Мифтердің құрылымы

Батыстың ғұламалары соңғы жарты ғасырдан астам уақыт бойына мифті XIX ғасырдағыға қарағанда мүлде басқаша көзқарас тұрғысынан зерттеп келеді. Өздерінен бұрынғылардан ерекшелігі, олар енді мифті, осы сөздің үйреншікті «ертегі», «ойдан шығарылған», «қиял» түріндегі мағынасында емес, қайта керісінше, ілкі қауымдық (первобытный) және қарабайыр (примитивный) қоғамдарға тән түсініктік мағынасында, яғни, мифті «нағыз, кәміл болған оқиға» деген, одан да маңыздырақ, «киелі, елеулі және еліктеуге тұрарлық үлгі болар оқиға» деген мағынасында қарастырады. Бірақ, «миф» сөзінің осындай жаңа мағынасы оның бүгінгі заман тіліндегі қолданылуын екі ұдайлы етеді. Расында да, бүл сөз осы күндері «ойдан шығарылған» (вымысел) , «алдамшы» (иллюзия) деген де, ең алдымен этнологтарға, социологтарға және дін тарихын зерттеушілерге жақын да түсінікті «киелі дәстүр (священная традиция), ілкі текті көңіл ашар (первородное откровение), еліктіргі» (пример для подражания) деген де мағыналарда қолданылады. Біз «миф» сөзінің мағынасының антик және христиандық қоғамдардағы айырмашылықтарының тарихына кейінірек жан­жақты тоқталатын боламыз (8­9 тарауларды қараңыз). Гомер мен Гесиодтың шығармаларындағы құдайлардың «мифологиялығынан» бірінші болып бас тартқан Ксенофоннан (шам. Б.з.д. 565­470 ж.ж.) бастап гректер үшін mithos ұғымы күллі діни және бетер ­ табиғилық (метафизикалық) маңызын жоғалтып алғаны көпшілікке белгілі. Алдымен логосқа, кейінірек тарихқа қарама­қарсы қойылған mithos, ақыр соңыңда «ақиқатында болуы мүмкін емес нәрсе» дегенді білдіре бастады. Өз кезегінде, иудаизм мен христиандық екі өсиеттің ең болмаса біреуінің де заңдастырылмағанының барлығын да «алдамшылық» пен «жалғандықтың» аумағына лақтырып тастады. Біз «миф» сөзін түсіндіруімізді толықтай аталып отырған мағынасында (оның ең көп таралғандығына қарамастан) деп айта алмаймыз. Бізді қызықтыратыны, мифтің ойдан шығарылған дүние деп есептеле бастаған тарихи сәті мен ойлау сатысы да емес. Ең алдымен біз, мифі қазір де «тірі» болып отырған (немесе соңғы кездерге шейін «тірі» болған) қоғамдарды, солардағы мифті адамдарға еліктеуге тұрарлық үлгі ұсына алатын және осынысымен адам өмірінің маңызды екендігінен хабардар ететін дүние деп түсіну тұрғысында зерттейтін боламыз. Мұндай дәстүрлі қоғамдардағы мифтің құрылымы мен функциясын түсіну тек адамзат ойының тарихының әлдебір кезеңін ашып түсіндіруді ғана емес, сонымен қатар бүгінгі тірліктің маңызды категорияларының бірін жақсырақ түсіну дегенді білдіреді. Егер мысал ретінде Телегей (Океания) аралдарындағы «карго культтерді» алатын болсақ, онда, «күтпеген» және «бір түрлі» деуге тұрарлық іс­әрекеттердің бірқатарын, әуелі мифология тұрғысынан алғанда түсіндіріп бермей, ақтап алмай жатып түстеп ­ жору қиын болар еді. Осынау сәуегейлік және миллионеристік культте ертегідегідей береке пен жырғалаң (блаженство) заманның қалайда келетіндігі жария етіледі. Жергілікті тайпалар қайтадан өз аралдарының қожасына айналады және еңбектенуге мәжбүрліктен құтылады, өйткені, олардың, ақ адамдардың өз айлақтарында алатын кемелері сияқты, тауарларға толы керемет ге мінген, өмірден өткен ата­бабалары қайтып .

