe бәсеке ұғымы туғызатын қиындықтарға ұқсас қиындықтар туғызады; оларды біршама пайдалы салыстыруға болады. Экономикалық өмірде бәсеке ешқашан толығымен жоқ бола алмайды, бірақ әйтeyip бір мінсіз күйінде ешқашан орын алмайды. Дәл сол секілді саяси өpicтe, бәлкім, тек потенция түрінде болса да, сайлаушылардың лоялдылығы үшін күрес ұдайы жүріп жатады. Мұны демократияның әлдене мойындалған әдісті пайдаланатынымен, ал сайлау жүйесі ­ кез­келген көлемдегі қоғамда жолбасшылық үшін күpecтiң ic жүзінде бірден­бір мүмкін тәсілі екендігімен түсіндіруге болады. Бұл жолбасшылықты қамтамасыз ететін тәсілдердің, шығарып тастау керек тәсілдердің, мысалы билік үшін қарулы көтеріліс жолымен күресуді шығарып тастайтын болғанымен, бұл біз «әділет» немесе «алаяқтық» деп нобайлайтын бәсеке немесе бәсекені шектеу секілді экономикалық құбылыстарға өте ұқсас жағдайларды шығарып тастамайды. Оларды біз шығарып тастай алмаймыз, өйткені біз мұны icтeceк, онда шындықтан тым қашық әлдене мұратпен ғана қалар едік. Осынау мұраттық оқиға мен орын алып отырған жолбасшымен кез­келген бәсекеге күшпен жол берілмейтін жағдайлар арасында нұсқалардың үздіксіз қатары жатыр, оның шеңберінде басқарудың демократиялық әдici елеусіз, аса ұсақ қадамдармен автократиялық әдіске айналып кетеді. Бipaқ біз пәлсапа соғуға емес, түсінуге ұмтылсақ, бұл солай болуға тиicтi де. Осылайша, біздің өлшемнің құндылығы елеулі түрде кемімейді.

Бесіншіден, біздің теория, демократия мен индивидуалдық бостандық арасында орын алып отырған қатынасты түсіндіретін секілді. Егер соңғысымен біз шекарасы тарихи тұрғыда өзгеріп отыратын индивидуалдық өзін­өзі басқарудың өpici болатынын түсінсек, ­бірдe­бір қоғам абсолют бостандыққа, сананың немесе сөздің абсолютті бостандығына төзбейді, және бірдe­бір қоғам оны түк қалдырмай шектемейді, ­ онда аталмыш жағдайда әңгіме бостандық дәрежесі туралы. Біз демократиялық әдіс мұндай жағдайда кез­келген басқа әдіс жол беретіннен көп көлемде индивидуалдық бостандыққа міндетті түрде кепілдік бермейтінін көрдік. Бұл әбден­ақ керісінше болуы да мүмкін, бірақ соған қарамастан бұл екі құбылыс бір­бірiнe сай келеді. Егер бәрі салғанда принципінде әpкiм өз кандидатурасын сайлаушылар алдына тартып, саяси жолбасшылық үшін күресуге орнықты болса, бұл, ылғи болмағанымен, көпшілік жағдайда барша үшін пікірталас бостандығының айтарлықтай үлесін береді деген сөз. Атап айтқанда, бұл, әдетте, баспасөздің айтарлықтай бостандығын меңзейді. Демократия мен бостандық арасындағы Бұл ара қатынас абсолютті қатаң болмайды, онымен манипуляция жасауға болады. Алайда, интеллектуал тұрғысынан, Бұл соған қарамастан, өте маңызды. Сөйте тұра бұл ара қатынас туралы бұдан артық ештеңе айтуға болмайды.

