Онтологиялық метапарадигмаларының логикалық-семантикалық матрицасы

Мәдениеттің қазіргі заманғы философиясының тұжырымдық­әдістемелік көрінісінің өзгешелігі көбінесе әлеуметтік онтологияның әмбебаптылық және феноменологиялық үлгілерін біріктіру; идеографиялық және номотетикалық білімнің полюстарын эпистемологиялық синтездеу; және әлеуметтік­мәдени рефлексияның негіздік құрылымдарының когнитивтік және бағалау құрамдарын бірыңғай мәнмәтініне енгізу әрекеттерімен анықталады. Мұнда ­ ерекше үлгідегі логикалық­семантикалық конструкцияны­идеологиялық матрицаны қолдану негізінде осы міндетті шешудің біз гипотетикалық мүмкіншілігін талқылаймыз. Классикалық рационализмнің аясында жасалған әлеуметтік­тарихи болмыс тұжырымдамалары димензиональдық онтология және таныстыру эпистемологиясының үлгісі бойынша құрылады, яғни эйдос және симулякрлардың схоластикалық түрде оқылған платондық метафизиканы мұра етеді. Осы үлгінің негізіне әлеуметтік нақтылықтың дискреттік­континуальдық құрылымының принципі және оның онтологиялық ерекшеленген құрылымын теориялық — жаңғыртылатын бүтінге айналдыратын бірыңғай логикалық­ семантикалық жоспардың бар болуы туралы жорамал жатады. Бірақ классикалық метафизиканың бастауында онтологияның алғашқы мәнділігінің қолданыстағы әмбебап тәртіптің танымдық негізі ретінде проекция­репрезентациясына сәйкестігі туралы қағидаттың иррелеванттылығы ашылған болатын. Димензионалдық онтология — дәстүрлі, бірақ әлеуметтік пайымның жалғыз парадигматикалық үлгісі деуге болмайды. XX ғасырда әлеуметтік — ізгілік пәндері, соның ішінде философия да, көбінесе құрылымдық лингвистика әдістеріне жүгінуге құлшынған түбегейлі өзгеріске ұшырады. Қазіргі заманғы — философиядағы лингвистикалық бетбұрыс әлеуметтік пайым акценттерін өзгертуде өзіне салыстырмаларды табады. Э. Сепирдің және Б. Уорфтың лингвистикалық салыстырмалық тұжырымында тілдік құрылымдардың семантикалық алаңдар және әлеуметтік­мәдени нормалардың типологиялық біртектілігі бекітіледі. Тіл — «болмыс үйі» (Хайдеггер), «дүниенің жалпы ауқымды таңдандыратын түсіндірілімі» (Гадамер) және сонымен қатар ­барлық жұмыс істеп тұрған әлеуметтік институттардың (Р. Барт) үлгісі. Хайдеггер, тілдің жол көрсететін жібі бойынша іргелі онтологияны әзірлеу жолында қозғалуды ұсына отырып: кәсіпорын физикалық тәжірибелердің орнына грамматикалық пайымдарды ұсына отырып, атом процестерін зерттеуге тырысуы, әрине, оғаш шаруа болар еді деп түсіндіреді. Бірақ «болмыс» сөзінің мағынасы тілде бар барлық басқа айтылатын мәніндегі сөздерден өзгені білдіретіндігімен күрделі бола түседі. Болмыстың өзі маңызды мәнінде кез келген мәнінен гөрі көбінесе сөзге тәуелді болады. Адамдарға әлеуметтік дүниені олар қалай көруі керектігін және өздерін қалай ұстап жүруі қажеттігін көрсетудің нақты мүмкіншілігі бүгіндері саясат ерісінде шектелген. Нақ, саяси ұғымдар конституцияланатын номинацияға заңдастарылған (немесе тартып алынған) құқықтың негізінде, әлеуметтік мәдениет динамикасын бағдарламалайды, саяси заңдастыру— «сөздер ісі» (П. Бурдье), ауызша қорларды жандандыру өнері. Қазіргі заманғы гуманитарлық теорияда әлеуметтік — саяси ұғымдардың «маңызды дауласу» тұжырымы (essential contestability) дамуда. Әділеттілік, бостандық, билік, демократия және т. б. сияқты ұғымдардың «дұрыс» анықталуы өлшемдерінің нормативтік — құндылық табиғатына көрсетіледі, себебі қандай да бір құндылық сөзі ұғымның өзінің ажырамас бөлігі болып табылады. «Идеологиялық