Мәдениет концепциясының адам концепциясына әсері

Дамудың тайпалық деңгейіндегі халықтардың дүниетанымын зерттеуге арналған «La Pensee Sauvage» еңбегін аяқтай келе француз антропологы Леви ­ Стросс ғылыми түсіндіру бізді сендіруге тырысып жүргендей, күрделі қарапайымға әкелуден тұрмайтынын атап көрсетті. Оның пікірінше, ғылыми түсіндіру түсінуге қиын күрделі түсінуге оңайырақ күрделі мен алмастырудан тұрады. Адамды зерттеу туралы әңгіме болғанда, менімше, тереңірек үңіліп, түсіндіру қарапайым суреттеулерге тән дәлелді айқындықты сақтауға тырысатын қарапайым суреттеуді күрделісімен ауыстырудан тұрады деп айтуға болады. Менің ойымша, әдемілік негізгі ғылыми идеал болып саналады, бірақ қоғамдық ғылымдарда осы идеалдан бас тартудың шығармашылық жағынан алға басуға әкелуі жиі кездеседі. Әдетте ғылымдағы алға басу бір кездері әдемі құрылған, бірақ қазір тым қарапайым болып көрінетін ой тұжырымын біртіндеп күрделі етуден тұрады. Түңілудің орнына, Леви ­ Стросс айтқандай, түсінуі қиынды түсінуі оңай мен ауыстыруға мүмкіндік беретін ұғыну мен түсіндіру келеді. Бірде Уайтхед жаратылыстану ғылымдарына мынадай афоризм ұсынды: «Қарапайымдықты ізде, бірақ оған сенбе»; ал қоғамдық ғылымдарға ол: «Күрделі іздеп, оны ретке келтір», — деген болар еді. Мәдениетті зерттеу осындай үлгіде дамыған сияқты. Мәдениет туралы ғылыми түсініктің дамуы Ағартушылық дәуірінде үстемдік еткен адам концепциясының жойылған сәтінде орын алды, ол қарапайым әрі айқын болған еді, оның орнына күрделі жөне айқын емес концепция бекітілді. Содан бері мәдениет туралы ғылыми пікірлер адам концепциясын айқын және түсініктірек ету тілегіне толы. Антропологтар ойлағаннан көрі ауқымды қиындықтарға ұшырап, антропологтар оны ретке келтіруге тырысып, дағдаруда. Бірақ мұның әзір бітетін түрі жоқ. Ағартушылық дәуірінде қалыптасқан адам концепциясының негізі адам табиғаттан ажырағысыз және ол тұтастай Бекон негіздеген және Ньютон жетекшілігімен ашылған жаратылыстану ғылымдарының заңдарына сәйкес өмір сүреді деген пікірден құралғаны бізге белгілі. Қысқасы, адам табиғаты қаншалықты қатал ұйымдасқан және бірыңғай болса, Ньютонның Әлемі тәрізді соншалықты қарапайым деп түсінілді. Оның өмір сүруінің кейбір заңдары өзгеше болуы да мүмкін еді, бірақ та олар әйтеуір заң еді; оның өзгермейтіндігін де жергілікті салттың айлаларымен көзден тасалауға болар еді, бірақ ол әйтеуір өзгеріссіз болды. Мен беделді зерттеуінен алған ағартушы ­ тарихшы шығармасынан келтірген үзінді екінші деңгейдегі жазушыларға тән бірбеткей ұстанымды ашық көрсетеді: «әртүрлі кезеңде жөне әртүрлі жерде сахна көркі расында да өзгереді; актерлер киімін ауыстырады және гримделеді; бірақ олардың ниеттері адамдардың тілектері мен құмарлықтарынан тұратындықтан олар патшалықтар мен халықтардың тағдырына бірдей өсер етеді» . Сонымен, бұл көзқарасты елемеуге болмайды, және сәл жоғарыда менің «мүлдем жойылды» деп оңай айта салғаныммен, оны қазіргі антропологиялық ойда толығымен жоғалды деп айтуға да болмайды. Адамдар кез­келген ортада және кез­келген киімде әрқашан адам болып қала береді деген көзқарасты «әдет­ғұрпы өзгеше, демек, өзге мақұлықтар» деген түсінік толық ығыстырған жоқ. Бірақ, адам табиғатындағы ағартушылық тұжырымдардың тұңғыш шыққан күйінде қолдануға импликациялары да болады, олардың арасындағы маңыздысы бойынша, «белгілі бір жас, нәсіл, темперамент, дәстүр немесе жағдайдағы адамдарға ғана қатысты түсінуге, тексеруге, растауға болатындардың барлығының құндылығы жоқ және қызығушылық туғызбайды», — дейді. Адамдардың сенімдері мен құндылықтар жүйесіндегі, уақыты мен орны келісілген салттары мен институттарындағы ауқымды өзгешеліктер саны адам табиғатын анықтауда маңызды емес. Тұрақты, жалпы, әмбебап, — бұлардың бәрі адамдағы адамилықты көзден таса ететін өсімшелер, тіптен бұрмалаушылықтар. Мысалға, доктор Джонсонның Шекспир даналығын «оның мінез­құлықтарының қандай да бір нақты жердегі, өзгелерден айырмашылығы бар салттарға негізделмеуі, тек аз ғана топ өкілдеріне тон қызметтік және кәсіби ерекшеліктерге немесе кездейсоқ жағдайлар мен пікірлерге сүйенбегенінен» көруі кеңінен танымал болды. А. Расин өзінің классикалық тақырыптардағы пьесаларының жетістіктеріне «Париждің ұнататындары…Афина болған нәрселермен сәйкес; менің көрермендерімді басқа уақытта Грекияның оқымысты топтарының көзіне жас алдырған нәрселер таң қалдыратынын дәлел ретінде келтірді. Мұндай көзқараста ең алдымен бізді ұялтатыны (егер ағылшын Джонсон мен француз Расиннің аузынан есту күлкілі болатынын санамасақ) уақыттан, орыннан және жағдайдан, қызметтен жөне кәсіптен, жағдай мен пікірдің кездейсоқ сәйкес келуінен тәуелсіз адамның бейнесі сағым болып көрінуі мүмкін, адам мәні оның қайда екендігіне, кім екендігіне, неге сенетініне тығыз байланысты болуы соншалық, оны ажыратып алу мүмкін емес болады. Дәл осындай ықтималдық тақырыбына ойлау мәдениет концепциясының дамуына және адамға деген «жалпылық» көзқарастың бетін қайтаруға әкелді. Қазіргі антропология не нәрсеге сендірмесе де, — ал өзінің дамуының әртүрлі кезеңдерінде ол бәріне сендіргісі келген, — белгілі бір жердің әсері тимеген адам тіптен жоқ, ешқашан болған емес және болмауы да керек екеніне толық көзі жеткен. Сахнаның артынан біздер өзінің ішкі тілектерін және шығарылмаған құмарлықтарын табиғи түрде ашық көрсетуші, өзінің мамандығын ұмытқан, әдеттегі көшеге киетін киімімен сенделіп жүрген дін «жәй адам» ретіндегі актерлеріне қарап тұратын жер жоқ және болуы да мүмкін емес. Олар өздері ойнайтын рольдерін, ойнау стилін, тіптен пьесаларын ауыстыра алады, бірақ, Шекспирдің өзі атап өткендей, олардың бәрі актерлер, олар әрдайым ойнайды. Бұл жағдай адамдағы табиғи, әмбебап және тұрақтылық пен ондағы шарттылық, ерекшелік, уақытша арасына шекара жүргізуді тіптен қиындата түседі. Нақты айтқанда, мұнда осындай шекара жүргізу арқылы, сірә, біздер әлемдегі адамның жағдайын жалған түсінеміз не бұрмалаймыз деп ұйғарылады. Балийліктердің трансын қарастырайық. Балийліктер селқостық жағдайға түседі және осы күйде әртүрлі айбынды әрекеттер жасайды: олар тірі балапанның басын тістеп жұлып алуы мүмкін, қанжармен өзін шаншуы мүмкін, қолайсыз түрде жерге құлауы, ептілік ғажайып көрсетуі, жыныстық қатынасқа ұқсас қылықтар жасауы, нәжістерін жеуі және т.