Мәдениет динамикасы жөнінде

Семиотиканың басты презумпцияларының бірі семиотиканың негізгі түсінігі анықталатын антитеза бойынша семиотикалыққа дейінгі немесе семиотикалықтан тыс кеңістіктің болуы жөніндегі пікір болып табылады. Мұндай тұрғы эвристикалық жағынан толығымен ақталады. Қателік онда емес, ұстанымдардың араласып кетуінде: қисынды шарттылықты біз эмпирикалық шындық ретінде қабылдай бастаймыз. Осындай шарттылықтардың бірі — динамикалық үдерістерде шартты нөл, қайсыбір бастапқы нүктенің болуы жөніндегі пікір: бізге эвристикалық нақтылықта ешқашан берілмеген «нөлдік жағдаят» беріледі. Атап айтқанда, мәдениеттің динамикалық үлгісін біз «семиотикалық нөл» нүктесінен бастап тұрғызамыз, оның орны жануарлар әлемімен қатар орналасады (соңғысы — қазіргі кезде өте жақсы дамыған зоосемиотиканың берілгендеріне қарамастан осылай болып келеді). Нөл эвристикалық шарттылық саласынан шындық жөніндегі біздің көзқарасымызға ауыстырылады: «шартты нөл» өзіне мифология бастауын бүгіп жатыр. Жылнамашы: «Хайуанаттық бейнеде өмір сүретін ежелгіліктер, мал секілді: бір­ бірін өлтіреді, ласпен қоректенеді, неке деген оларда болмайды» деп айтқан кезде, ол бастапқы «нөлдік нүктені» енгізеді: бастапқы жағдаят белгісі (мұнда — реттілік белгісі) болмайтын ретінде хабарланады. Одан арғысы ұйымдасу үдерісі ретінде көрінеді. Осындай, мәні жағынан мифологиялық, көзқарас тіл мен сөздің болжамымен байланыстырылады. Нақтылы тарихи үдеріс тікелей қарама­қарсы түрде суреттелуі мүмкін: бұл жағдайда ертерек кезең қатаңырақ ұйымдасуды сипаттаушы ретінде көрінетін болады және мұнда зоосемиотикаға қатысты осыған дейін кең тараған қатынас, осыған дейін шығарылып тасталған «жабайылардың» мінез­құлқына қатысты көзқараспен салыстыруға болады. Бұдан тарихи аз уақыт бұрын бұл соңғысы қандай ма болмасын шектеуден еркін ретінде суреттелетін — «малдық» іс­әрекеттен басқа ештеңемен ұйымдаспаған, ал кейінгі дамулар — бұл ретсіздікке «заңдылық» жүйесі жеке талпыныстарды кіргізу ретінде көрінді, мысалы, промискуитетті, яғни некеге дейінгі кезеңдегі ретсіздікті жүйелік ережелердің алмастыруы. Жоғарғы жануарлардың мінез­құлқын зерттеу бізге қатал ұйымның тікелей қарама­қарсы бейнесін суреттейді. Өмірдің байламды кезеңдері: некелесу, балаларды тәрбиелеу, аңшылық, жалпы жағдаяттарды барлық жағынан бағалау және осыған сәйкес іс­әрекетті таңдау — қатаң әдет­ғұрып рәсімдері ретінде көрінеді. Алайда рәсім құбылысының өзінің өзіндік сипаты бар екендігін атап көрсеткен маңызды. Рәсімде негізгі рөлді есті ұйымдастыру атқарады, оның өзі арқылы жеке адамның топтық еске араласу механизмін білдіреді. Сондықтан да адамзаттық әлемнен тыс рәсім қалыпты даму үшін кеңістік қалдырмайтындай немесе оны өте қатты шектейтін тұрақты ұйым жүйесін құрайды. Ол жеке адамнан жекелік мінез­құлықты алып тастайды жөне соңғысын қатаң түрде болжауға көнетін етеді. Бұл мағынада жануарлар «қалыпты» мінез­құлық шарттарынан шығып қалған жағдаяттар тән (мысалы, үйірінен айрылған немесе өзінің табиғи ортасынан