КОРЕЯ МЕН ҚЫТАЙ АРАСЫНДАҒЫ САЯСИ ЖӘНЕ ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ ҚАТЫНАСТЫҢ ТАРИХИ АСПЕКТІЛЕРІ

Қытай сыртқы саясатында Кореяның алатын орны айрықша деп айтсақ артық кетпейміз. Қытайлар қолдарындағығы бар мүмкіндіктерді сарқа пайдалана отырып, Кореяны бағындырып алуға ұмтылып баққан еді. Осынау басқын- шылық саясатта жаңа замандағы Цинь империя- сының өктемдігі басқаларға қарағанда басым- дығымен ерекшеленеді. Маньчжур жаулап алушылары көздеген бас- ты мақсат – Корей түбегін отарлау болғандығы бәрімізге мәлім. 1627 және 1636 жылдары Корей түбегіне екі рет басқыншылық жорық жасалды және осы өктемдіктер өз кезегінде аталған елдің әлеуметтік және экономикалық дамуына өзінің кері әсерін тигізеді. Бұл кезеңде Корея 1592 және 1598 жылдар аралығындағы Жапониямен болған соғыстан әлі есін жинай қоймаған бола- тын. Бірақ соған қарамастан корей халқы маньчжур жаулап алушыларына батылдықпен қарсы тұра білді. Алайда, халқының жауға қарсы жанкештілігіне қарамастан, 1637 жылы Корей үкіметінің Қарулы күштері қаруларын тастап, тізе бүгетіндіктері (капитуляция) туралы келісімге қол қоюға мәжбүр болады /1,3 68/. XVII ғасырдың ортасында Қытай мен Корея- ның өзара қарым-қатынасы Цинь империясына дейінгі вассалитет формасына қайта оралды. Сол кезден бүгінге жеткен Қытайдың ресми құжаттарында Қытай «Үлкен», «Ұлы» мемлекет болса, Коря «Кіші», «Қызмет етуші» мемлекет ретінде көрсетілген. Корея Қытай жыл санауын мойындап, жыл сайын елшімен бірге салық жі- беріп отыруды қалыптасқан дәстүрге айналдыр- ғаны да айтылады ол құжаттарда /3, 65/. Жоғарыда айтылған, Корей және Қытай елдері арасындағы байланыстарына қарап оты- рып, XVII соңы мен XIX орта шеніне дейінгі кезеңге баламалы (номинальды) вассалитет деп сипаттама беруге болады. Егер де, Қытай Корея- ның тізе бүгіп, құрмет көрсеткенін қанағат тұт- са, Корея осы арқылы өз елінің қауіпсіздігін қамтамасыз етіп отырған. Жапониямен болған соғыстан кейін Корей үкіметі оқшаулану саяса- тын ұстанғаны да тарихтан мәлім. Бұл саясатты Корея жеңіл түрде Цинь империясына қатысты да ұстануға тырысып бағады. XVIII ғасырдың басында Цинь империясы бір жақты түрде Кореямен екі арада шекара белгісін орнатады. 1712 жылы Цинь империясының өкілі Пэктусан тауына көтеріліп, таудың оңтүстік шығыс бөк- терінде шекаралық тас орнатып, осы тас белгі екі ел арасындағы шекара сызығының белгісі болады деп хабар таратады. Бірақ сол кездің өзінде-ақ Корея аталған шекара белгісін мойын- дамаған болатын /4/. XVIII ғасыр мен XIX ғасырдың бірінші жартысында қытай–корей байланысында еш- қандай оғаш оқиғалар тіркелген жоқ. Екі елдің үкіметі өзара елші алмасып, алым-салық төлеу- мен болады. Ешқандай трихи өзгерістер орын алмағанымен, екі тарап арасындағы сауда-сат- тықтық қарым-қатынаста дамудың тұрақты түр- дегі қарқыны байқалады. Дегенмен, бұл даму- дың тек бір жақты болғанын бізге дейінгі көп- теген тарихшылар айтып кеткендігін де есте ұс- таған абзал. Әрине сол кездегі дамудан Қытай жағы пайданы көп көрді және оның одан алар үлесі де қомақты болды. Корей жерінен Қытай өлкесіне шығарылған тонналаған алтын-күміс