Алтыншыдан, үкіметті қалыптастыру сайлаушылардың (тікелей немесе делдалдық орган арқылы) бастапқы қызметі деп санай отырып, мен бұл тіркеске сондай­ақ оны таратып жіберу қызметін де қосатынымды ескеру керек. Бipiншici, жолбасшыны немесе жолбасшылар тобын қабылдауға жай ғана келісу, екіншісі ­ сол келісуден бас тарту деген сөз. Бұл, бәлкім, оқырман байқамаған бір элементке назар аудартады. Ол үкіметті билік басына әкелетіндігі секілді оны қадағалап та отыра алады деп ойлап қалуы мүмкін. Бipaқ сайлаушылар, әдетте, өздерінің жолбасшыларын тек оларды немесе оларды қолдайтын парламенттік көпшілікті қайта сайлаудан бас тарту арқылы ғана қолдай алатындықтан, бұл, тегінде, біздің анықтамамызда көрсетілген деңгейге дейін қадағалау мүмкіндігін шектейтін болуы керек. Оқтын­оқтын үкіметтің немесе жекелеген министрдің құлауына не белгілі бір қарекет жасауға итермелейтін күрт өзгерістер кенеттен болып тұрады. Бipaқ мұндай оқиғалар тек қаперден шығарылып қана қоймайды, олар, көpiп отырғанымыздай, демократиялық әдіс рухына кереғар болып шығады.

Читайте также:  Мұқағали Мақатаев "Қырман басында" өлеңі

Жетіншіден, біздің теория ecкi қарама­қайшылыққа соншалық қажет сәулесін төгеді. Демократияның классикалық доктринасын қабылдайтын және, демек, демократиялық әдic проблемалардың халық ырқына сәйкес шешілуін қамтамасыз етуге тиіс деп ойлайтын кез­келген адам мына бір фактыға, егер сол ырық әбден анық білдірілсе де, жай ғана көпшілік дауыспен шешім қабылдау оны іске асырмайтынына, қайта көп жағдайда бұрмалап жiбepeтiнiнe қайран қалуға тиістi. Көпшіліктің ырқы «халықтың» ырқы емес, көпшіліктің ырқы екендігі әбден айдан анық. Анықтамада бірiн екіншiciнe теңестіру проблеманы шешу деген сөз емес. Алайда шын шешімге келу әрекеттерін «пропорциялы өкілдіктің» әрқилы жоспарларының авторлары жасады. Сол жоспарлар практикалық пиғылдар тұрғысынан қатаң сынға ұшырады. Шынында да, пропорциялы өкілдік идиосинкразияның әртүрлі тұрпаттарының бекуін мүмкін етіп қана қоймайтыны, демократия жағдайында пәрменді үкімет қалыптастыруға бөгет жасауы мүмкін екендігі, осылайша, шиеленісіп кезеңдерде қауіптi болып шығатаны айдан анық. Бipaқ егер демократияның принциптері дәйекті түрде сақталатын болса, ол дәрменсіз болып шығады деген байлам жасаудан бұрын өзiмiзгe осы принцип шынында да пропорциялы өкілдікті көздей ме деген сұрақ қою жақсы болар еді. Іс жүзінде бұл олай емес. Егер жолбасшылықты мойындау сайлаушылардың дауыс беруінің шынайы қызметі болса, онда пропорциялы өкілдік пайдасына айтылған уәждер қирап түседі, өйткені оның алғышарттарында енді күш қалмайды. Мұндай жағдайда демократия принципі жай ғана билік тізгінi басқа бақталас индивидтерден немесе топтардан көбірек қолдау тапқандарға берілуге тиіс деген сөз болып шығады. Өз кезегінде бұл демократиялық әдіс логикасы шеңберінде кепілдік жүйесінің статусына кепілдік береді, дегенмен біз оны сол логика шегінен шығып кететін тұрғыдан сынай аламыз. […] Жоғарыда теорияның сипаты келтірілді, енді біз демократиялық елдердегі саяси машинаның құрылымы мен қарекетінің ең маңызды сипаттамаларын бөлiп көрсетуге тырысамыз. 1. Демократия жағдайында, мен бұрын айтқанымдай, сайлаушылардың дауыс беруінің бастапқы қызметі ­ үкіметті қалыптастыру. Бұл әкімшіліктің барлық өкілдерін сайлау деген сөз болып шыға алады. Мұндай практика, алайда, негiзiнeн жергілікті үкіметті сайлауға тең, сондықтан біз оны алда қаперге алмаймыз. Тек ұлттық үкіметті ғана қарастырып, біз, үкiмeттi қалыптастыру ic жүзінде кім жолбасшы болатынын шешуге ғана саяды дей аламыз. Бұрынғысынша, біз оны премьер­министр деп атаймыз. Осынау таңдау сайлаушылардың дауыс беруінің тікелей нәтижесі болып табылатын тек бір ғана демократиялық жүйе бар ­ ол Құрама Штаттар.