б. жасауы мүмкін — және олар мұны біздің жата салып ұйықтағанымыздан да жеңілдікпен, тікелікпен жасайды. Олардағы транс жағдайы — кез­ келген рәсімнің басты оқиғасы болып саналады. Кейбір рәсімдерде елу­алпыс адам трансты күйге түсіп, сосын бірінің артынан бірі жерге құлайды (бір бақылаушының айтуынша, «отшашулар жанғандай») және бес минуттан соң, болмаса бірнеше сағат өткеннен кейін ғана өздеріне келеді, ал осы уақыт ішінде не істегендерін тіптен білмейді, ал олар болғанына қарамастан, тек адамның ғана қабілеті жететін, әдеттегіден тыс және жағымды күйді бастан өткізгендеріне әбден сенімді болады. Антропологтар көріп, зерттеп, бейнелеп жүрген осы және өзге де мыңдаған таңқаларлық адам табиғаты туралы не білуге болады? Балийліктердің мәні ерекше жаратылған ба әлде олар оңтүстік теңіздегі марсиандар ма? Әлде олардың негізі біздер сияқты да, ал өздерінің біздер қашатын, түсініксіз, кездейсоқ туындаған салттары бар ма? Олар мүмкін өзге халықтардың салттары мен дағдыларынан өзгеше, инстинкт түрдегі ерекше бір нәрсеге бейім шығар? Болмаса адам табиғаты өз алдына өмір сүрмейді және адамдар тек мәдениеттің ықпалымен қалыптасады ма? Антропологияның осындай бірдей деңгейдегі қанағатта түсіндірмелерінің ортасында нәтижелі адам концепциясына келеміз, яғни, мәдениет пен оның түрлерін ескішілдік және қыңырлық деп алып тастамай, есепке алатын және сонымен қатар «адамзат негізіндегі бірлік» дегенге бос сөз ретінде қарамай, бүл идеяны басты қағида ретінде ұстанатын концепцияға қол жеткізуге мүмкіндік туды. Универсалистік көзқарастан адам табиғатына қарай бет бұру дегеніміз, адам зерттеуіне қатысты болғандықтан, сахнадан кету болып саналады. Уақыт пен кеңістіктегі салттардың көп түрлілігі — грим мен киімді, безендіру мен масканы озгерту емес дейтіндермен келісу дегеніміз, адамзат өзінің сыртқы көрінісі тәрізді мәнісі жағынан да көп түрлі деумен бірдей. Ал осы тұста неғұрлым берік философиялық зәкірлер үзіліп, белгісіз және қауіпті суға қарай ауытқу басталады. Қауіпті, себебі, үлкен әріппен жазылатын Адам өзінің салттарының «үстінде», «астыңда» жөне «артыңда» тұрады дейтін алғышартты алып тастап, үлкен әріпсіз жазатын адамды олардың «ішінен» іздеу керек дейтін алғышартпен ауыстырсақ, онда оны тіптен назарымыздан жоғалтып алуымыз мүмкін. Әлде ол өз уақыты мен кеңістігіне қалдықсыз сіңіп кетіп, өз ғасырының баласы жөне тұтқынына айналады, әлде Гегель заманынан бері бізге сансыз көп жіберіп жатқан таң қаларлық тарихи детерминизм жұтып жатқан армияның солдат айналады. Біздер қоғамдық ғылымдардағы осы екі ауытқуды да алдық және белгілі бір деңгейде ол әлі де бар: бірі мәдени релятивизм жалауымен, екіншісі мәдени эволюция туымен шерулетуде. Бірақ біздер де мәдени паттерндердің (үлгі) өздерінен, өз көріністерінде, бірақ ешбір шүбәсіз айырмашылықтары бар адам тіршілігін анықтаушы элементтер іздей отырып, олардан құтылуға тырысқанбыз. II Адамды өзінің салттарының ішіне орналастыруға жасалған талпыныс әртүрлі амалдарды қолдану арқылы, әртүрлі бағыттарда жүргізілді; бірақ олардың