бөлектетілген жыртқыш осындай). Мұндай жыртқыш жөнінде аңшылар ол өте қауіпті дейді, өйткені оның мінез­құлқын болжау мүмкін емес («өзін құтырған секілді ұстайды»). Бірақ мұндай ниеттелмеген айнала үшін қауіпті мінез­ құлықты басқа көзқарас арқылы да суреттеуге болады: рәсім ұстанымынан қарағанда азғындаған болып көрінетін ол, алайда, болжауға көнбейтіндігінің өте қарқынды артуымен сипатталады және жекелік мінез­құлық ролінің жарылыс тәрізді өсуінің динамикалық сәті секілді суреттелуі мүмкін. Қатаң таңбалық белгі құрылымы күзететін ұжымдық мінез­құлықтың қайталанатын циклдылықтан болжауға көнбейтін мінез­құлықтың (көріністі жағдайдың бүкіл күйін қатты өзгерткен қандай ма бір катастрофаның болуы мүмкін нәтижесі) ретсіздігіне өтуін циклды дамудың тарихилыққа ауысу сәті секілді қарастыруға болады («сәтің деген түсінік, әрине, бұл жерде шартты: сөз үлкен хронологиялық ұзындықтағы үдеріс жөнінде болып отыр). Оралымдық ауысымның орнына келген тарихи үдеріс қайталанатын және мінез­құлық формасының ішкі динамикасының арасындағы тұрақты қақтығыстың құралуына әкелді. Динамикалық үдерістер белгілі бір сыни нүктелерде болжауға көнбейтін сипат алды, бірақ оларды ауыстырған тұрақтанған үдерістер жоғарғы дәрежелі болжауға көнетіндікті 73 және одан да бұрын, мүмкіндік түрлерінің өте шектеулі таңдауларын сақтады. Динамикалық үдерістің бұл қосарланған сипаты суреттеу тілінің таңдалуына байланысты адамзат тарихы сол бір ғана әрі болжауға көнбейтін құрылымдық айналым секілді көрінуі мүмкін деген түсінікке әкеледі. Сонымен динамиканың оралымды және бағытты түрлері айыру мағынасына ие, сонымен бірге соңғысы, өз тарапынан, бекітілген заңдылықтар бойынша істелетін баяулатылғанға бөлінуі мүмкін, сондықтан да, әрі жоғарғы болжауға көнетін ерекшеліктерге, әрі болжауға көнетін деңгейінің кенеттен төмендетілген апаттылық динамикасына ие. Соңғы екі даму формасының көзқарасымен алғанда ұдайы қайталанып тұрушылықтың динамикасы статика ретінде әсерленеді. Египеттік стилизацияланған бейнелерінің мысалында тұрақты қалыптағы формалардың ұйымдасқан ауысу жағдайын Платон тек қана статикалық ретінде суреттеді. Нақтылы тарихи үдерісте біз ешқашан динамикалылықтың (апаттылықтың) және одан кейінгі дамудың «заңдастырылған» кезеңдерінде біркелкі, бірізді, ырғақты ауысуларына ие бола алмайтынымызға байланысты қиыншылық тереңдей түседі. Нақтылы тарихта көптеген динамикалық, бірақ синхронды емес, дамудың түрлі уақытына ие, бір­бірімен байланыссыз үдерістер, сонымен қатар орнықтылық кезеңін басынан өткеріп жатқан, дамудың басқа саласындағы, онымен хронологиялық бір уақыттағы үдерістер қатар жүреді. Атап айтқанда, мысалы, ғылымның сол немесе басқа саласындағы қарқынды даму және жарылыстар хронологиялық және себепті түрде соған сәйкес жарылысты — әр түрлі тұрмыс саласындағы қозғалыстармен байланысты болмауы мүмкін. Өнердегі жарылысты жағдай саяси салада ілеспе тұрақтылықта болуы мүмкін. Алайда жеке жарылысты кезеңдердің ерекше қарқынды ағымында олар өз тілін басқаларға, ал