Мәдени-тарихи сабақтастық проблемаларының философиялық тұжырымдалуы

Ю.М.Лотманның зерттеген «мәдениеттің семиосферасы» «ішкі ұйымдасудың бір текті болмауы мәдениеттің өмір сүру заңын қалыптастыратындығын», оның жұмыс істеу жағдайына қажетті механизмі құрылымдық автоматизмнің энтропиясынан арылуды нақты түрде көрсетіп берді. Өзінің қоғамдық функцияларын іске асыру үшін ол біркелкі құрылымдық принциптерге сүйенетін құрылым ретінде көрінуі қажет. Осы бірлік былайша пайда болады: дамудың белгілі бір кезеңінде мәдениет үшін өзін­өзі түсіну сәті туады, ол өзінің жеке үлгісін жасайды. Осы үлгі бірыңғай шебер жасалған, құрылымдық үлгі дәрежесіне дейін көтерілген бейнеге айналады. Ақиқатқа салынған осы және өзге мәдениетке күшті реттейтін ықпалын тигізеді 8 . Дегенмен мәдениеттің ішкі ұйымдасуының әртектілігі өзіне сондай тектің қазіргі бар үлгілерінің көп болуына жетелейді. Біркелкі шоғырлануда тізбектелген теориялық жүйенің шегінде үлгі қалыптастыруды реттейтін мәдениетінің мазмұны мен ерекшелігін қадағалап отыру қажет. Осы үлгі қалыптастырулар өзінің тоғысқан жерлеріндегі желілерде, өзара ықпал және қарама­қарсылықта қалыптасады. Бұдан да басқа ашықтықты және мәндік тұтастықтың құрылымдық реттеуіндегі ыдырауларды да ескерген жөн; «ұқсастықтың дрейфі» мәдени құндылықтардың, нормалардың және мәндердің көпшілігінде жеке бір тұлғаның өзін­өзі айқындау тәсілі ретінде көрініс табады. Сондықтан да мәдениет тану рефлексиясы енгізілетін мән­мәтіндерді тақырыпқа бөлу жөніндегі мәселе әдістемелік интенцияны метатеориялық деңгейге ауыстыруды білдіреді. Мәдениет дегеніміздің өзі адам мен адамзат қоғамы болмысының рухани бұрынғы негізіне қатысты болады. Сондықтан да мәдени­тарихи сабақтастық жеке бір тұлғаның онтологиялық өзін­өзі айқындау тәжірибесінің жасалуы мен берілуі деген сөз. Мәдениетке рефлексия философиялық істің атқару мүмкіндігінің қандай да бір өткелдік шарттарына оның мазмұнының өткелі ретінде философия арқылы жүргізіледі. Осыған сәйкес метатеория рухани тәжірибенің, оның байланыстылығының, құрылым мен элементтердің кеңістілігінің топологиясы ретінде тізбектеледі. Осындай тәсіл жасаған жағдайда «рух ұғымы» танымның «ладшафтының метафизикасында» қайта қалыптасады, ол жерде ой жүгіртілмеген танымның қабаттары «заттың өзіне» атты өткелдік қалдықтарына келіп түседі, мәдениеттің архитектоникасының үлгі қалыптастырушы бөлшектері болып қалыптасады. Осыған сәйкес айрықша, сүйенудің ережелерінен келіп шығатын суреттеудің жанама тілі метатеориялық құрылымдармен пайда болады, бұлар сол тәріздің құрылымдардың анықтамасы және тізбектелуі бойынша реттеледі. Осылайша мәдениет философия мәселелерінің тұжырымдық­әдістемелік шоғырлануымен оның эмпирикалық жағдайына айналады. Басқаша айтқанда, егер метатеориялық қозғалыстың сапар желісінің бастапқы бекетін абсолютті абстракциялардың көзбен шолынбайтын, ландшафтысыз, «тегіс» кеңістігінде (Ж. Делез, Ф. Гваттари) таратпауға талаптанса, онда сананың алғашқы, рефлекске дейінгі тәжірибесінің ­ оның рефлективтік түрде бекітілуіне қатысты салыстырылмауы мен сыртта болуына бәрі­бір қол жеткізілмейді, себебі кез келген абстракциялар өзінің ұғымының алғы шарттарын қамтиды, яғни рефлексивтік нысанды онша анық болжалдамайды 9 . П. Рикер герметивтіктің әр түрлі тектері жөнінде былай дейді: ой көзінің орналасуына байланысты айырмашылығы бар субъекті дінтануының ілгерілемелі