Сондықтан да, кеме бейнесімен сабақтасып жатқан осындай культтердің көпшілігі, бір жағынан, үй жануарлары мен мүліктерін жоюды, екінші жағынан — «өлген ата ­ бабалардың» әкелетін тауарларын қоятын кең қоймаларды салуды талап етеді. Бір культ тауарға толы кемеге мінген Христің, екінші біреуі европалықтардың келуіне алдын­ала дайындалады. Жер бетіндегі ұжмақтың жаңа дәуірі басталып, әлгі культті ұстанушылар өлімсіздік қасиетке не болады. Кейбір культтер оргиалық іс­әрекеттердің болатындығын жариялайды, өйткені, ол кезде дәстүрлі қоғамдағы тиымды (запретный) және жөнді ­ рұқсатты (санкционированный) деп есептелген ғұрыптар өз қауқарынан айырылып, шексіз еркіндікке орын береді. Осылайша, осы сияқты барлық іс ­ әрекеттер мен сенім­нанымдар арты ғаламды жаңадан жаратуға және алтын ғасырға алып келетін «жарық ойнағы » (светопредставление) туралы мифпен түсіндіріледі, біз төменде көңіл бөлгелі отырған мифтің мән­жайы осындай. Әлгіндей культтік іс­әрекеттерді біз Конгода (1960 ж.), осы елдің тәуелсіздігін жариялауына байланысты бақылай алдық. Бір ауылда жергілікті тұрғындар, ата­бабаларының өздеріне жіберер алтын теңгелі жауынының жаууына жол ашу үшін, оз лашықтарының жабындысын алып тастады. Жаппай қаңырап ­ қираудың арасыңда тек қорымға апаратын жолдар ғана тиісті сапасында сақталды, бүл өлген бабалардың ауылға еш қиындықсыз жетуін қамтамасыз ету үшін істелген еді. Осы оқиғалардағы болған оргиалық шектен шығушылықтың да мән­мағынасы бар еді, өйткені, миф бойынша, Жаңа Дәуірдің басталған күні барлық әйел атаулы барлық еркекке тиесілі болатын. Сірә, осындай оқиғалар болашақта сирекси беретін де шығар. Мифтік сюжеттің берген мұндай жүріс­тұрыстың бұрынғы отарлардың саяси тәуелсіздікке ие болуына орай жойылып кететіндігін де топшылауға болады. Бірақ, алыс не жақын болашақта болатын оқиға бізге жуық арада болып өткен оқиғаны түсіндіруге көмектесе алмайды. Біз үшін осындай «бір түрлі» жүріс­тұрыстың түпкі мағынасына жету, оның себебін және асып ­төкпелігін (излишество) ақтап алу маңыздырақ. Өйткені, осындай іс­әрекеттерді түсіне білу — адамдарға тән, мәдениет мен рухани шығармашылыққа тән факт ретінде мойындаумен пара­ пар, бірақ, оларды бойдағы дерт сияқты тағы сезімдердің (звериный инстинкт) немесе «сақалды балалықтың» (инфантилизм) еркіндік алуы деп қарастыруға мүлде болмайды. Басқа балама жоқ: не мұндай өрескелдіктерді түкке тұрғысыз етуге, жоққа шығаруға, оларды, тайпалар «өркениетті» болған шақта толықтай жойылуы тиіс «тағылықтың» жекелеген мысалдары ретінде қарап, ұмытуға ұмтылу керек; не осындай сарындағы құбылыстарды түсіндіретін, ақтайтын және діни мағына беретін мифтің ілкі себебін түсінуге тырысуымыз керек. Қарастырылып отырған нәрсеге қатысты осындай көзқарастардың соңғысы, біздің пікірімізше, мүмкін болар жалғыз жол болмақ. Тек тарихи ­ діни қиырдан (перспектива) қарағанда ғана осындай фактілер мәдениет фактілері ретінде ашылу қабілетіне ие болады, және сонда ғана бала ойыны немесе арғы сезімдік (инстинктивный) әрекет тәрізді өзінің құбыжықтық, жөнсіздік сипатынан ада болмақ. «Қарабайыр мифология» біз үшін неліктен қызық? Жерортатеңіздік және азиялық негізгі діндердің қай ­ қайсысы да өзіндік мифологияға ие. Бірақ біз мифті зерттеуді осы (гректік, мысырлық немесе үнділік) мифологиялардан бастамағанды жөн көреміз.

