Ұлы Дала даналығы

Шыңғыс Айтматов пен Мұхтар Шахановтың «Қаз басындағы аңшының зары» Ғасыр айырымындағы сырласу атты шығармасы туған жер, ата­баба жол­жосыны, төрт жартының таң тарихы, ел басқару үйірмесі және тағы басқалары туралы ой толғап, философиялық қызғылықты түйіндеулер жасайды. Жалпы шығарманың өзі философиялық диалог ретінде жазылған. Оның билік туралы, қазақтың туралы болған ғана алып отырмыз. «Айтматов: Иә, билік жүрген жерде қызғаныштың қызыл оты өшпейді. Билік — лауазымға жетер жол, кейде тым жақын көрінгенмен, аса жауапты әpi қатерлі Жауаптысы — соңында қалың халық. Олардың бары мен жоғы, бағы мен сыры сенің қолыңда. — Әр басқан адымыңды, ap6ip ауыз сезгенді аңдыған дұшпаның да аз емес. Сондықтан да болар, Heбip аламан­асырды бастан кешкен, саясаттың ойы мен қырын тепе кезген киелі билердің бірі: «Өмірі қашан да ел арасынан шыққан айбатты әpi ақылды адамдарды жанына жинаса абыройға бөленеді. Олардан сақтанып, қорқып, сыртқа тепсе, өзіне тиіспес жау әзірлейді. Ондай адамның бipi мыңға татиды. Жаныңа ақылсыз мыңды ұстағаннан ақылды бірді ұста» — деп, кешкіге ұлағат тастап кеткен.

Шаханов: Қай дәуірде болсын, түркі тілдес халықтардың тарихында билердің алар орны ерекше. Олардың ешқандай құпия алдын ала келісу, ымыраласу деген атымен болмаған. Тарих бетін парақтасақ ен үлкен билер кеңес қазіргі Сырдария облысындағы (Өзбекстан) Ангрен өзенінің жағасындағы Күлтөбе басында — «Ханабад» атты Тәуке ханның ордасында еткен. Мұнда аузы дуалы билер қазақтың әдет­ғұрып заңдарының жиынтығы — «Жеті Жарғыны» қабылдаған. «Күлтөбенің басында күнде жиын» аталып кеткен бұл кеңеске Теле би, Қаз дауысты Қазыбек би, Әйтеке би, Қырғыз Қоқым би, Қарақалпақ Сасық би билер келген ел мен жерді сырт жаудан қорғау, халықтың бірлігі мен ынтымағын сақтау, адамгершілік, парасаттылық ата­баба намысын таптатпау, хандардың ұстанып отырған саясаты мен дипломатиясы хақында көкейлерінде жүрген қадау­қадау ойлардың бұлағын ағытып, халықтың болашағын кездеп, қабырғалары қайысқан.

Читайте также:  Еуразиялық идеяның қазіргі заманғы күрделі үрдістермен астасуы

Казак халқының бұзбай, іргесін сетінетпей, мемлекет дәрежесіне көтеруге әcipece үш жүздің Теле, Қаз дауысты Қазыбек, Әйтеке сынды тебе билердің еңбек өте зор. Қарапайым халыққа еткен, жұбы жазылмаған ұш би ел басына күн туған қиыншылық кезде де, жұрт жиналған айт, ас, той тұсында да, жер дауы, жер дауы, күн дауы көтерген жерде де бас қосып, ел тағдырын бірге шешкен. Қара қылды қақ жарып кесім айтқан билердің дәстүрін, ізін суытып алғанымыз орны толмас деген болар еді…»

Оставить комментарий