герменевтикасы туындайды. Бірақ осы дау­дамай тудыратын интерпретация өздеріңде ілгерілемелі векторларды қамтитын нышандық кескіндердің тұжырымдамалы герменевтикасында қосылуы қажет 10 . Субстанциалдық­натуралистік парадигманың шеңберінде мәдениеттің рухани­ онтологиялық бастауларының рефлексия проблемасы шешімін таба алмайды. Мәдениет метатеориясының тізілу тәсілі философиялық­қисындық экспозиция және қисындық тұрғыдан ұйымдастырылған дискурсқа енетін мәндес мәтіндердің қатыстылығы болып табылады. Осы мүмкіндікті жүзеге асыру барысында ашық, айқын, нақты «алып мәтіннің» құрылымдары қалыптасады. Осы алып мәтіннің синтаксисінде логикалық тұрғыдан қатыстырылған мәнді мәтіндер, соның ішінде өзара бір­бірін жоққа шығаратын жеке тұлғаның өзін­өзі айқындаудағы әлеуметтік мәдениеттердің тәсілдері болуы мүмкін». Ю.М.Лотман: «Кескіндер мен траекториялардың топологиялық қасиеттерін суреттеудің аппараты мәдениеттің типологиясын зерттегенде метатіл ретінде қолданылуы мүмкін» дейді 12 . Мәдениеттің метатеориясында оның «ойшыл кеңістігі» ой жүгіртудің өтпелі схемаларымен таным тәжірбиесін кез­келген суреттеудің мүмкіндіктің кейінге қалдыруға болмайтын шарттары ретінде беріледі. Осы схеманың үйлесімділік осьтері «мөлдір бос кеңістік» ретінде метатеориялық кеңістіктің континуум метрикасын суреттейді. Онда теориялық тізілімдердің ерекшеліктері мен негіздері көріне түседі. Қозғалыстың векторы есебінде олар «бифуркациялардың сөздерін» қалыптастырады немесе «тармақталған жолдардың бақшасы» қалыптасады, олар сол мезгілде уақыт бір­біріне жақындай түседі, тармақталады, бір­біріне шатыса да түседі. Өткелдердің нүктелері мен желілерінде жарылыстар, бұзылулар, күрделенулер пайда болады — әртүрлі салалардың мән құруының кристалдық остері тіркеледі де мәдениеттің сызбалары түсіндіріледі, олар сынықтардың құрылымсыздығына айналады. Олай болса, метатеорияның кеңістігі экранға пайда болады, мәдениеттің метатеоретикалық құрылымы оның онтологиялық мәні ретінде қабылданады, нәтижесінде мәдениеттің өзі де мейілінше қосарланып, адамның «көлеңкесіне», «өзіндік проекциясына» айналады, оның негізінде «шизомолекулалар, оның тізбектері мен жаргондары да жатыр» (Ж.Делез, Ф.Гваттари). Бұл орайда мәдениеттің экспликацияланған мәндері жүйесінің өзіндік ақиқаттығына сүйенген және онтологиялық­семантикалық қайта кодпен бекітудің артында көрінбейтін «субъект көзге шалынбай қалады, ал оның өзі қараңғылықтағы солғын сәуледей жарықтың көзі болып табылады» 13 . Енді мына екі мәтінді салыстырып көрелік: «Тау бөктеріне шизосубъект қас­қағым сәтте қарады делік. Қарау мезеті ұзарған сайын қаралып тұрған нәрсе қараушы тарапынан күшті қатерді сезіне түседі. Заттардың одан әріге төзім жетпейді, сосын олар қарсылық білдіруге шығады. Бауыр тастан езілгендей, бас құздан айналғанда, қан тау ағынан ұйып қалғандай болуы, бұл поэтикалық теңеулерден гөрі шизосубъектінің әдеттегі клиникасы болып табылады. Шизосубъектіде дененің ішкі образы бағдар нүктесі болудан қалады, қабылдап алушыдан қабылданған құрсап тастауына байланысты қожырау басталады». «Мәңгіліктен бір нәрсені біреу­міреу көру мүмкін емес, етер де осыған ұқсас бір нәрсе болмаса. Айқын нәрсе де адамдай ақиқат жоқ, ол әлемде былайша ұғынады: күнді көреді, ол тіпті күн болмаса да, және ол аспанды да көреді, шындығында ол аспан көк жүзі болмаса да, сонымен қатар жерді де өзге де заттарды да көреді». Бірақ сен ол жерден еш нәрсе де көрген жоқсың — сен солардың қатарына ғана қосыла аласың. Сен тек Рухты көрдің — ал сен Рухқа айналдың. Сен (Әке­ бұл сен) әкені көрдің де өзің де Әкеге айналдың. Сондықтан да сен әрбір затты көре аласың да одан өзіңді де көресің. Өзің ол жерден тек өзіңді көресің, сол нәрсеге айналасың 14 . Осы симметриялық сынақтарда — arche және telos — субъектілерінң анықтамалық екі полюстерінің сипаттамасы берілген, бұл өздігінен көрсетілген нәрсе болып шығады, П.