және тағы да басқа бағалы заттар Корей эконо- микасына орны толмас шығын әкелді. Осыған орай сол кездегі ірі корей ойшылдарының Қы- таймен экономикалық қатынасты емес, мәдени байланысты нығайту керек деп ұсыныс айтқанын да атап кеткен жөн. Бұл байланыс Корей түбегі үшін ғылым мен техниканы дамытуға өз септігін тигізер еді. Бірақ та осы ұсыныстармен қатар, Қытайға табыну және «орталықтанған қытай» түсінігінен арылуға да баса назар ауда- ру, мүмкіндігінше тірісу туралы да ұсыныстар жиі көтерілетін /1, 370/. XIX ғасырдың басында Кореяда феодальдық құрылыс күйрей бастады. Осыған байланысты, таптық қарама-қайшылықтар пайда болып, фео- далдыққа қарсы ауқымды күрестер басталады. Осы ірі қозғалыстардың бірі Пхенан провинция- сының солтүстік батысында 1811-1812 жылдары орын алған. Тура осы сынды қозғалыстардан алаңдай бастаған Корей үкіметі Цинь үкіметінен көмек сұрауға мәжбүр болады. Алайда, Қытай осынау өтінішке немқұрайлы қарап, небәрі жүз сарбазды жәрдемге жібереді. Көмекке келген әскер Корей үкіметі үшін ештеңе жасамады деп айтсақ та болады /2, 68/. Корей түбегі үшін ең қауіпті кезең – 1866 жыл болды. «Елге кірген француз миссионер- лері Кореяда өлтірілді» деген сылтаумен Фран- ция Корей жағалауына өзінің әскерін жібереді. Пекин бұл басқыншылық саясат туралы алдын ала білсе де, ешқандай көмек көрсетпей, бейта- раптық танытады. Осылайша сол кезге дейін өзін Кореяның «үлкен ағасы» ретінді көрсетіп келген Қытай қауіпті кезеңде ештеңеге қатыс- қысы келмейтінін ашық аңғартып, тайқып шы- ға келеді /1, 372/. 1875 ж. отарлау саясатына Жапония қо- сылып, 1876 ж. Корея өзінің мүддесіне қайшы келетін, теңдіктің лебі де байқалмайтын Канхва келісіміне қол қоюға мәжбүр болады. Бұл келі- сімді ұсынбас бұрын Жапония Қытайдың көзқа- расын білу үшін Пекинге өзінің елшілерін жібе- реді. 1866 жылдағыдай Қытай бұл жолы да Ко- реяның саясатына ешқандай қатысым жоқ де- генді қайталап, бейтарап екенін мәлімдеген. Жапония болса мұндай жалтақтықты: «Қытай Кореяны отарлалуды көздемейді» деп, өз қа- лауынша қабылдаған. Осы Канхва келісімі, Корея тарихында ғана емес, Корея мен Қытай қарым-қатынасындағы да аса маңызды кезең болып табылады. Бұл ке- лісімнен кейіннен Қытай Кореяға қатысты сая- сатын түбегейлі өзгертеді. Қытайдың жоғарыда айтылған жылдары Кореяда болып жатқан түр- лі оқиғаларға немқұрайлы қарауының басты се- бебі – Қытай бұл жылдары ханьдық емес ұлт- тарға қарсы күрес жүргізіп жатқандықтан, өз ба- сымен әуре болған еді. Қытай толығымен бір мемлекеттің қоласты- на біріктірілгеннен кейін барып, ол бұрындары өзіне тәуелді болып келген Кореяны қайтадан есіне алып, басқа отаршыл мемлекеттермен Корея үшін қайтадан тайталасқа түседі. Жапониядан кейін Корея АҚШ пен теңдес- тіктегі емес, өзіне тиімсіз келісімге қол қояды. Бұл келісім жөніндегі келіссөздер Қытайдың бақылауымен Тяньцзин қаласында өткізіледі. Қытай аталған келісімге «Корея – Қытайға тәуелді ел» деген ұғымды енгізгісі келгенімен, АҚШ бұған қарсылық көрсетеді. Алдан ала ойластырған қитұрқы қадамы сәтсіз болғаннан кейін Қытай өзінің саясатын дереу басқа бағыт- қа бұра қояды. Қытай Корея ванын өз мемлеке- тімен басқыншылық келісім жасасқан барлық елдерге: «Қытай императорының билігін мо- йындаймын» деген мазмұндағы хат жіберуге мәжбүрлейді. Осыдан кейін Кореяның ваны Қытай құрастырып берген «Кореяның шет ел- дерге қатысты саясаты» атты талаптарына қол қоюға мәжбүр болады. Қытай өзінің өктемдігі арқасында Кореяның сыртқы саясатын толығы- мен бақылауға алады. Сонымен қатар, Корея- ның ішкі саясатына да араласа бастайды. 