Манжур­-Қытай отаршылдығы дәуірі

Жоғарыда арнайы тоқталып өткеніміздей тұңғұс текті Манзу (Манжулер) 1644­жылы құрған Чиң патшалығының барлық жоғары лауазымды әскери, әкімшілік қызметкерлері негізінен Манзулар болғанымен кеңсе қызметкерлері, ғылым­білім саласы, қатардағы әскерлер мен кіші­гірім офицерлер қытайлықтар болды. ХІХ ғасырдың екінші жартысынан былай қарай бұл үрдіс айқындала түсті. Біз сондықтан Чиң патшалығы Манжу­Қытай папатшалығы деп, ал Шығыс Түркістандағы билікті Манжу­Қытай отаршылдығы деп атау тарихи шындыққа сай келеді деп қараймыз. Манжур­Қытай билігі дәуірі дегеніміз Шығыс Түркістан жерін 1759­жылғы бірінші реткі жаулап алудан басталып, 1912­жылы монархиялық Манчиң хандығы аударылып тасталғанға дейінгі 153 жылды қамтиды. Бұл дәуір қытайдағы қоғамдық ғылымдарда «Чиң династиясы дәуірі» деп аталады. Шығыс Түркістандағы «Чиң династиясы дәуірі» кей жағдайда 1759­жылдан 1864­жылға дейінгі ғасырға жуық уақытты қамтитын отарлаудың алғашқы кезеңі ретінде қарастырылса, 1864­жылдан 1912­ жылға дейінгі 48 жылды отарлықтың екінші – соңғы кезеңі ретінде қарастырылады. Жалпылама бұлай қарастыруда тұрған еш нәрсе жоқ сияқты көрінгенімен 1864­1880­жылдар аралығында Шығыс Түркістанда болып өткен аса маңызды тарихи өзгерістердің мәні әдейі елеусіздендіріліп тасталғандай болатыны да ақиқат. Сондықтан алдағы бөлімдерімізде ол туралы арнайы тоқталатын боламыз. Біз әзірше 153 жылдық «Чиң династиясы дәуірі» дегенді үш кезеңге бөліп қарастырмақшымыз. Нақтылап айтқанда ол: бірінші кезең – 1759­1864 – жыл аралығындағы Манжур­Қытай отаршылдығының ең ауыр, ең қара түнек кезеңі, яғни отарлық жүйенің қалыптасып, орнығуы мен жергілікті халықтың үлкенді­ кішілі қарсылығын аяусыз басып­жаншу арқылы бір шама тыншу кезеңі болды. Екініші кезең – 1864­1880 – жылдар аралығындағы бүкіл халықтық, бүкіл Шығыс Түркістандық ұлт­азаттығы көтерілісі барынша күшейіп Шығыс Түркістан аумағында отаршыл Манжу­ Қытай үстемдігін аударып тастап үлкенді­кішілі дербес хандықтар билік құрған кезең. Үшінші кезең – 1878­1880 – жылдары генерал Зо Зұңтаң басқарған Манжур­Қытайдың шапқыншы армиясының қанды қырғынынан кейін бүкіл Шығыс Түркістанды екінші рет қайта жаулап алуынан бастап 1912­жылғы «Шиңхай көтерілісі» арқылы монархияның аударылып тасталуымен аяқталды. Бірақ Шығыс Түркістан халқы қытайлық отаршылдықтың милитаристік дара билігі кезеңін бастан өткеруге мәжбүр болды. Біз бұл бөлімде осы үш кезеңде дүниеге келген ұйғыр әдебиетіне жалпылама мынадай сипаттама беруді жөн көреміз. Бірінші кезеңге тән басты ерекшелік – негізінен қоғам өмірінде, саяси, экономикалық жақта кейбір өзгерістердің барлыққа келуінен байқалады. Ендігі оқу­ағарту саласында Манжуша, Қытайша оқу талап етілді. Қытайлармен көбірек араласқан Құмұл, Тұрпан, Қашқарларда сол тілдерде білім алған алғашқы оқымысты зиялылар тобы пайда болды. Ал Алтышаһардағы білім іздеген жастардың біразы Бұхара, Үнді, Кабул, Ирак қатарлы елдерге барып оқып, Исламдық білім негіздерін жетік меңгеріп халқына өнер­білім дәнін шаша бастады. Соның нәтижелерінде Тұрпан, Күшәр, Қашқар, Жаркент, Хотан қатарлы қалаларда оқу­ағарту, дәрігерлік ілім, қол өнері, көркем өнердің дамуы байқалды. Алайда отаршылдық бұғау тұмшалаған қоғамда өзгеріс, жаңару дегендер тек шартты