Рикердің терминологиясында альфа және омега шектері берілген, оларға «Мен бұл мен» деген герменевтикасының ұмтылуы үстінде болады. Бұзылушьшықтың осы екі сипаттамасының айырмашылығы мәтіннің келтірілген үзіндісінде христиандық гностицизмнің корпусынан алынған. Олардың алдына осылар нышан ретінде де шығады. Метатеорияда рефлексияның трансценденталдық сұлбалары өздігінен негізделу абстракциясында тұрақтап қалуға тиісті емес, бірақ өзі трансценденция принципін қамтуы керек. Әйтпеген жағдайда Уроборостың алхимиялық нышанының эпистемологиялық баламасы сияқты метатеория «білім шеңберіне» (Аристотель) айналады. Егер трансценденталдық сұлбалар бостандық, шығармашылықтың рухани жағынан өзін­өзі анықтау істері арқылы ашылып қалмаса, онда санасыздықтың қабаты ақыр аяғында құдайлардың ымырттары түскенде кіші Эдданың Иормунгандр жылан Жерді жұтып қойғаны сияқты детерминацияның сыртқы күштерін қашықтан басқарудың барлық рефлексивтік тәсілдерін жұтады. Рефлексия және трансценденция жоспарларының сәйкес келуі рухани жағынан өз­өзін анықтаудың, жеке адамның субъектілік жағынан қалыптасуының проблемасы ретінде мәдениет философиясының пәндік саласына қосылатын тармаққа айналады. Ұсынылып отырған мәдени­тарихи сабақтастық мәселелерінің сараптамасының әдістемелік схемасы және рухани өзін­өзі тану өзінің жүзеге асуында қисындық және стилистикалық сипаттағы күрделі мәселелерді алға тартады. Баяндаудың орынды — жүйелі түрінде орталықсыздандырылған мағыналық өтпелердің метадеңгейінің өрісінің өзі жүйелі бірлікке ие еместігінен нысаны женуі қиын болатын кедергіге ұшырайды. Рефлексивтік үлгісі сияқты бөлінген шектеу ­ сызықтары жеткілікті ­ түрде анықталмаған және шайылып кеткен, себебі іс жүзінде рефлексияның теориялық жағынан айырылған схемалары өзінің абстрактілік тазалығында көрінбей, сызықтық жүйелілігіне жазылмаған. Әйтеуір (ең негізгісі), жеке адамның болмысы мен оны мағыналандыру бастан өткерудің мәдени­тарихи нысандарының сай келуінің онтологиялық қайнар көзі сияқты өзін­өзі рухани жағынан анықтау ­ нысандары оның ұғынудың — әсерленушіліктері барлық өзінің сыртқы айқындылығы мен аяқталуының барлық сәттерін трансценденттейді. Түсінік болатын жүйеде категориялық бекіту (түсінбеу де) өз пәнінің айқындалуына жатады (негізгі онтологияның формуласына сәйкес): «Адамзаттың өзінің болмысын атқаруға сәйкес болуы түсіну делінеді» 15 . Мәдени сабақтастықтың рухани­онтологиялық талдауының ракурсындағы талдау ұсынылып отырған әдістің өзіндік ерекшелігін айқындайды. Бұл орайда әңгіме түстер туралы емес, реңктер жөнінде болып отыр. «Көңіл­күйлердің, қайғылардың алуан түрлігі яғни қайғы мен мұңға шынымен берілуі — бұл, әрине, адамдардың ерекшелігін білдірмегенімен, шығармашылық жағынан нәзік, бәсекелі белгілері болып табылады» 16 . «Мәдениет мәтіндерінің» идеялық­стилистикалық үлгілерінің талдауына агональды принципті қолдану оны логикалық тұтастыққа әкеліп соқтырады, сонымен қатар дискреттікті және «жібітетін антиқұрылымдарды да» тарихи­мәдени рефлексияға енгізеді (М.