1882 жылы жазда Сеул қаласында халық отаршыл- дыққа қарсы көтеріліске шығады. Бұл жайлы білген Қытай ванның көмек сұрағанын күтпес- тен, Корея жағалауына 3 мың жауынгерден тұратын әскер күшін жібереді. Осылайша Қытай Кореядағы көтерілісті басуға көмектеседі. Со- дан кейін көтеріліс тағы да қайталануы мүмкін деген сылтаумен Кореяда өзінің әскерін қалды- рып, сол арқылы көрші елдің бағыныштылығын басқа елдерге де байқатып ктеді /1, 375/. 1882 жылы Корея мен Қытай арасында «Теңіз және құқық» Ережесіне қол қойылады. Бұл Ережеде Кореяның Цинь империясына тәуелді екені тағы да қайталай айтылады. Қытай Сеул және Янхва қаласында, ал Корея тек Пе- кинде ғана сауда жасау құқығын иеленеді. Қытайлықтарға қарсы корейліктер қылмыс жасаса, олардың ісін екі мемлекет бірігіп қа- райтын болған. Корей шенеуніктері Қытай сау- дасынан шеттетілсе, қытай шенеуніктеріне он- дай талапты ешкім қоя алмаған. Ереже бойынша Қытай сауда кемелері Корея жағалауында емін- еркін қозғала алған және өздерінің қауіпсіздігі үшін оның портты қалаларына ешбір кедергісіз кіре алған. Тарихшылардың айтуы бойынша, бұл келі- сім Кореяны толығымен Қытайға тәуелді етеді. 1883 жылы Қытай мен Корея арасында тағы да бір келісімге қол қойылады. Бұл келісім «Шэньцзин провинциясы және Корея арасындағы шекара саудасының 24 ере- жесі» деп аталады. 1882 жылы Цинь империясы Кореяға өзінің әскери кеңесшілерін жібереді, олармен бірге Кореяға Қытайдың қырық шенеу- нігі де келеді. Көпе-көрнеу басқыншылық көріністер Ко- рей халқының наразылығын тудырмай қоймады. Осындай бір халықтық көтерілістің басында атақты мемлекеттік қайраткер Ким Оккюн тұр- ды. 1884-1885 жылдары Қытайдың Франциямен екі арадағы соғыста жеңіліс табуы Кореядағы ұлт-азаттық көтерілісіне қосымша серпін әкеліп, көтерісшілерге жаңа бір күш пен жігер береді. Нәтижесінде Қытай Корея түбегінен өзінің әске- рін кері шығаруға мәжбүрленген. Ким Оккюн бастаған көтерілсішілер 1884 жылдың желтоқ- сан айында мемлекеттік төңкеріс жасайды. Кө- терілісшілер ұсынған елді жаңарту бағдарла- масында Қытайға төленетін салықтан толығы- мен бас тарту жайлы айтылған болатын. Алайда алғашында белсенділігімен көзге түскен топ мемлекет басында ұзақ отыра алмады. Күтпеген жерден елдің саясатына Қытай әскері арала- сады. Бастапқыда Қытай әскері хан сарайына басып кіруден бас тартқан болатын. Өйткені олардың қолында корей ванының ресми көмек сұрағаны жайлы ешқандай құжаты жоқ еді. Соған қарамастан әскерді бастаған Юань Шикай қарамағындағыларға хан сарайын шабуылдауға бұйрық береді. Осылайша Кореяны бірнеше күн ғана билеген Уақытша үкімет жеңіліс табады. Осы жеңілістен кейін Қытай отарлау саяса- тына қарсы шығушылар өздерінің өктемдікке қарсылық қимылдарын барынша өрістетеді. Қытай Франциямен соғыста жеңіліс тапқаннан кейін Жапонияның талабымен Корей түбегінен әскерін шығару жөніндегі келісімге қол қояды. Кореядағы Қытай саясатының басымдығы аспан асты еліне сол мемлекетте жүріп-ақ экономика- лық жағдайын жақсартып алуға қажетті мүмкін- діктер туғызады. 