бәрі немесе бәріне жуығы біртүтас интеллектуалды стратегияның арнасына енеді: оны оңай ашу үшін адам өміріндегі биологиялық, психологиялық, әлеуметтік және мәдени факторлар қарым ­қатынасының «стратиграфикалық » концепциясы деп атайтын. Осы концепцияға сәйкес, адам бірнеше деңгейден тұрады, ал олардың әрқайсысы өздерінен төмен орналасқандарға тұрғызылған және өздерінен жоғарыдағыларды тіреп тұрады. Адамды зерттеу барысында қабаттар бірінен кейін бірі қатпарланады, әрқайсысы өзінше жеткілікті және тұтас, ал әр қабаттың астында тіптен өзгешелері жасырынып жатады. Мәдениеттің әртүрлі қабаттарын күреп алып көріңіз, сонда сіз әлеуметтік ұйымдасудың құрылымы мен функционалдық заңдылықтарын ашасыз. Өз кезегінде тазалап көрсеңіз, оның астынан оларды ұстап тұрған және қамтамасыз етуші «негізгі қажеттіліктерді» немесе осы түрлес психологиялық факторларды көресіз. Психологиялық факторды шешсеңіз, сіздің алдыңызда анатомиялық, физиологиялық, жүйкелік сипаттағы адам өмірі ғимаратының биологиялық іргесі ашылады. Осындай көзқарас бұрын қалыптасқан академиялық пәндерге егемендік пен тәуелсіздікті қамтамасыз етті, бірақ, мұнан да өзге оның тартымдылығы сол, ол әрқайсысына бір тілім бәліштен беріп отырды. Мәдениетті адам табиғатының елеулі жөне жеткілікті, тіптен, басты құраушысы екенін мойындау мүмкіндігі үшін адамда мәдениеттен өзге ешнәрсе жоқ деп сендірудің керегі жоқ еді. Мәдени деректерді осы ортада араластырмай және органы оларға араластырмай мәдени факторларды мәдени емес факторлар ортасында түсіндіруге болушы еді. Адам иерархиялық сатылған жануар, эволюциялық жолмен жасалған түр ретінде көрініс табады және онда әрбір органикалық, психологиялық, мәдени қабаттар белгіленген және заңды жерде орналасқан. Олардың не нәрсені білдіретінін қарастыру үшін антропология, әлеуметтану, психология, биология тәрізді әртүрлі ғылымдардағы зерттеулердің нәтижелерін көрініс сияқты үйіп қойсақ, адамға ғана тән мәдени қабаттың түпкілікті маңыздылығы және одан адам мәні туралы нені алып пайдаланатынымыз айқындалады. Егер 18­ғасырда антропология мәдени жапқышты алып тастап, жалаңаш өсиетшіл ретіндегі адамға айналған бейнені қалыптастырса, онда 19­гасыр мен 20­ғасырдың басында жапқышты жамылып, түрін өзгерткен жануар бейнесіне айналды. Бұл жалпы стратегия нақты зерттеу деңгейінде, біріншіден, уақыт пен кеңістіктегі салттардың әр түрлілігіне қарамастан барлық жерге тән мәдениеттегі универсал, эмпирикалық біртектілікті іздеуге әкеледі; екіншіден, табылған универсалды биологиядағы, психологиядағы және адамның әлеуметтік ұйымдасуындағы тұрақты шамамен ара ­ қатынасын белгілеу талпыныстарына әкеледі. Егер әлемдік мәдениеттің реттелмеген каталогынан қандайда бір салтты, бәріне ортақ шектеулі вариантты іліктірсек, және солар мен мәдени деңгейде орналасқан өзгеріссіз координаттар арасындағы бағынышты байланысты орнатсақ, онда көптеген кездейсоқ туындаған, екінші дәрежелі немесе жәй белгілердің арасынан адамзат үшін маңызды мәдени ерекшелікті белгілеу жолында жетістікке қол жеткізгеніміз туралы айтуға болар еді. Осындай жолмен антропология