Читайте также:  Ресейдің Жоңғария және Шығыс Түркістан жерімен байланыстары

Грек мифтерінің басым көпшілігі Гесиод пен Гомердің, рапсодтар тарапынан қайта құрастырылған, олай болса, өзгертілген, жүйеленген. Таяу Шығыс пен Үндістанның мифологиялық дәстүрлері де дінтанушылар мен тарихшылардың тиянақты өндеуінен және түстеп ­ жоруынан (интерпретация) өткен. Әрине, осы негізгі мифологиялар өздерінің «мифологиялық субстанциясын» жоғалтып алған және енді оларды «әдебиеттен басқа ештеңе емес» деп айтуға да болмайды, дегенмен байырғы қоғамдардың мифологиялық дәстүрі діндарлар мен жыршылардың өңдеуінен өтпеген деудің де жөні жоқ. Бізге дейін жазба мәтіндер арқылы жеткен негізгі мифологиялар да, алғашқы саяхатшылардың, уағыздаушылардың және этнографтардың дыбысталу, тіркелмеген сөз сатысындағы жазып алған «қарабайыр» мифологиялар да өзіндік тарихқа ие. Басқаша айтқанда, ғасырлар бойына үстем мәдениеттердің ықпалымен немесе ерекше дарынды жеке тұлғалардың шығармашылық қабілетінің арқасында олар өзгеріске түсіп және байытылып отырған. Дегенмен, мифті зерттеуді бағзы (архаикалық) және қоғамдардан бастаған жөн, кейінірек тарихта ы рөл атқарған халықтардың мифологиясын да .астыртын боламыз. Мұндай таңдаудың себебі дамудың қарабайыр сатысында тұрған халықтардың мифтері, уақыт барысында олардың өзгерістерге ұшырағанына қарамастан, әлі де болса өзінің ілкі жай­күйін (состояние) сақтап отыр. Әңгіме, ең алдымен, мифтері әлі тірі және адамның барлық жүріс­ тұрысы мен іс­әрекетін анықтап және негіздеп отырған қоғамдар жөнінде болып отыр. Мифтердің рөлі мен функциясын этнологтар байыпты түрде (немесе соңғы уақыттарға шейін) іздеп және сипаттап бере алады. Бағзы қоғамдардағы әрбір миф, әрбір жоралғылық (ритуальный) іс­әрекетке жөнінде жергілікті жұрттан сұрап және ең құрығанда, олардың осы мифтер мен ғұрыптарға қандай мән­мағына беретіндігін анықтап алуға мүмкіндік бар. Әлбетте, қарабайыр халықтардың ортасында жүргізілген зерттеулер барысында хатталған мұндай «тірі құжаттар» біздің басымызға түскен қиындықтарды шеше алмайды. Бірақ, олар мәселені дұрыс қоюға, олай болса, мифті әлеуметтік ­ діни қайнары ауанында (контекст) анықтауға көмектесе аларлықтай артықшылықтарға ие. «Миф» ұғымын анықтау тәжірибесі. Мифтің, барлық ғалымдар тарапынан бір ауыздан қабылданар және сонымен бір уақытта маман еместерге де ұғынықты боларлық анықтамасын табу қиынның қиыны. Жарайды, барлық бағзы (архаичный) және дәстүрлі қоғамдардағы барлық мифті және мифтердің барлық функцияларын қамти алатын универсал анықтаманы табу мүмкін бе? Миф мәдениеттің төтенше күрделі болымдарының (реальность) бірі, оны барынша сан алуан және бірін­бірі толықтырып отыратын аспекттерден зерттеуге және жоруға болады. Менің ойымша, бізді қызықтырып отырған мәселені кеңінен қамти алатын мынадай анықтаманы қолданған жөн сияқты: миф киелі тарихты баян етіп, «бастаулардың бастауындағы» болып өткен еміс­еміс (есте сақталған) оқиғалар жөнінде әңгімелейді. Миф, бетер ­ текті сүреттерді (сверхъестественные существа) ерлігінің арқасында бозымның өзінің, ол өз бойына бәрін сиғызар болым (реальность), ғалам ба немесе оның фрагменті болып табылатын арал, өсімдіктер дүниесі, адамның жүріс­тұрысы немесе мемлекеттік құрылтай (установление) ма, — әйтеуір, тұрпаты мен нәтижесіне қандай жолмен жеткендігін әңгімелеп береді.