1882 және 1883 жылдардағы келісім бойынша қытай саудагерлері үшін Ко- реяда барынша қолайлы жағдайлар жасалады. Толығымен қытайлық саудагерлерінің бақыла- уында болған теңіз саудасы Қытай үшін көп кі- ріс әкеледі. Мысалы, 1886-1894 жылдар арасын- да кіріс көлемі бес есеге өскен болатын. Қытайдағы Цинь империясы Кореяға қатыс- ты билігінің өктемдігін көрсету саясатында ка- питалистік державалардың отарлау әдісін қол- дануға тырысады. Осы мақсатта 1885 жылы Қытайға Сеул–Инчхон, Сеул– Ыйджу арасында телеграф желілерін тартуға құқық беретін келі- сімге қол жеткізеді. Бұл желілер кейіннен Қытайдың Фынхуан қаласымен байланысты- рылуы керек болатын. Кеден басқармасы да Қытайдың толық бақылауында еді. 1890 жылы Цинь үкіметі Кореяның сырт елдермен қарыз туралы жасаған келісімшарттарының бәрі Пе- киннің мақұлдауымен жүзеге асырылуы керек деп жариялайды. 1892 жылы Қытайдың өзі Кореяға күміспен жүз мың лянь қарыз береді. Осы қарыздың пайыздарын төлеп бітіргенше, Корей үкіметі кеденнен түскен пайданы басқару құқығынан айырылады. Ресми түрде Цинь үкіметі Кореяның басқа елдермен қарым-қатынас орнатуына қарсылық көрсетпеген. Тек Ресеймен екі арадағы байла- ныс қан қадағаланған. 1882 жылы Корея мен Ресей арасында сауда келісіміне қол қоюға қар- сы болып, бұл келісімге тек 1884 жылы ғана қол жеткізіледі. Ресей мен Корея арасының тым жа- қындап кетуінен қорыққан Қытай екі мемлекет арасында дүрдараздық тудыру саясатына қайта- дан кіріседі. Мысалы, 1885 жылы Англия Ко- реяның Клмундо аралын заңсыз түрде басып алған кезде, Қытай бұл басып алуды заңсыз деп қабылдамай, тіпті басқыншыларға аралдың тиіс- ті құжаттарын да дайындап беруге әзірлігін білдірген. Осы тұста Корея тек Ресейдің арала- суынан соң барып қана аталған аралды алып қалған /1, 384/. ХІХ ғасырдың 80-ші жылдарының басында Қытай мен Корея арасында шекара мәселесі туындайды. 1882 жылы Цинь үкіметі Кореяға елші жіберіп, заңсыз қоныстанған корейліктерді кері көшіріп алуды талап етеді. Бірақ Корея бұдан бас тартады. Корея өзінің тарихи деректе- ріне жүгініп, кезінде корейліктердің жері Ту- манган өзеніне дейін созылғанын дәлелдейді және Қытай тарапынан қойылып отырған талап- тарды заңсыз деп табады. Қытай мен Корея ара- сындағы кейіннен Канда деп аталып кеткен Амноккан мен Туманган шекарасы жөніндегі тайталасты тартыс осылай басталған. 1885 жы- лы дау-дамай туғызып отырған аумақты екі жақ бірігіп зерттей бастайды. Екі жақтың елшілері екі ай бойы Туманган жағалауында жүріп, сол аймақтарды толықтай зерттеп, зерделеумен ай- налысады. Алайда бұл зерттеулер ешқандай нә- тиже әкелмеді. 