К.Мамардашвили). Мәтіндердің семантикасындағы осы бұзылушылықтар мәнді герметикалық түсетін күшке ие болады, бірақ оларды «имманенттік сын» үшін де ашады. Дегенмен түсінудің күші мәтіндерге жұмсалған жағдайда, алда тұрған адамзат тіршілігінің өмірлік мәнді негізгі мәселелері орынды болып табылады. Этнографтардың бірі жергілікті хабарлаушының «бірқатар жануарлар тотемге олар жақсы болғандықтан емес, оларды жеу үшін таңдалады» деген сөзін келтіреді. Осы субъективті логика бойынша метатеорияда теориялық және тарихи­мәдени материалының сұрыпталулары келтіріледі, ол жеке бір тұлғаның рухани өзін­өзі айқындау механизмі ретіндегі мәдени­ тарихи сабақтастық тақырыбының дискурсын қалауға және құрастыруға меңзейді. Бұдан да басқа мәдени зерттеу типіндегі осы «инвертирленгенді» жүзеге асыру барысында рухани­ онтологиялық мәселелерді субстанциалдық­натуралистігіне тыйым салынады, мұнда стилистикалық және терминологиялық сипаттағы қиындықтардың бастауын қалайды. Осы жағдай тілдің және мәтін синтаксисінің күрделіленуін тудырады, бұл арнайы дайындығы бар оқырманға арналады. Метатеориялық деңгейде адам және мәдениеттің проблемаларын ұсынудың философиялық тәсілінің берік абстракциясы ретінде адам субъективтілігінің онтологиясын құрастырмалаудың мәдени­тарихи, әлеуметтік­психологиялық және рухани­жеке адами алғы шартының арнайы проблемалары түрінде қаралмайды. Адамзат тіршілігінің құндылық­мәндік өлшемдерінің, рухани бастаулары мен мәдени әмбебаптарының этикалық, эстетикалық, діни, танымдық, философиялық рефлексияның нақ өзінде парықсыздық субъектінің рухани өзін­өзі айқындау автономиясының онтологиялық шекарасына, немесе субъектінің өзіндік болмысының, сондай­ақ тұтастай адамзат мәдениеті ретінде деонтологизация жүйесіне айналады. Осы қарқынды сала жағынан және жылжымалы шек жағынан рефликсивтің схематизмі туындайды. Философияда осы бекіту бастапқыда қисындық айқындама түрінде жасалады, трансцендеттік мәндер мен метафизикалық постулаттар тіркеледі. Толықтай алғанда, мәдениеттің өзіндік қайталанбас ерекшелігі бар. Олардың ішкі жағында «ұлғайтылған қайта өңдеуге» арналған шарттар мен алғы шарттар қалыптасады, яғни жеке тұлға сана­сезім арқылы айқындалады. Бір жағынан, өз­өзіне жететін нақтылықка айналған, трансценденция векторларын экрандайтын және сол арқылы өзін қанағаттандыратын, мәдениет дәстүрінің автаркиясын және дара сананың жұмыс істеуін автоматтандыратын осы схематизмдер «нышандардың қорғау қабырғасына» айналдырылады (К.Г. Юнг). Екінші жағынан, шығармашылық немесе трансценденцияның болмыстық — жеке адамдық актісі түрінде жеке адамның жай­күйі «таң қалу» (жақсысы: «таңдану») нысанында мәдениеттің субъектілік қалыптасу қозғалысының нақтылығын философия алғашында субстанциялдық негіздің қысқармайтындығы ретінде қабыл алды. Рухани­онтологиялық мәселелерді ойлауға ұсынылған тәсіл толықтай философия мен мәдениеттің экзистенциалдық­жеке мәндерін өзектендіруге бағытталған болатын. Ол негіздерді, айқын емес шарттарды, метафизиканың, философиялық трансцендентализмнің, феноменология мен мәдениет философиясының классикалық жүйелерінің рефлексияланбауының негіздерін түсіндіру процесінде жүзеге асырылады.

Читайте также:  Христиандық Милленаризм

Оставить комментарий