Читайте также:  АРАБ ТІЛ БІЛІМІ ДӘСТҮРІ ЖӘНЕ АРАБИСТИКАДАҒЫ САЛҒАСТЫРМАЛЫ ТИПОЛОГИЯНЫҢ ЗЕРТТЕЛУ АСПЕКТІЛЕРІ

Бүл әрқашан да әлдебір «жарату» жөніндегі әңгіме, бізге әлде бірдеменің қалайша болғандығы мәлім етіледі, мифте біз әлгі «бірдеменің» ғұмырлық қайнар көзінде тұрамыз. Миф тек шынымен болған, өзін толығынан көрсеткен жайт жөнінде ғана баян етеді. Мифтің кейіпкерлері — бетер текті сүретте (существа). Олар, «барлық бастаулардың бастауындағы» аңыздық уақытта әрекет ететіндіктен, жалпыға танымал. Миф олардың жасампаздық белсенділігін ашып көрсетеді және олардың іс­әрекетінің киелілігін (немесе жай ғана бетер тектілігін) анықтайды. Жалпы алғанда миф бүл дүниедегі қасиеттіліктің (немесе бетер тектіліктің) сан алуан, кейде драмалық, пәрменді көрінімдерін (прояление) суреттейді. Нақ осы көрінімдер Ғаламды жасаудың және оны бүгін қандай күйде болса, сондай етудің болымды (реалды) негізі болған. Оның үстіне, нақ осы бетер текті сүреттердің кірісуінің нәтижесінде адам бүгін қандай болса, сондай — ажалды, екі жынысқа ажыраған, мәдениетке ие болып шықты. Алдын ала көрсетілген кейбір ескертпелерді егжейлі (детально) түрде қарастыруға және толықтыруға мүмкіндік болар, ал әзірге біз үшін маңызды болып отырған фактілерге көңіл бөлген дұрыс сияқты: миф, әлдебір (реальность) қатысты болғандықтан, киелі әңгіме және шындығында да болған оқиға ретінде қарастырылады. Космогониялық миф өзінің негіздемесі ретінде болтымға ие, ғаламның сүрмегінің (сущнствование) өзі осы мифті дәйектейтін болғандықтан да ол «ақиқат». Одан әрі: өлімнің шығуы туралы миф те, адамның өлімді болуы басты айғақ болғандықтан, өзінің «бөліміне» ие, осылайша жалғастыра беруге болады. Миф бетер ­ текті сүреттердің істері және олардың құдіретінің көрінімі туралы баян ететін болғандықтан, ол адамзаттың белсенділігінің қандай ма болмасын еленуге тұрарлық көрінімдері үшін еліктеуге, үлгі алуға түратын модельге айналады. Штрелов деген уағызшы, этнограф австралиялық арунта тайпасының өкілдерінен қандай да бір сарыны олардың неліктен жасайтындығын сұрағанда, Бізге ата­бабалар «осылай етің» деп бұйырған» , — үнемі бір сарында жауап берілгендігін жазады. Қай тайпасының (Жаңа Гвинея) мүшелері өздерінің өмір сүру салтын және еңбек ету ерекшеліктерін қандай ма мөлшерде болмасын өзгертуге қарсылық білдіре отырып, онысын: «Немустар (мифтік ата­бабалар) осылай істеген, біз де сол етпекпіз» , — деп түсіндіретін болған. Навахо тайпасының еншісінен ғұрыптың бір егжейінің пайда болуын сұрағанда, ол: «Біздің Киелі Ата­бабаларымыз ең алғашқыда осылай істеген» , — деп жауап берген. Біз осындай ақталуды тибеттік көне жоралғыға ілесе айтылатын жүгін сөзден де табамыз: «Дүние