1887 жылы шекара комиссиясы қайта құрылып, екі жақ түрлі салалар байынша шекара сызығын жүргізуді ұсынады: Қытай жақ Согыльсу саласын ұсынса, корейліктер Хоньт- хосу жақты ұсынады. Бірақ та аталған ұсыныс- тарға байланысты екі жақ бір тоқтамға келе алмайды /3, 79/. Коджон ван шекараны зерттеуді қайта ұсын- ғанымен, Қытай тарапынан бұл ұсыныс қолдау таппайды. 1888 жылы Коджон ван өз кезегінде Қытайдың Гирин губернаторының Согыльсу са- ласы бойынша шекара сызығын жүргізейік де- ген ұсынысына қарсылық білдіреді. Соған сай ХІХ ғасырдың 80-ші жылдары шекара мәселесі толығымен шешілмей, сол күй- інде қалды десек те болады. Шекара мәселесіне қатысты түсінбестік ушығып тұрған кезді пай- даланған Қытай үкіметі Кандо аралындағы өз билігін нығайтуға белсене кіріседі. Осы провинцияға көшіп келемін деген қытайлық қоныс- танушыларға барынша қолдау жасайды. Кандо аймағындағы корей тұрғындарынан салық жи- наған корей үкіметіне Қытай өз наразылығын білдіріп, оны тоқтатуды сұрайды. Сонымен қа- тар Кореядан көшіп келушілерді тоқтатуға тырысады. 1876 жылғы Корей түбегіне Жапония мен Қытайдың таласуы екі ел арасындағы алапат соғысқа алып келді. Бұл соғыстың басты себебі – Қытайдың Кореяда болып жатқан көтерілісті басуға әскер жіберуі еді. Көтерілістің бастамасы кішкентай болса да, кейіннен өршіп кетуінен қорыққан Қытай 1894 жылы Кореяға өзінің әскерін жөнелтеді. Жапония осыны сылтаура- тып, сол жылдың жазында өзінің қарулы күште- рін аттандырып, ван сарайын басып алады. Кореяның ішкі саясатына араласып жүрген Юань Шикай әйелдің киімін киіп, Сеулден қа- шып кетеді. Осылайша Корей түбегі тағы да талас-тартыс алаңына айналады. Деректерде көрсетілгендерге қарағанда, жапон әскері Корей түбегін оба жайлағандай жайпап өткен. Бұған қоса Қытай әскері де Корей түбегіне көп шығын әкелген болатын /3, 83/. Қытай-Жапон соғысы Қытайдың жеңілуімен аяқталады. 1895 жылы екі ел Симоносек келі- сіміне қол қойып, бұл келісім бойынша Қытай Кореяның толық дербестегін мойындап, Корея- ға келтірген шығынның есесін өтеу мақсатында корейліктерді Қытайға салық төлеуден түбегей- лі босатады. Бұл келісім, шындап келгенде Кореяның тәуелсіздігін көрсетпейді. Керісінше Кореяны отарлаушы елдердің өзара орнын ауыстырғаны деп айтсақ қателеспейміз. Жапон – Қытай соғысынан кейін Қытайдың Кореяға қатысты ықпалы біртіндеп бәсеңдейді. Ұзақ келіссөздердің нәтижесінде 1899 жылы Қытай мен Корея арасында сауда келісіміне қол қойы- лады. Мағынасы бойынша бұл келісім осыған дейін басқа елдермен жасалған келісімдерге ұқсас болады. Аталған келісімнің тек бір жері ғана басқа келісімдерден өзгешелігімен ерекше- ленетін. Қытай Кореядағы үстемдігін жоғалтып алғаннан кейін, бұл елмен экономикалық тұрғы- дағы байланысын да тоқтатады. Қытай мен Ко- рея арасындағы сауда өз қарқынымен дами берсе де, Кореяның өзге елдермен сыртқы сауда байланысындағы Қытайдың беделі әлсірей бас- тайды /1, 387/. XIX ғасырдың соңына таман Қытай мен Ко- рея арасында кезекті шекара мәселесі бастау алады. Бұған Кандо провинциясы тұрғында- рынан түскен «Цинь империясының адамдары күн көрсетпей жатыр» деген шағымдар себеп болған. Қытай қарақшылары жергілікті корей ауылдарына жиі-жиі шабуылдар жасап, тонауды жалғастырып келгені анықталады. Кей кездері бұл аймақта тіпті қарулы қақтығыстар да тірке- ліп тұрады. Осыдан кейін Қытай және Корея шекарасындағы Кандо жеріне қатысты түсін- бестік бұрынғысынан да асқынады. 