биология, психология, әлеуметтану бөліп көрсеткен салалармен тең құқылы және сәйкес адам концепциясындағы мәдениет саласын анықтай алар еді. Негізінде бұл идея жаңа емес. Барлық адамдар дұрыс, жақсы, әділетті, ұнамды деп санайтын бір заттар бар, сондықтан да осы заттар шындығында да дұрыс, жақсы, әділетті, ұнамды болып табылады деген түсінік — Consensus gentium (барлық адамзаттың келісуі) — Ағартушылық дәуірінің қоғамдық ойында орын алды және белгілі бір формасында барлық уақытта және Жердің барлық нүктелеріндегі адам ойлауына тән болған болуы ықтимал. Ерте ме, кеш пе, осы ой өрбір адамның басына келеді. Әйтсе де, оның қазіргі антропологияға енуі Кларк Уисслер 1920­жылдары өзі «әмбебап мәдени паттерн» деп атаған зерттеуінен бастап, 40­жылдардың басындағы Бронислав Малиновский жалғастырған «әмбебап институционалды типтер» тізімі арқылы Екінші дүниежүзілік соғыстан соң бірден жөне дер кезінде жасалған Дж. П. Мердоктың бірқатар «мәдениеттің жалпы детерминанттары» жайлы зерттеуімен аяқталатын енгізулері белгілі бір жаңалық әкелді. Consensus gentium теоретиктерінің ішіндегі көңілге қонымдысы Клайд Клакхон сөзімен айтатын болсақ, «мәдениеттің кейбір жақтары тек қана тарихи кездейсоқтық салдарынан ерекше форма қабылдайды; өзгелері әмбебап деп аталатын күшпен пішілген» . Сөйтіп, адамның мәдени өмірі екі бөлшекке бөлінді: олардың біреуі, Маску актерлерінің реквизиттері тәрізді адамның ньютондық «ішкі ниетінен» тәуелсіз, өзгелері дәл осы ниеттердің эманациясы болып табылады. Осы тұста мынадай сұрақ туады: 18­ші және 20­шы ғасыр аралығындағы жарты жолда тұрған бұл ғимарат орнықты бола алады ма? Бұл мәдени шындықта тамыр жайған мәдениеттің эмпирикалық әмбебап жақтары мен оларға қатысы жоқ эмпирикалық түрлі жақтарымен дуализм қалыптастырып, орната алуына байланысты. Ал өз кезегінде бұл үшін (1) ұсынылатын универсалийлер бос категория емес, маңызды болуы тиіс; (2) олар жәй ғана шынайылықпен байланыстырмай, нақты биологиялық, психологиялық, әлеуметтанулық үрдістерге негізделуі тиіс; (3) адам мәнін анықтауда көптеген мәдени ерекшеліктер екінші орында қалып, олардың ерекше бөлшектер қатарына жататынына күмәніміз болмауы тиіс. Менің ойымша, осы үш шартты ескере отырып, consensus gentium теориясына негізделген көзқарасты негізсіз жасалған деуге болатын тәрізді; адамзаттың маңызды тұстарына жақындаудың орнына, ол олардан алыстай түседі. Ұсынылатын универсалийлер бос немесе жартылай бос категориялар емес, маңызды болуы тиіс деген бірінші шарт орындалмады, себебі орындалуы мүмкін емес еді. Эмпирикалық универсалийлер болып саналатын «дін», «неке», «жеке меншік» деген тәрізді пікірлер мен мазмұны жағынан тіптен көп мағына беру арасында логикалық қарама­ қайшылық бар, өйткені, эмпирикалық универсалийлер деп айтудың өзі олардың мазмұны бірдей деп айтумен тең, ал олардың мазмұны бірдей деп айту да оның бұлай еместігін ашық мойындау болады. Егер дінді адамның өзін қоршаған ортасында бағдар алудың елеулі құралы ретінде тұтас және шүбәсіз деп анықтасақ, онда оған сонымен бірге негізделген мазмұнның жоғары деңгейін де қоса тіркеуге келмейді; құдай