жаралған уақыттан бері бізге қалайша өсиеттеліп қалдырылған болса, біз де солай істеуіміз керек» . Осындай түсіндіруді үнділік діндарлар да келтіреді. «Барлық бастаулардың бастауында» құдайлар қалай істеген болса, біз де солай істеуіміз керек» (Satapatha Brahmana, VII.2,1,4). «Құдайлар осылай істеген, енді адамдар да солай істемек» (Taittiriya Brahmana, І.5,9,4) . Алдында көрсетіп өткеніміздей , адамның культті атқаруға қатысы жоқ жүріс­тұрысы мен іс­әрекеті де бетер текті сүреттердің жүріс­тұрыстық моделін қайталайды. Навахо тайпасының салты (обычай) бойынша, «О баста Оз Келбетін Өзгерткен Әйел мен Құбыжықтарды Жеңуші қалай отырған болса, адамдар да солай — әйелдер бір аяғын астына салып, ерлер «малдас құрып»9 отыруы тиіс» . Караджери деген австралиялық тайпаның мифтік дәстүрі бойынша, олардағы салт пен жүріп­тұру ережесі атаулы барлығын да «Түс көру заманында» Багаджимбири (әңгіме, бүл жерде, мәселен, бидайды қуыру әдісі немесе аңды таяқтың көмегімен аулау жөнінде, сию (мочеспускание) кезіндегі тұрыс позасы жөнінде болып отырған сияқты) деген екі астам текті пенде құрылтайлаған деп есептейді .

Читайте также:  Общественные отношения у кочевников (казак, киргиз и туркмен)

Мысалдарды шексіз түрде келтіре беруге болады. «Мәңгі қайтып орала беру туралы миф» деген кітабымызда көрсеткеніміздей және әрі қарай барынша анық көре беретініміздей, мифтің басты функциясы — ғұрыптарды атқару және жалпы, кез келген елеулі (қоректендіру немесе некелесу, жұмыс пен балаларды үйрету, өнер мен даналық ілімі сияқты) әрекеттің кезінде еліктеуге арналған модель ұсыну. Бүл тұжырымдама бағзы және дәстүрлі қоғамдардағы адамды түсінуде аса маңызды болмақ, және де біз осыған кейінірек қайта айналып соғатын боламыз. «Кәміл ақиқат баян» — «ойдан шығарылған баян» Мифі тірі қоғамның мүшелері «ақиқат баян» — миф пен «ойдан шығарылған баян» делінетін әңгімелер мен ертегілердің арасын нақты, дәл ажырата біледі. Павне тайпасы «ақиқат баяндарды» «ойдан шығарылған баяндардан» айыра отырып, алғашқысына, ең алдымен, ғаламның жаратылуы жөнінде; осы мифтердің кейіпкерлері, құдайы текті, бетер текті, аспандық және жұлдыздық текті сүреттер (существа) жөнінде баяндаушы баяндарды жатқызады. Осы мифтерден соң өз жұртына бақ­береке әкелетін ұлттық қаһармандардың ғажайып бастан кешкендері жөніндегі, әлдебір, қарапайым текті, бірақ оз халқын әлдебір құбыжықтан, аштықтан немесе қандай ма бір апаттан құтқарып қалатын жас оғлан жөніндегі әңгімелер орын алады. Ақыр соңында, емшілер мен шипагерлерге қатысты, қандай ма болмасын бақсының қандай жолмен құдіреттілікке жеткендігі, бақсылардың қандай ма болмасын бірлестігінің қандай жолмен құрылғандығы