Өлім және жерлеу рәсімдері туралы

Барлық мәнді оппозициялар құрбандық үдерісі кезінде жұмыс істеуі үшін және әрқашанда құрбанға орталықтанған бұл процесс өзінің интерпретациясы ретінде, бұл бір қарағанда беймүмкін сияқты, бірақ анализ мұның мүмкін екенін дәлелдейді, бұл тіпті жалғыз шындыққа жанасатын концепция, ол осы күнге дейінгі мүлде жұмбақ нәрселерді, мысалы, адамдардың өліктермен сақтана қатынасуын түсіндіре алады. Адамзат пайда болған сәттен бастап өліктерге деген осы қызық қатынас та пайда болады, ол: өлім туралы натуралистік түсініктен бас тарту, яғни өлімді тек өмірдің тоқтатылуы деп санамау, ал өліктен тек қана қиратылған, жарамсыз объект, жой тастанды көруден бас тарту. Бұл мүлде «туа біткен» емес, салыстырмалы түрде жақын арада қалыптасқан натуралистік концепция және ол адамзат тарихының ұзақ уақытыңда белгісіз болған. Қазіргі ой машығы үшін өлімнің діни тұжырымы өлімге қатысты көзқарастың сублимациясы, идеализациясы, ол әрине, «табиғи», біздікі болуға тиіс, ол өмір мен өлімнің натуралистік және функционалды концепциясы болғасын барлық өзгесінен бұрын тірлік етуге тиіс. Бұл концерция жерлеудің әмбебаптылығын және ритуалды табиғатын есепке алмайды. Оны есепке алу үшін әрбір өлімнің құрбандық шалу процессі негізінде пайымдалғаны жеткілікті; өмірмен тығыз байланыссыз өлім жоқ. Қаралы рәсім — траур туралы мақаласында Фрейд, әдетінше, ақиқатқа өте жақын келеді, әйтсе де ақиқат одан бәрібір түгелімен сытылып шығады. Ол кез келген өлімнің бітістіруші қасиеттерін көреді, бірақ ол бұл бітісудің белгілі деңгейде қоғам үшін өмірмен бір екенін көрмейді. Ол өзін өзінің парық­парасаты үшін өлімнің натуралистік концепциясын болжамдауға борышты санайды, ол оны өзгелердің бәрінен бұрын тірлік етуші деп санайды; траур институты негізінде жатқан осы болжамды, осы негізсіз постулатты алып тастаса, немесе Фрейд интуициясын пәрменділесе болды, әлгі бітістіруші траурдың кез келген затты тірілтетін және өзінің құдіреттің кез келген мәдени белсенділікке қосатын траурдың адамзат мәдениетінің негізі екені өз­өзінен шығады, құтқарушы құрбанға қарсы және оның айналасындағы миметикалық бітісудің механизмі процесстің ең қарапайым және ең тиімді формасы, Фрейд өзінің бақылаушыға тон ғажап данышпандығымен оның көріністерінің ең нәзік түрлерін оның айналасынан байқайды, тіпті оның ең интимді жаңғырықтарын құлағы шалады, бірақ өзінің ой жүйесін мәнді институттар айналасында қайта құрар «Коперник революциясын» ақыры жасамай өтеді. Адамдардың барлық өлілерді бітістіруші құрбан және киелі билікпен теңестіретіндерінің дәлелі өлілер культі деп аталатын нәрсе. Ол натуралистік өлімге қарсы барлық өзге діни формалардың негізінде жатқандай көрінеді. Егер дәл құрбандық механизмнен шығып, адамдар барлық институцияларды туындатумен шектелмей, өзінің барлық «идеяларын» ашса, демек, өлімге қатынас тек өлім жөніндегі натуралистік білімді ығыстыру санадан тыс мақсатыңда тумаған. Ол туралы адамдар білсе де. Қарсы тұруға батылдығы бармаған тек этноцентризм тана немесе ең аңғал модерноцентризм заттарды осы нұсқада қабылдай алады. Іс жүзінде адамдар үшін біз өлім деп атайтын нәрсені ашу және біз өмір деп атайтын нәрсені ашу бір нәрсе болуға тиіс, өйткені бұл «ұғымдар» адамға таты да құрбандық шалу негізінде ашылады; егер біз осы процесс дәйектері жөнінде және ол туралы білімсіздігіміз жөнінде ойлансақ, бұл ең өлінің және ең тірінің бір болуы белгілі абсолютті дух данышпан интуициясының қос идея «қоспасын» құрамайтыны анық болады. Зорлық тоқтатылған, бейбітшілік орнатылған сәтте қоғамдастық өзі өлтіруге ниеттенген осы құрбанға көз тігеді; нәтижесінде, ол бірінші өлікті байқайды. Бірақ, ол оны біздің мағынамызда, натуралистік өлім мағынасында аша алмайды, өйткені бұл өлік бүкіл қоғамдастық үшін бейбітшіліктің оралуын, мәдени мүмкіндіктің таққа отыруын, яғни адамдар үшін, өмірдің өз мүмкіндігі үшін белгілейді. Құтқарушы құрбандық бітістіруші құндылығына ғана адамдардың бұл өліктен барлық өлім деп аталатын нәрсені және барлық өмір деп аталатын нәрсені қосарлап ашқанын