үшін құрбандыққа шалуға арналған адамдардың кеудесінен әлі соғып тұрған жүрегін жұлып алатын актердің, өзін қоршаған ортасында бағдар алудың елеулі құралы жаңбыр құдайларының көңілін жұмсарту үшін жаппай би ұйымдастыратын жайдары айырмашылығы бар. Үндістердегі бәрін жалмайтын салт ­ жоралғылық пен шектеусіз политеизм «шынайы ақиқат» дегеннің не екенін сүннеттердің бірбеткей монотеизмі мен ислам заңдарын сақтауынан гөрі өзгеше көзқараста бейнелейді. Тіптен азырақ абстрактілі ұғымдарды қолданып, Клакхон тәрізді әмбебап дегеніміз ақыреттік өмір концепциясы екенін, Малиновский сияқты әмбебап дегеніміз құдай жазуынан шыққан идея екенін мойындасақ, бәрібір сондай қайшылықтарға тап боламыз. Ақыреттік өмір идеясы туралы жасалған үндеу конфуцийшілдер мен кальвинистерді, буддистер мен тибеттік буддистерді бір қатарға қояды; осыдан құтылу үшін ең жалпы терминдерді қолдану арқылы қорытынды жасауға тура келеді, ал олардың жалпылығы соншалық, жалпылау мағынасы жоғалып кетеді. Навахо үндістеріне тән құдайдың адамға қатынасы туралы түсініктері мен дүниетанымын біріктіретін құдайдың жазуы идеясы да осындай. А. Кребер «жалған универсалийлер» деп орынды атаған «неке» және «саудамен» және солар тәрізді т.б., тіптен «қан» тәрізді сезілетін заттарға шейін осындай жағдай болады. Адамдардың жаппай қосылуын, бала өсіруін, өзі және өзгелер туралы кейбір ұғымдарды білуін, өзін қандай да бір тәсілмен жаңбырдан және күннен қорғай алуын қате немесе қандай да бір көзқарас тұрғысынан маңызды емес деп санауға болмайды; бірақ осының бәрі адамның «нүкте, екі ілмек» тәрізді кескінсіз суретін емес, расында да ұқсас суретін салуға көмектесе алмайды. Менің жеткілікті түрде айқын баяндауға тырысатын ұстанымым мынау: адам табиғатына қатысты қандай да бір жалпылаулар мүмкін емес, сондай­ақ, адам ең әртүрлі жануар немесе мәдениетті зерттеу ешбір жағдайда адамды жалпылауларға мүмкіндік туғызбайды дегеннен тұрмайды. Менің ұстанымым бойынша, Бекон бағытындағы универсалийлерді мәдениеттен іздеу негізінде, consensus gentium іздеу барысында шындығында болмайтын әлемдегі қоғамдық пікірді зерттеу негізінде осындай жалпылаулар жасау мүмкін емес және мұндай талпыныстар осы тәсілдің көмегімен құтылуға тиіс болған релятивизмге алып келеді. «Зуньялар мәдениетінде ұстамдылық құрметтейді, — дейді Клакхон, мәдениетінде дара қолдау танытылады. Бұл құндылықтар бір­біріне қарама­қайшы, бірақ оларды ұстана отырып, зуньялар да, әмбебап құндылықтар жолын ұстанатынын, өз мәдениетінің қалыптасқан ережелерін құрметтейтінін көрсетеді». Бұл айқын жалтарыс болғанымен, бірақ тұтастай мәдениет универсалийлерін талқылағаннан гөрі айқын қулықтан артық емес. «Мораль — универсал, сұлулықтан рахаттану және ақиқат туралы қандай да бір түсінік» деп айтқанмен, егер келесі бір тұста «бұл ұғымдар қабылдайтын әртүрлі формалар өздері бейнеленетін қоғамның ерекше тарихи тәжірибесімен жасалған» деп қосуға мәжбүр болсақ, Херсковицке ергеннен не пайда? Сіз көзқарастан бас тартсаңыз да, тіптен consensus gentium теоретиктері сияқты абайлап әрі аяғына дейін жеткізбей істесеңіз де, сізді