жөніндегі хикаялар дүниеге келеді. Ойдан шығарылған озалдарға мүлде басқа сипатты, мәселен, прерияда (далада) өмір сүретін койоттың, қасқырдың басынан кешірген хикаялары жатады. Осылайша, «ақиқаттығы кәміл озалдарда» біз киелі астам текті болмыспен істес болсақ, «ойдан айтылғандарда», керісінше, — зайырлы (светский) мазақ істес боламыз; мәселен, койот бейнесі солтүстік америкалық үндістердің мифологиясында төтенше танымал, кең таралған, мұнда ол екі жүзді алдаушының, көз бояушының, қудың бейнесінде көрінеді . Чероки тайпасы да осындай жолмен қасиетті (космогония, жұлдыз жараттым, өлімнің пайда болуы сияқты) мифтер мен жануарлардың ғажайып деп есептелген кейбір анатомиялық және физиологиялық ерекшеліктерін түсіндіретін зайырлы озалдардың ара­жігін ажырата біледі. Дәл осындай жіктеуді Африкадан да таба аламыз: ереро тайпасының өкілдері тайпадағы әрбір рудың шығу тегі жөнінде әңгімелейтін мифтерді, олар шынында да болған фактілер жөнінде хабардар ететін болғандықтан, кәміл ақиқат деп, сонымен бір мезгілде азды­көпті күлкілі әңгімелерді шынуайтында болған деп есептейді. Тогоның аборигендері туралы сөз қозғар болсақ, олар пайда болу хақындағы мифтерді «кәміл болымды» деп есептейді . Сондықтан да, тыңдаушылардың ара­жігін айырмай жатып мифті баян етуге болмайды. Көптеген тайпаларда мифтерді әйелдер мен балаларға, яғни бағышталмағандарға (непосвященный) айтпайды. Әдетте, тайпаның ақсақалдары жетекшілерді (неофит), олардың, олардағы жетпектің міндетті, құраушы элементі болып табылатын, ну орман ішінде оқшау өмір сүру кезінде мифтер әлемімен таныстырады. Осыған байланысты Пидцингтонның сөздерін келтіре кетуге болады: «Әйелдердің білуіне тиым салынған киелі мифтер космогонияға, және жетпектің ғұрыптарын атқаруға қатысты болып келеді» . Егер «ойдан шығарылған озалдар» кез келген жерде, кез келген уақытта айтыла алатын болса, мифтерді тек киелі әрекет (священнодействие) (әдетте, күзде не қыста, және тек түнде) кезінде жария етуге болады .

Бұл салт бағзылық пысынан өтіп кеткен халықтарда да кездесіп отырады. Тибеттің тұрғындарында және түркі ­ монғолдарда Сэр сияқты эпикалық жырларды тек түнде және қыста жырлайды. «Мұндай жырлауларға ғажайып әрекеті бар күш қосылады. Олардың көмегімен саят кезінде немесе соғыс кезінде сәттілікке жетуге болады (…) Мифті оқудың алдында қуырылған арпаның (ячмень) ұны төгілген кеңістік даярланады. Тыңдаушылар оны айнала отырады. Жырлау Бірнеше күнге созылады. Жыр айтылып отырған жерде бір кездері Гэсэрдің тұлпарының тағасының іздерін көргендігі айтылады. Осылайша, мифті орындау барысында сол миф қаһарманының келіп қатысып отыруына мүмкіндік берген деп түсінілген» .

Оставить комментарий