қағидаларда — бүкіл динамикалық үдерістерге телуі мүмкін. Мысалы, XVIII ғасырдағы Ұлы Француз төңкерісі дәуіріндегі әлеуметтік­саяси жарылыстардың қарқынды ағымы жарылысты үдерістерді түрлі­түрлі салаларда қоғамдық­ саяси төңкеріс атауларында суреттеуге әкелді. Сонымен бірге үдерістердің атаулары оның ағым сипатына кері әсер етеді. Өзіндік атау, басқа атаулар секілді, таңдалған мінез­құлықтың тұрпаттық сипатын, сонымен бірге тарихи тағдырын да жиі анықтайды. Атап айтқанда, мысалы, «большевиктер» немесе «меньшевиктер» атауының пайда болуы салыстырмалы алғанда орыс социал­ демократтарының ертеректегі (II) съездерінің біріндегі дауыстың бөлінуіне қатысты болды, алайда осыдан кейін олар бүл партиялардың нақтылы тарихи тағдырын мәнді түрде анықтады. «Большевиктер» атауы бұқаралықтың және күштің образды бейнесін беріп, кең көлемдегі жүмысшылар қауымына жағымды болды ­ «меньшевиктер» атауы құрбандық пен таңдаулылардың семантикасын өзінің ішіне бүгіп жатты, сондықтан да ол зиялыларға жағымды болды. Латынның «nomina sunt omena» бастап, гогольдік Башмачкиннің тағдырына дейінгі — атаулар сиқыры, жеке алғанда, психологиялық түрде осынысымен негізделеді. Акакий Акакиевич өзінің атымен бірге қосарланған тағдырды иеленеді: гректік мәндегі («бейашушаңдық») сөзі мен орыс тіліндегі оның халықтық этимологиясына. Гоголь кейіпкер үшін басқа ат таба алмағының әдейілеп көрсете отырып, оның тағдырға көнгіштігіне екпін жасайды. Соңғыға ұқсас мысалдар сол секілді атаулар сиқырлылығына телінеді, алайда олар атаудың іс жүзінде нақтылы енуін ашатын тереңірек мағынаға ие. Шындықтың атауы оның мәні мен мінез­құлық сипатын өзгертеді. Айтылғандардан шығатыны нақтылы тарихи үдерістер көп планды және көп қызметті және осыдан шығатыны, әр түрлі көз қарастан әр түрлі суреттелуі мүмкін. Дегенмен бұдан кейін, қарапайым баяндау үшін, нақтылы тарихи қозғалыста олардың бәрі міндетті түрде әр түрлі қосалқы жарылыстардан және бұдан бұрынғы кезеңдердегі «жарылыс толқындарынан» өз бояуын алатындығын күні бұрын айта отырып, біз сол немесе басқа үдерістегі басым құрылымдардың даму жүйелілігін ғана қарастырамыз. Бұдан бұрын атап өтілгендей, адамзатқа дейінгі мәдениетте (берілген жағдайда, жоғарғы жануарлар мәдениетінде) ес түрі басым болады. Шартты мінез­құлық белгілі бір мақсатты тәжірибедегі түр немесе топ өмірінің сақталу формасы болып табылады және бекітілген формаларда дұрыс қайталанып отырады. Сызықтық динамикадағы оралымды қозғалыс тәсімдердің ауысуы барысында мінез­құлықтың мүмкін тұрпаттарының жиынтығында кенеттен кеңу болды. Басқа жануарлардың көзқарасынан адамның ертеректегі түрі болып табылатын тірі жан «ессіз» мақұлық ретінде қабылдануы керек еді. «Қалыпты» жануар оның мінез­құлқын ессіздің мінез­құлқын болжай алмайтын секілді болжап айта алмас еді, оның санасы сау адамның көптеген тиымдарын жоққа шығарады . Суреттелген жағдай Р. Киплингтің «Джунгли кітабындағы» қақтығыстардың бірін еске түсіреді. Кейіптелген жануарлардың — кітап кейіпкерлерінің — ұйымдасқан, «зерделі» мінез­құлқы