1897 жылы Солтүстік Хамген провинциясының губернато- ры үкіметтен аталмыш шекара мәселесі туралы құжаттарды толықтай қайта қарастыру туралы тапсырма алады. Құжаттардың бәрін көтеріп, қарағаннан кейін губернатор Чо Джонсик Кандо провинциясының Кореяға тиесілі екендігі тура- лы мәлімдеме жасайды. 1898 жылы дау-дамай тудырып отырған аймаққа екі корей шенеунігі барып, Пэктусан тауына көтеріліп, шекара тасы тұрған аймақтарды зерттегеннен кейін Туман- ган өзені екі ел арасындағы шекара бөлінісіне жатпайды дегеп мәлімдеме жасайды. Кандо мәселесіндегі Кореяның ұстанымы 1899-1902 жылдар арасындағы Ихэтуан көте- рілісі кезінде нығая түседі. 1902 жылы Корея Кандо провинциясына Ли Бомюн атты ішкі іс- тер министрлігінің шенеунігін жібереді. Ли Бо- мюн осы сапарында Кандо провинциясында тұрып жатқан жергілікті корейліктерге санақ жүргізіп қайтады. Нәтижесінде қытайлықтар- дың сол жергілікті байырғы корей халқынан да салық жинап отырғандығы анықталады. 1903 жылы корейліктерден Сеулге Ли Бомюн жергі- лікті билікке қойылсын деген ұсыныс түсіріледі. Осылайша Ли Бомюн Кандо аймағының билеу- шісі болып тағайындалады /1, 390/. Дегенмен жаңа жағдайларды ескергісі кел- меген Цинь үкіметі алған бетінен қайтпаған еді. Өзінің осы аймақтағы билігін нығайту үшін 1902 жылы жаңа Яньцзы атты округ құрады. Сонымен қатар Кореяға өктемдігі жайлы бірне- ше нота жібереді. Қытай үкіметінің қысымына шыдай алмаған кейбір корей шенеуніктері Кан- до аймағынан көшіп кетуге мәжбүр болады. 1903 жылы Ли Бомюн өз әскермен қытай құрған Янцзы округінің әкімшілігіне шабуыл жасаға- нымен, онысы оңды нәтиже бермейді. Қытай және Корея арасында Кандо аймағы- нан басқа да аралдарға қатысты келіспеушілік бар еді. 1904 жылы Амнокканның жағалауында орналасқан Синдо аралына қатысты өзара хат алмасу жүргізіле бастаған. Синдо аралы Солтүс- тік Пхенан аймағына жататын. Осы аймаққа жақын қоныстанған қытайлықтар еш рұқсатсыз аталған жерде ауыл шаруашылығы жұмыстарын жүргізген болатын. Өйткені олар бұл өңірді Қытайдың жері деп есептеп келген. 1906 жылы Амноккан мен Туманган өзенінің төменгі ағы- сында орналасқан тағы да бірнеше аралдарға қатысты кезекті дай-дамай пайда болған. Орыс-Жапон соғысында жеңілген Жапония 1905 жылы Кореяға қатысты протекторат жариялайды. Осы уақыттан бастап Қытай мен Ко- реяның арасындағы ресми байланыс шамамен 40 жылға тоқтап қалды деп айтсақ артықтық етпейді. Жапония Қиыр Шығысты одан ары қарай отарлау саясатын іске асыру мақсатын- дағы жоспарын жүзеге асыру үшін Қытай мен Корея арасындағы даулы аймақтарды пайдала- нады. Кореяны өз қорғауыма алдым деп, Кандо аймағында өзінің резиденциясын орнатады. 