релятивизм қаупі шынайы күтіп тұр; егер адамзат мәдениетінің көп түрлілігіне — зуньялардың ұстамдылығына және квакитульялардың батыл көз жіберіп қарасаңыз және ешнәрсе білмейтіндей жанынан өтіп кетпей, мағынасыз қарабайыр сөздерді қолданбай, екеуін де адам концепциясына қоссаңыз, онда одан құтылуға болады. Мәдениеттегі маңызды деп саналатын универсалийлерді анықтаудың күрделілігі, әрине, consensus gentium көзқарасының екінші шартын жүзеге асыруға кедергі келтіреді, ал дәлірек айтқанда, бұл универсалийлер нақты биологиялық, психологиялық және әлеуметтік үрдістерге негізделген болуы тиіс. Ал бүл жерде өзіндік қиындықтар туындайды: мәдени және мәдени емес факторлардың арасындағы қатынастың «стратиграфикалық концепциясы» мұндай байланыстың жүзеге асуына онан да бетер кедергі болады. Егер мәдениет, психика, әлеуметтік және ағза ғылыми тұрғыда негізделген «деңгейге» бөлініп, өзіндік жеткілікті және дербес болса, онда оларды қайтадан қосу өте қиын. Әдетте, осындайды «референц өзгеріссіз нүктелері» («invariant points of reference») деп аталатындардың көмегіне сүйеніп жасайды. Бұларды, ­ 1940 жылдардың ең басында Толкот Парсонс, Клакхон, О.Г.Тейлор және т.б. жазған осындай стратегиядағы өте танымал нұсқау болып табылатын «Қоғамдық ғылымдар саласындағы ортақ тілді іздеу» деген меморандумда жазылғандай, — «әлеуметтік жүйелер табиғаты мен жеке адамды құрайтын биологиялық және психологиялық табиғатында әлеуметтік жүйесін үйлестіру қажеттігімен әрекет ететін және өмір сүретін сыртқы ортасынан» іздеу керек. «Мәдениетте… құрылым «түйіндерін» терістеуге болмайды. Оларға қалай да «бейімделіп», «көңіл аудару керек.» Мәдениеттегі универсалийлер — осы шарасыз шынайылықтың кристалданған жауабы, онымен бірлесіп тіршілік етуге келісілген институтталған тәсілдер деп жорамалдауға болады. Сөйтіп, талдау көрсетіп отырғандай, мойындалған түпкі қажеттіліктердің жорамалдаған универсалийлер мен ара­қатынасын анықтап және олардың арасында сәйкестік барын дәлелдеу қажет. Әлеуметтік деңгейде әдетте барлық қоғамдар тіршіліктерін жалғастыру үшін, халық санын көбейтіп, тауарлар мен қызметтерді өзара бөлісуі керек, отбасының және сауданың қайсыбір формаларының әмбебап сипаттамасы осымен түсіндіріледі. Психологиялық деңгейде жеке өсім тәрізді түпкі қажеттіліктерге сүйенеді, — білім беру институттарының көптігі осымен түсіндіріледі, болмаса, әдеп комплексі тәрізді жалпы адамзаттық мәселелерге арқа сүйеді, бұл жазалаушы құдайлар мен қамқоршы әйел құдайлар идеясының әмбебаптығын негіздейді. Биологияда зат алмасу және денсаулық ұғымдары бар; мәдениетте оларды тамақтану және емделу дәстүрімен байланысты салттармен сәйкестендіреді. Осылайша жалғаса береді. Қандай да бір негізгі қажеттілікті тауып, одан әрі мәдениеттің осы қажеттіліктермен, Клакхон бейнесін қолданғанда, «жасырынған» әмбебап жақтарын көрсетуге тырысу керек. Мұнда да мәселе осындай тәуелділіктің бар екендігінде емес, оның сипаты қалай негізделгенінде. Қайсыбір адамзат институттарының ара­қатынасын анықтау ғылым (немесе дұрыс мағына) айтып тұрғандай, адам өмірінің шарты болып саналады, бірақ осы байланыстың сипатының кездейсоқ еместігін дәлелдеу едәуір қиынырақ. Бұл жерде мәселе әрбір институттың әлеуметтік, психологиялық, және қажеттіліктерге жауап беретінінде де емес (неке дегеніміз — ұдайы өндірістің әлеуметтік қажеттіліктері тудырған рефлекс, немесе, дастархандағы салт жоралғылар ағзаның метаболикалық қажеттілігіне жауап беруі деп ұйғару — осындай амалды келеке ету болып саналады), бірақ мәселе тұрақты «деңгей аралық» қарым­қатынасты дәлме­дәл және тексеруге төтеп беретін әдіспен постулаттаудың мүмкін болмауында да емес. Биология, психология, тіптен әлеуметтану саласындағы ұғымдар мен заңдарды мәдениет талдауына қолданып отырғандай болып көрінсек те, шындығында біз олай жасауға талпынып отырған жоқпыз, бізде тек мәдени және мәдени деңгейлердің өзара байланыста екенін жалпы мағынасында тұспалдап жеткізу үшін кейбір деректер жәй ғана салыстырылады. Бұл жерде теориялық интеграция жүзеге аспайды, тек интуитивті және субъективті түрдегі болады. Мұндай деңгейлік амалда біздер «рефлексияның өзгеріссіз нүктелерін» жұмылдыра отырып, мәдени және мәдени емес факторлар арасындағы шынайы қызметтік байланысты ешқашан жаңадан жасай алмаймыз, тек азды­көпті көңілге қонымды ұқсастықтар, салыстырмалылықтар, болжамдар мен жақындасулар жасаймыз. Сонда да, consensus gentium амалы маңызды универсалийлерді де, мәдени және мәдени емес құбылыстар арасындағы нақты байланысты түсіндіруші құбылыстарды да анықтауға қабілетсіз деп тіптен мен қателесіп тұрсам да (осы үшін мені көптеген антропологтар кінәлайды), бірақ мұндай универсалийлерді адамды анықтаудың орталық бөлшегі ретінде мойындау мүмкіндігі және адамзатты «ортақ бөлігін» концепциясына сүйеніп қарастыру қажет пе, жоқ па, әлі де болса айқын емес. Сөйтіп, бұл сұрақ енді ғылыми тұрғанын философиялық кеңістікке өтеді; сонда да адам тіршілігінің негізі адамның қайсыбір халыққа тән ерекшелігінде емес, ал адам мәдениетінің әмбебап деп саналатын тұстарында үлкен айқындықпен бейнеленеді дейтін түсінік — біз келісуге тиіс емес соқыр сенімдер. Мысалға, адамдар үшін бүкіл жерде қандай да бір «дін» бар деп, — немесе қайсыбір діни құбылыстың бар байлығын, яғни, — балийліктердің трансы мен үндістердің дәстүршілдігін, адамдарды құрбандыққа шалуы мен зуньялардың жаңбыр биін тану арқылы қандай да бір жалпы идеяны сезіне отырып біздер осы негізді тани аламыз ба? Біздің негізіміз туралы — «некенің» әмбебап сипаты бар (егер ол солай болса) деу ме, әлде гималай халықтарының полиандриясына қатысты деректер ме, немесе австралиялықтардың некесіне қатысты ғажайып дәстүрлер ме, әлде Африкадағы халқының қалыңмал жүйесінің күрделілігі ме, қайсысы көңілге қонымды куә болады? Кромвельдің бірдей әрекеттерінен оны нағыз ерекше және өз заманының ағылшыны деуге болады: мүмкін адамдардың ерекше мәдениетінде, олардың оғаш қылықтарында адамдық мәнді көруге болатын шығар; адам концепциясының құрылысына (немесе оны қалпына келтіруге) антропология ғылымының қосқан маңызды үлесі — осыны қалай жасауды көрсету.

Читайте также:  В нынешнем году ЕНТ будет проводиться семь дней - МОН РК

Оставить комментарий