Барлық басқа жағдайларда сайлаушылардың дауыс бepyi тікелей үкіметті емес, делдалдық, органды қалыптастырады ­ біз оны алда парламент деп атаймыз, оған үкіметті қалыптастыру қызметі беріледі Мұндай эволюцияның, сондай­ақ қоғамның әртүрлі үлгілерінде ол ие болатын әрқилы пошымдардың қабылдануын тарихи тұрғыдан да, орындылық тұрғысынан да оп­оңай түсіндіруге болатын сияқты көpiнyi мүмкін. Бipaқ бұл логикалық түзілім емес; бұл табиғи даму, оның әрең­әрең байқалатын peңктepi мен нәтижелері құқықтық доктриналарды былай қойғанда, ресми доктриналардан да мүлдем ғайып болады. Парламент үкіметті қалайша қалыптастырады? Ең айқын тәсіл ­ оны сайлау немесе, неғұрлым нақтысы премьер­министрді сайлау, содан кейін ол ұсынатын министрлер тізімiнe дауыс беру. Бұл тәсіл сирек пайдаланылады. Бipaқ ол аталмыш процедураның табиғатын кез­келген басқасынан жақсы көрсетеді Ол­ол ма, барлық тәсілдерді соған саюға болар eдi, өйткені әдетте премьер­министр болып парламент сайлаған адам тағайындалады. Іс жүзінде қызметке қалай тағайындалатыны ­ Англиядағыдай монарх, Франциядағыдай президент, немесе Веймар кезеңінде еркін Пруссия мемлекетінде болғанындай арнайы орган не комитет тағайындаса да ­ жай ғана пошым мәселесі. Классикалық ағылшын практикасы мынадай.

Читайте также:  Мемлекет туралы ілімнің өзге әлеуметтік ғылымдарға қатынасы

Жалпыға бiрдей сайлаудан кейін жeңiп шыққан партия әдетте парламенттегі орындардың көпшілігін алады және, осылайша, өзінің төл жолбасшыларынан басқа кез­келген адамға сенiмciздiк вотумы туралы қарар үшін дауыс бере алады, ол осылай «негативті» тәсілмен «парламент» арқылы мемлекет басшысы қызметіне тағайындала алады. Ол монархтан өкілеттік алады ­ «қолын сүйеді» ­сөйтіп монархқа министрлер тiзiмiн таныстырады, оның бір бөлігі кабинет мүшелерінің тiзiмi болып табылады. Тiзiмгe ол, біріншіден, құрметті қызмет деп атауға болатын нәpceнi алатын партияның бірнеше ардагерін; екіншіден, неғұрлым төмен рангылы жолбасшыларды ­ парламенттегі күрес барысында үміт артатындарын, өздеріне берілген артықшылық үшін өзiнiң саяси құндылығына да, кедергі бола алатынына да қарыздар адамдарды; үшіншіден, өкіметтің сиқырлы шеңберіне «жас қан араластыру үшін» өзі шақыратын жұлдызы жарқырай бастаған саясаткерлерді; ал кейде, төртіншден, белгілі бір қызметке ие болу үшін кәсіптік жағынан ерекше жақсы даярланған бірнеше адамды кіргізеді. Бipaқ тағы да қалыпты жағдайларда бұл практика үкіметті парламент сайлаған көздегідей нәтиже береді.