1907 жылы Жапония Қытайға Кандо аймағына қатысты дауды толықтай шешуге ұсыныс жа- сайды. Алайда Қытай үкіметі бұны талқыға са- лудан бас тартады. Екі жақ та Кандо аймағында өзінің үстемдігін сақтап қаламыз деген мақсат- пен осы өңірге өз әскерлерін жібереді /1, 391/. Кандоға қатысты түсінбестік соңы тіптен шиеленісіп кетеді. Жапонияның отарлау саяса- тында Оңтүстік Маньчжурия темір жолын салу үлкен орын алған болатын. Егер де Қытай осы құрылысқа рұқсат етсе, біз Кандо аймағын беру- ге дайынбыз деп қарсы ұсыныс айтады. Ұзақ келіссөздердің нәтижесінде екі жақ 1909 жыл- дың 4 қыркүйек айында Пекин қаласында Кандо аймағына қатысты келісімге қол қояды. Бұл келісім бойынша екі елдің шекарасы деп Туман- ган өзені белгіленеді. Кандо аймағындағы өз резиденциясын кері шақырып алған Жапония оның орнына консульдық орнататыны жайлы мәлімдейді. Цинь үкіметі болса, Кандо айма- ғында тұрып жатқан корейліктерге қысым жаса- майтындықтарын жариялайды. Бірақ іс жүзінде осы өңірде тұратын халық Қытай билігінің ас- тына өтеді деп айтылған /1, 392/. 1910 жылы Кореяның аннекциясы жария- ланғаннан кейін аумақтық мәселелер қайтадан пайда болды. 1909 жылғы келісімде Пэктусан тауы жайлы мәселе болмаған еді. Таудың оң- түстік шығысында орналасқан тасты қытай- лықтар өзінің шекара белгісі ретінде көрсетуі мүмкіндігі жоққа шығарылмаған. Дегенмен бұл тасты шекара белгісі ретінде Корея мойында- майды. Кореяның аннекциясы жарияланғаннан кейін Кандо аймағына Корей түбегінің солтүс- тік уездерінен жергілікті корейлер көптеп көшіп келе бастайды. 1911 жылы Қытайда болған Синхай рево- люциясына корей ұлтшылдары үлкен үмітпен қарады. Өйткені олар республика ретінде құ- рылған Қытай Кореяның тәуелсіз мемлекет бо- луына көмектеседі деп ойлаған болатын. Осы- ған орай, эмиграциялық ұйымдардың белсенді- лігі барынша арта түседі. Кореяның көптеген ұйымдары Кандо аймағындағы Жапон резиден- цияларына жиі-жиі шабуыл жасайды. Алайда Синхай революциясынан кейін Қытай билігіне келген үкімет корейліктердің сенімін ақтамады /1, 391/. 1913 жылы Янцзы қаласындағы корейліктер жергілікті үкімет ұйым құруға тыйым салды деп көтеріліске шығады. Бұл көтерілісті басу нәти- жесінде 200 адам тұтқынға алынады. Сол жыл- дары Ресейде болған Ұлы Қазан революциясы Қытай мен Кореядағы азаттық қозғалысына жа- ңа бір серпіліс әкелді. Қытайдағы корей эмиг- ранттары өздері тұратын елдегі еңбек етушілер- дің колониализмге қарсы шығуын қолдап отыр- ған. Корейлік жұмысшылар да Қытай Комму- нистік Партиясының жұмысына белсенді түрде араласа бастайды. 1927 жылы болған Кантон кө- терілісіне де корейліктер көп қатысқан болатын. Кеңес үкіметінен келген әскери мамандардың саяси және әскери мектептерінде оқып жатқан корейліктер саны да арта түскенін сол кездер- дегі құжаттардан байқауға болады /1, 392/. 1925 жылдың маусым айында Корей гене- рал-губарнаторлығының басқармасы мен Шэнь- ян полициясының бастығы өзара келісімге қол қояды. Бұл келісім бойынша Қытай үкіметі Ко- реяға қарулы корейліктерді кіргізбеуге, заңсыз корей эмигранттық ұйымдарын таратуға, олар- дың қару-жарағын тәркілеуге, сонымен қатар болған оқиға жайлы Жапон үкіметіне хабарлап отыруға келіседі. Бір айдан кейін бұл келісім Маньчжуриядағы жергілікті корейліктерге де бақылау орнату қажеттігімен толықтырылады. Осы келісімді орындау барысында 1927- 1928 жылдары Қытай миллитаристері Қытайда тұрып жатқан корейлерді бақылауды нығайтып, шекара аймағын да қатаң қадағалауға алады. 