мағынасыз және болжауға көнбейтін бандерлогтардың (маймылдардың) жалған ұйымындағы іс­әрекетіне қарсы қойылады. Ертеректегі адамның мінез­құлқы онымен бірінші рет қақтығысқан жануардың ұстанымынан қарағанда тек қана осылай болған­ау деп шамалауға болады. Бұл болжауға көнбейтіндік, яғни адам салыстырмалы алғанда аз ғана және болжауға көнетін мінез­құлықтар (қимыл­шарат) жиынтығымен шектелуге мәжбүр болған өзінің қарсыласына қарағанда көбірек деңгейде еркіндікке ие болғандығы, адамды артықшылық жағдайға қойды, ол оның жануарларға қарағандағы салыстырмалы қарусыздығының орнын артығымен толтырды. Киплинг «қалыптасу алдындағы адамды» байқаушы жануарлар әлеміне асқан шеберлікпен ене білді: «қалыптасу алдындағы адам» оларға ессіз ғана емес, сонымен бірге «заңсыз соғыс» жүргізетін адамгершіліктен ада болып көрінеді. Мұндай жағдай қайталана береді: қаталырақ ұйымдасқан (азырақ динамикалы) ортағасырлық адамдар ұстанымынан қарағанда Қайта өркендеу адамы заңды бұзушы және жетістіктерге тиым салынған құралдармен жетуші ретінде, «адам сияқты» қылығы жоқ секілді көрінеді. Мінез­құлық ережелерінің әлсіреуі — үдерістің қажетті шарты — оның алдындағы сызықтық үдеріске бойын үйреткен ұжымда субъективті түрде, ессіз ғана емес, сонымен бірге рухани азғындау ретінде талданады. Бұл мәдениет тарихында бірнеше рет пайда болған жануарлар адамдарға қарағанда парасатты деген түсінікті түсіндіреді. Жаңа, кеңірек ережелер жүйесіне өту заңдылықтар әлемінен шексіз еркіндік саласына өту секілді талданады. Жануарлар әлемі тарапынан «есі ауысқан» — адам — оның өзінің көзқарасынан керемет нәтижелі болып шықты. Өйткені оның жануарлар әлеміндегі жаулары оның мінез­құлқын болжай алмайтын, олардың қарсыласуы өз тиімділігін тез арада жоғалтып алуына мәжбүр етті. 74 Дегенмен бұл жаңа мүмкіндіктер бекітуді қажет етті және бұл жерде ақиқат болғаны, осыған дейінгі саладан шыққан болжауға көнетін мінез­құлық шексіз мүмкіндікке әкелген жоқ, — яғни ретсіздікке, — керісінше жаңа, ұйымдасқан, яғни өзіндік кеңейтілген шектеулі құрылымға әкелді. Жаңа тәжірибе ұрпақ ауысуы барысында енгізілетін болғандықтан, ол тез арада шартты, шамасы, қимыл­шараттық сипат алды. Мақсатты тұқым қуаламайтын мінез­ құлық ұжым үшін тұрақтанған қозғалыс жүйесінде бекіді. Бұл тиімді, мақсатты мінез­құлық оның рәсім алдындағыға айналуының арқасында бекіді және беріліп отырды. Кең тараған пікірге қарамастан бұл сатыдағы адам «не істесе де өз еркіндегі» «жабайы» болмай, керісінше барынша шекті «рәсімделген» мінез­құлықты адам болуы керек еді. Сонымен, адамзат мәдениетінің басында, мүмкін, табиғат апаттылығындағы жойқын жарылыс жатты. Одан кейін жарылыс сәтінде жаулап алынғанды бекіту кезеңі басталды. Жаңа мінез­құлық динамикасының өте ерекше айырмашылықты қасиеті, ол биологиялық еске қабатталғанмен және осынысымен адамдыққа дейінгі кезеңдегі қалыпты дамумен байланысты болса да, сол уақытта жекелік тәжірибе ролінің әруақыт күшейіп отыруымен сипатталады. Жануарлар әлемінде түрлер есіне рәсімделген іс­әрекеттер кезеңі енгізілді. «Еркін», яғни жекелік мінез­құлық өмірдің қосалқы сәттерін қамтиды және көріністі еспен зейінге алынбайды. Пайдалылық ұжымда бекітілген, кездейсоқтық пен жекелік ұмыт болуы тиіс. Адам қоғамында заңдылық пен кездейсоқтықтың орналасуы өзгерді: болжауға көнбейтін мінез­құлыққа жаңа мүмкіндіктерді қуаттаушы ретінде маңызды рөл берілді. Бұл қуаттаушы жекелік мінез­құлықтармен байланыс жасады және оған еркіндік дәрежесінің кеңуі сәйкес келді. Қарсы бағытталған механизм — өз табиғатында ұжымды — бағалады және олардың бірін, басқаларын сызып тастап, жалпы мінез­құлық есіне қосты. Бифуркациялы сәттерде шектеудің әлсіреуі мінез­құлықтың жаңа формаларын жарылысқа әкеледі. Баяу даму кезеңдерінде іріктеу және мақсатты түрде ақталған жаңаларды бекіту жүреді. Сонымен, кездейсоқ тұтанулар мінез­құлыққа айналады. Іріктеу келесі ұрпаққа берілетін жарылыс кезінде пайда болып, белгілі бір сарынға ие болған сол мінез­құлықтарды бекітеді және қосады. Жекелік тәжірибені сақтау міндеті жаңа және естің барынша күрделі кызметін қажет етті. Бүкіл әртүрлі мінез­құлық тұрпаттарының ішінен, жиі кездейсоқ, мақсаттылық іріктеді, ал ес салыстырмалы алғанда мағынаға ие шектеулі ғана тізімді сақтады және беріп отырды. Осылай екі кезеңнің бірізділігі қалыптасты: жаңа мінез­құлық мүмкіндіктерінің бифуркациялық сәттерге болжаусыз көбеюі және одан кейінгі (баяулау даму кезеңінде) барынша мақсатты түрлердің іріктелуі. Соңғысынан мәнді түйін туындайды: ерте кезеңде мінез­құлықты таңдау формасы шығармашылық сипатқа ие болған жоқ, яғни белгілі бір ережелермен жүргізілді (кездейсоқтық рөлі бірте­бірте шектелді). Іріктелген мақсатты қимыл­ шараттар мен мінез­құлықтардың бекуі де рәсімдеуді қажет етті: қозғалыстардың шартты жүйесі, шыңғыру және музыкалық зарлаулар еске сақтауға көмектесті. Мирас емес мақсатты іс­әрекеттерді беру қажеттілігі өнердің пайда болуы алдындағы белгілі бір формаларға жақындауды талап етті. Адамның ертеректегі даму сатыдағы іс­әрекеті жөніндегі түсінік біздің сөз ұғымымызда іс жүзінде болды — яғни эмоционалды «көркемдік» бастауға ұстанымды түрде қарама­қарсы болды, — ол не біздің қолымыздағы бар материалдармен, не теориялық пайымдаулармен еш расталмайды. Тек қана осы сатыда ғана тәжірибені бекіту сұрағы адамда болмаған ес механизмін талап етті. Күшейіп келе жатқан мирас емес мағлұматтарды қорын сақтаудағы мүлдем жаңа талап өз табиғатында көркемдік болып келетін есте сақтау аппаратын тудырды. Бұл адамның ойлап тапқаны емес еді: араның мирас емес аппаратты, оны «бидің» шартты тіліне аудара отырып беруі жөніндегі атақты мысалды айтуға болар еді. Әрине, аралардың мағлұматты беруіндегі салыстырмалы тұрақтылық «би» жүйесінің салыстырмалы шектеулілігі мен мирастылығы, соның арасында адамдық ақпараттың ашық сипаты шындап айтқанда одан да байырақ және динамикалы механизм талап еткен секілді, шектелуге мүмкіндік жасайды.

Читайте также:  Көшпелі қауымдар ішінде халық жиналыстары мен би соттары

Оставить комментарий