Оқырман сондай­ақ, Англиядағы секілді, премьер­министрде таратып жіберу («жаңа сайлау тағайындау») секілді нақты билік бар жерде, нәтиже біз кабинетті тікелей сайлаған кездегіге, әрине, соңғылары соны қолдаса, ұқсас болып шығатынын көре алады. […] 4. Парламент туралы. Мен, өз ойымша, оның бастапқы қызметі болып табылатын нәpceнi көpceтiп, сол дефиницияны нығайта түcтiм. Менің анықтамам оның басқа қызмeттepi жөнінде дұрыс емес деп қарсылық білдіруге болады. Парламент үкiмeттi қалыптастыру мен таратудан басқа да көптеген нәpceнi істейтіні айдан анық. Ол заң шығарады. Ол тiпті басқарады. Парламенттің, қарарлар мен саяси декларациялардан басқа, кез­келген актысы, пошымдық мағынада «заң» болып табылғанымен, әкімшілік шаралар деп қарастыруға болатын көптеген актылар бар. Ең маңызды мысал ­ бюджет. Бюджетті қалыптастыру ­басқарушылық қызмет. Алайда АҚШ­та оны конгресс талдап әзірлейді. Tiптi, Англиядағы сияқты оны қаржы министрі құрастырып, кабинет мақұлдайтын жерде, парламент оны бекітуге тиіс, және осы дауыс берудің арқасында ол Парламент актысына айналады. Бұл біздің теориямызды тepіске шығармай ма? Екі армия бір­бірiмeн соғысып жатқан көзде, олардың жекелеген ұрыс қимылдары әрқашан олардың стратегиялық немесе тактикалық жағдайына қарай анықталатын нақты объектілерге шоғырландырылады. Олар жердің нақты бір телiмi немесе нақты бір төбе үшін шайқаса алады.

Бipaқ сол телімді немесе төбені басып алу ниеті стратегиялық немесе тактикалық міндетпен, атап айтқанда ­ жауды жеңу міндетімен белгіленуге тиіс. Сол қимылдарды сол тeлiмдe немесе төбеде болуы мүмкін ерекше қасиеттерден шығаруға тырысу абсурд болатыны айдан анық. Дәл сол секілді кез­келген саяси партияның бipiншi де басты мақсаты ­ билікке ие болу үшін немесе билікті сақтап қалу үшін басқаларды жаныштау. Жер телімін немесе төбені басып алу секілді, саяси мәселелерді шешу, саясаткер тұрғысынан, мақсат емес, тек парламенттік қызметтің материалы ғана. Саясаткерлер оқпен емес, сөзбен ататындықтан және сол сөздер талқыланып жатқан проблемалармен сөзсіз байланысты болатындықтан, ахуал ылғи да соғыстағыдай айқын бола бермейді. Бipaқ соған қарамастан екі ойынның да мәнісі қарсыласты жеңіп шығу болып табылады.

Осылайша, ел өмірiнің өзекті мәселелері бойынша ағымдағы парламенттік шешімдер шығару ic мәнісіне үңілгенде парламент үкiмeттi қалдыруға немесе қалдырудан бас тартуға, премьер­ министрдің басшылығын қабылдауға немесе қабылдаудан бас тартуға ұйғаратын әдістің діл өзi. Қaзip өзiңiз байқайтын кeйбip жағдайлардан басқа реттерде, әpбip дауыс беру ­ бұл сөздің техникалық мағынасында сенім білдіру немесе сенім білдірмеу үшін дауыс беру, ­ жай ғана абстрактты көрінісінде барлық дауыс берулер үшін ортақ елеулі элемент аңғартады. Осымен қанағаттанамыз да, мынаны атап өтейік: міселелерді талқылауға ұсынуға инициатива жекелеген депутаттарға емес, әдетте үкіметке немесе оппозицияның көлеңкедегі кабинетіне тиесілі.

Оставить комментарий