телуге болады. Өлім алдымен өзін құдіретті өмірлік импульс ретінде әйгілейді. Өлімнің діни концепциясын түсіну үшін оның негізі құтқарушы құрбандықта десеңіз жеткілікті. Мальро айтқандай, адам өзінің өлетінін білуге тиіс жалғыз жануар. Бірақ оған бұл білім қазір біз білетін бұлтартпас және материалисте формада әйгіленбес еді. Егер олай болғанда адамзат өзінің туылу шағында бұл білімнің аздырушы күшіне еш қарсы тұра алмас еді. Мәдени конструкциялар тудыру үшін тек төзімсіз ақиқаттар ғана жеткілікті деген идея өте шүбәлі, немесе ол одан гөрі философияға ұқсас, яғни ол өліммен өмірдің жаратушысы ретінде қайта айналысатын, немесе оны қайта жасырын тәңірлейтін киеліліктің суррогаты. Діншілдіктен әрқашан біздің өз санамызға ұқсас негізгі дәйекгерге жапсырылған тек қосалқы нәрселерді қайталауды көру, немесе оны логикалық және хронологиялық түрде қазіргі ұғымдарға бағындырып діншілдіктен белгілі сублимация мен идеализацияны көру қазір мүлде жарамсыз. Біздің тезистің артықшылығы сол, ол діншілдіктен мұндай анайы фальсификация жасауға жол бермейді; ол нақты шынайылықты әйгілейді, ол біздің заманның ең ұлы антропологиялық интуициялары жөнінде, әлеуметтілік пен діншілдікті бір деп ойлаған Дюркгеймнің жөнінде, ақыр аяғында кез келген социологиялық қатысты діни әйгіленудің мерзімдік біріншілігін қостайтын интуиция жөнінде мейлінше жіктелген информация береді. Мәдени тұрғыда жемісті болатын нәрсе ол өлімнің натуралистік ұғымы емес, тіпті мендегі бұл ой нұсқасына қарсылық та емес «бұл қарсылықтан тек бізді қоршаған түнеріңкі карикатура туады), өлімді киелі нәрсе ретінде ашу, яғни ол ақырында қаупінен пайдасы мол, қорқыныштан гөрі аялау сезімін тудыратын шексіз құдірет. Егер өлім идеясы киеліленген құрбандардан шықса, егер құдай жоқ болып, оның сыртыңда ақыр аяғында өлім де жоқ болса, онда құдай статусында болмайтын өлім жоқ қоғамдар болады. Фрейд бұл мәңгі метаморфозаның негізі әлде де бізде бар екенін көрсетеді; бізді біріктіретін траур тудырмайтын өлім жоқ, қоғамда өмірдің құдіретті негізіне айналмайтын өлім жоқ. Жерлеу рәсімдерінде, әрине қорқыныш шағы бар және ол дененің іріп­шіруіне байланысты, бірақ оны физика­химиялық үдеріске емес, миметикалық дағдарысқа байланыстырады; демек, бұл сот тек қана құрбанды бітісуге және өмірге қайта оралуға дайындалу; міне, оның барлық өзге ритуалдардың схемасын қайталайтын жерлеуде көрініс беретіні сондықтан. Г.Л.: Өлі және тірі нәрселер үнемі бір­біріне жармасады; мұнда, хайуандықтың негізінде, олардың жіктелуінен бұрынғы нәрсені тануға болады. Р.Ж.: Мәселе бұл өмір мен өнімнің тұғыры, талисман өлікпен қалай айналысуда емес; мәдениетті әрқашан бейіт сияқты бір нәрсе жасайды. Бейіт құтқарушы құрбандық үстінен самғаған бірінші адамзат монументі, мәндеудің ең қарапайым, ең фундаменталды, бірінші қабаты. Бейітсіз мәдениет жоқ, мәдениетсіз бейіт жоқ; ақыр аяғында бейіт ол бірінші және жалғыз мәдени символ. Ж.­М.У.: Жерлеу рәсімдері барлық кейінгі мәдениеттің алғашқы нобайы және нұсқасы. Бәрі де бір уақытта өзгертілген, киелі және жасырын өлім үстінен қоса қойылады. Қоғамдастықтың барлық өліліеріне таралуға тырысқан киелілеудің бірінші нобайынан бастап және құрбанды механизм негізінде өлікке деген хайандық немқұрайлықтан орнын қызыға көз тігуге береді. Соның нәтижесінде адамдар өздерінің өліктерімен тірі жан ретінде емес өмірге және өлімге трансцендентті жандар ретінде қатынас жасайды. Аманаттарды ритуалды түрде жегенде, олардың күшіне ие болу үшін жейді, кейде өліктермен оларды тірі санағандай, немесе оларды өзге өмірді күткен деп есептегендей қатынас жасалады. Олармен өлгеннен кейін не болды десе, сол идеяға байланысты үй салып береді. Біз құрбандарды оларға ұзақ ғұмыр қамтамасыз ету үшін жерлеген бұл храмдардың, бұл қамалдардың, бұл зәулім сарайлардың тек бейіттің өзгертілген түрі екенін айқын көреміз, бірақ сіз барлық адамзат мәдениеті киеліленген құрбандықтардан тұрады деп айта аласыз ба? Бұл, бәлкім, шексіз, беймүмкін мәселе шытар?

Читайте также:  Көп полюсті және екі полюсті жүйелер

Оставить комментарий