түрде ғана айтылмаса, түбірлі жаңғыру мүмкін емесі белгілі. Шығыс Түркістанды басып алған Чиң патшалығы әлемдік даму үрдісінен барынша артта қалған, тежеусіз әскери билікке сүйенген мешеу феодал озбыр өкімет болды. Шығыс түркістандықтармен бұл отаршыл билік арасындағы негізгі қайшылық кейбір тарихшылар дәріптеп жүргендей таптық қайшылық емес, ұлттық қайшылық, езілген ұлттармен отарлаушы өктем ұлттың арасындағы бітіспес қайшылық болатын. Шығыс Түркістанның езіліп­қаналған халқы қат­ қабат зорлыққа тап болды. Олар Манжу­Қытайлардың, сосын олардың жергілікті итаршылары болған феодал бектермен, байып құдайын ұмытқан діни жоғары жіктегілердің аяусыз қанауына тап болды. «Шиңжияңның жергілікті тарихы» атты оқулықта жазылғандай 1850­жылдардан былай қарай отаршыл өкіметтің халықтан жинап алатын алым­салығы 65 түрге жеткен. Адам өмір сүріп, тіршілік етуге қанша нәрсеге мұқтаж болса соның бәрінен салық алатын жағдайға жеткен. Мәселен, мақта бажы, сауда бажы, шәй бажы, кездеме бажы, жан басы бажы, жер бажы, шөп бажы (жайылым), тұз бажы, азаматтық бажы, әскерлік бажы, су бажы, астық бажы, қан бажы, бастықтар бажысы, шерік бажы, т.б. Бұған жергілікті атарман­ шабармандар өз бетімен жинайтын бажыларды қосқанда халықтың күн көріс көзі мүлдем бітеліп өлуден басқа жол қалмайды. Құлдырауға бет алған Чиң империясы Шыңжаңда тұратын әскерилер мен мансаптыларды қаржыландыруға шарасыз қалғандықтан 1862­жылдан былай қарай «жылу жинау» дегенді ойлап тауып, ұйғыр, дұңған ауқаттылары өкіметке ақшалай жылу тапсырса мансабын жоғарлатуға, жаңа мансап беруге ресми рұқсат беретін болды. Сөйтіп, мансапты сатып алу заңдастырыла бастады. Ол туралы мынадай дерек келтіруге болады: «Шиңжияңдағы мансап сатып алу істерін ақыры Чиң патшалығы үкіметі іштей құптады. Әрі «ұйғырлардан жылу бергендерді сыйлау ережесін» жариялап, әр дәрежелі мансаптың сатылу бағасын анық белгіледі.»[53] «Күн бір жауса, терек екі жауады» демекші мансап сатып алған обыр итаршылар өз халқына қасқырша шауып, қан қақсатты. Біз қарастырғалы отырған Чиң патшалығы отаршылдығының алғашқы кезеңінде осындай зорлық­зомбылықтарға шыдай алмаған ұйғыр халқы 1764­жылғы Үштұрпандықтардың көтерілісінен бастап 1864­жылғы Іле шаруалар көтерілісіне дейінгі бір ғасырда көптеген үлкенді­кішілі көтерілістерге шығуға мәжбүр болды. Әдебиет өмірдің айнасы, ұлттық, халықтық, қоғамдық, әлеуметтік, саяси, экономикалық тыныс­тірішілігін көркем образдар арқылы бейнелеп беретін ерекше өнер болғандықтан Чиң патшалығы отаршылдығының алғашқы бір ғасырында дүниеге келген ұйғыр әдебиеті өзінің кәсіби әрі тарихи міндетін абыроймен орындап шыққанына көзіміз жетеді. Бұл дәуірдегі ұйғыр әдебиеті қоғам дамуының талабына сәйкесіп идеялық мазмұн, тақырып, түр, жанр жағынан жаңаша даму жолына түскені байқалады. Бұл дәуір әдебиетін зерттеушілердің ортақ пікірі ретінде, бұған дейінгі әрқандай дәуірмен салыстырғанда ақын­жазушылар қосыны ұлғайып, әдеби шығармалардың тақырыбы аясы кеңейіп,шығармалардың көлемі барынша артқандығы, әдеби ағым ретінде реалистік тақырыптарға бет бұрып, өз дәуірінің ащы шындығын сөз етуге бейімделуі, тіл, әдіс­тәсіл жағынан қарапайым халыққа жақындай түсуді атап көрсетуге болады.

Читайте также:  Мәдени сабақтастықтағы тарих даналығы

Оставить комментарий