1930 жылдары «Тона Ильбо» газетінде былай деп жазылған еді: «Жергілікті корейліктерге тіпті топтасып жиналуға рұқсат берілмейді. Тіпті көшеде өз туысыңды кездестіріп, сөйлесіп тұрсаң, тұтқындап алып кетеді. Бұл жерде корей халқы түрмеде жүргендей». Маньчжуриядағы мыңдаған корейліктер еш себепсіз тұтқынға алынып, қатаң жазалана бастайды /1, 393/. Корей және қытай шаруалары бірігіп, бірне- ше рет қытай миллитаристері мен жапон отар- шылдарына қарсы шығып, көтеріліс ұйымдас- тырған. Осындай көтерілістің ең ірісі 1930 ж. 30 мамырда Кандо аймағында болады. Алайда бұл көтеріліс те нәтижесіз аяқталып, ал оған қаты- сушылар қатаң жазаланып, көтерілісті ұйымдас- тырған 21 басшы Сеулде өлім жазасына кесіле- ді. Жұмысшылардың өзара ұйымдасуын бол- дырмау үшін жапон мен қытай үкіметі қытай- лықтар мен корейліктердің арасына от салуға да тырысады. Жапон империалистері 1931 жылы Маньчжурияны басып алғаннан кейін, 1937 жылдан бастап Қытайдың ішкері аймақтарына дейін кіре бастайды. Осынау басқыншылыққа қарсы ұйымдастырылған партизан жасақтарын- да да, тіпті қызыл әскерде де корейліктер көптеп 8 ҚазҰУ хабаршысы. Шығыстану сериясы. №1 (54). 2011 кездескен. Қытай Коммунистік Партиясы агрес- сорларға қарсы күреске өз қол астындағы бар- лық ұлтты, оның ішінде корейлерді де жұмыл- дыруға тырысады. Дегенмен Қытай Коммунис- тік Партияның құжаттарында корей халқының ұлт-азаттық қозғалысының жеке мақсаттары жайлы ештеңе де көрсетілмеген. Кей кездері тіпті ұлы ханьдық шовинизмнің белгілері де байқалады /1, 393/. 1945 жыл Корей түбегіне көптен күткен тәуелсіздікті алып келді. Десек те, осы жылдар барысында өзара туындаған қырғиқабақ соғыс- тардың салдарынан Корей түбегінде бір емес, екі мемлекет құрылды. 1948 жылы КХДР-дың құрылуы Қытай үшін өзара қарым-қатынастың жаңа мүмкіндіктеріне жол ашты. 1950-1953 жылдары болған Корей соғысында Қытай өз тарапынан КХДР-на көмек көрсетуге тырысты. Қазіргі күнге дейін Қытай сол жылдардағы Корей соғысында өзінің КХДР-ға тигізген көме- гін айтып келе жатыр десек қателеспейміз. Өт- кен ғасырдың елуінші жылдары Қытайда кең танымал болған Мао Цзэдунның саясаты да КХДР-на өзінің әсерін тигізуге тырысты. 50-ші және 60-шы жылдар аралығындағы «Мәдени революция» кезінде Қытай тағы да Кореяның шекара мәселесін көтеріп, көптеген баспасөз беттерінде, әсіресе, «Қытай Халық Республика- сының картасында» Пэктусан тауын өзінің жері ретінде көрсеткен болатын. Тек 1970 жылы ғана оқшауланған саясаттан құтылғысы келген Қытай сыртқы елдермен қа- рым-қатынас орната бастады. Түрлі тұрғыдағы байланыс орнату үшін таңдалған алғашқы ел- дердің қатарында КХДР болған еді. Мысалы, 1970 жылы Чжоу Эньлай өзінің шет елге сапа- рын осы Солтүстік Кореядан бастады. Осыдан кейін Пхеньянда көптеген дипломатиялық, сау- да-экономикалық кездесулер ұйымдастырылды. 1978 жылы Пхеньянға КПК председателі Хуа Гофэн іссапармен келеді. Қытай-Жапон келісі- міне қол қойылғаннан кейін бұл елге Дэн Сяо- пин де келді. Осы кезеңді ҚХР мен КХДР арасындағы қарым-қатынастың барынша жан- данған кезі деп айтуға болады.

Читайте также:  Ақпараттанған қоғамдардағы білім

Оставить комментарий