элемент соңғысының ішіне тікелей «қойылған» сыңайлы, «объективті» анықтама» берудің кез келген әрекеті сәтсіздікке душар етеді. Сол автордың пікірі бойынша, ұғымдардың өздері оң немесе теріс ракурста анықталмауға тиіс: бағалау пікірлерге тек нақты жағдайларда ғана жол беріледі. Бұл ескеріліп, әлеуметтік онтологияны бағалау сипаттамаларынан босатудың эпистемологиялық принципін қолдану ұсынылады. Вебер заманынан бері ұғымның сипаттамалы және нормативтік элементтерін шектеуге ұстаным сақталып келеді. Іс жүзінде бұл ұстаным бір жағынан әлеуметтік­саяси ақиқатты «рухтандырудың» сұлбаларын, екінші жағынан манипулятивтік саяси технологияларды іздестіруге жетелейді. Әлеуметтік рефлексияны құндылық сипаттамаларынан босатудың эпистемологиялық принципі әлеуметтік­тарихи болмысты жаппай онтологиясыздандыруға және адам баласының өмір сүруінің экзистендиалдық­мағыналық саласын жаппай идеологияландыруға апарып соғады. С. Л. Франктің атап көрсеткеніндей, болмыс өзімізді болмыстан шығарып тастайтындығымыздан бізге жеке адамның тікелей өзіндік болмысы нақтылығына бөтен тұлға күші сияқты қарсы тұрады. Болмысты оның рухани анықтамасында түсіну дегеніміз трансценденциясы жетпес тереңдігіне объективтік, өзіндік мәні бар құндылықтарды апаратын және сол арқылы оған мән мен нағыз нақтылықты беретін өзіміздің тікелей болмысымызға қатысты мағыналандыру сатысы ретінде ұғыну болып табылады. Әлеуметтік­мәдени жүйелер нормативтік — құндылық ұсынымы олардың өз динамикасының элементі мен тудырушы құрылымына айналатын жүйелер болып табылады. Идеология әлеуметтік тұжырымдылық мәнмәтінің философиялық — герменевтикалық нақтылығының айналдырылған немесе редукцияланған түрі. Әлеуметтік пайымның (пәндік­ денотативтік саланың) білдірілетін нәрсесіне телінген коннотациялардың — (саяси лексиканың семантикалық мәнерлілік — бағалау қабаттарының) дүниеге көзқарас проекциясы бағалау сипаттамаларының және пәндік анықтамалардың әмбебап транзиттілігін жасайды. Әлеуметтік нақтылықты талдаудан аксиологиялық субъективті — бағалау параметрлерін босатуды талап ету онтологияның өзінің белгілі бір ұғымынан туындайды. Сартрдың пікіріне сәйкес, адами нақтылыққа оның өзі арқылы өзі үшін жоғалтпай жетуге болмайды. Сондықтан, адам рефлективтік санасы арқылы дүниеге келетін құндылықтың нақтылық ретінде болмысы болмайды: «оның болмысы — құндылық, яғни болмысқа айналмау» 58 . Сартр формуласында философияның постклассикалық дәстүрімен үзіліс түйінделеді, оған сәйкес осы философия ұғымының алдыңғы мағынасында ­ онтология болмыс туралы ілім емес, ал жетілдірілген болмыс туралы ілім, сондықтан онтологиялық пікірлер үшін деонтологиялық­аксиологиялық модальділік тән келеді. Платондық игілік — абсолюттік нақтылықтың және абсолюттік құндылықтың тепе­теңдігі және игілік өзінің абсолютті құндылығына қарай абсолюттік нақтылыққа айналады және Августинге сәйкес өзі бар болатын өлшемде және бар нәрсенің бәрі Игілікке тиесілі. Григорий Нисский болмыс — игіліктердің толықтылығы, summum bonum. Фома Аквинский пікірі бойынша нақтылық пен игілік өзара алмасатын ұғымдар; B.C. Соловьев метафизиканың классикалық дәстүрімен толық келісе отырып, «Өзінен өзі лайықты болуға тиісті нәрсені және т.б. жалпы мұрат деп атаймыз» 59 деп көрсетеді. Онтологиялық ұғымдардың мәні туралы құндылық және пәндік тұжырымдарды өзара анықтау саласында жасалады деген ереже әлеуметтік онтологияға қатысты өз күшін сақтайды. Тілдесудің әлеуметтік жағынан алғандағы нысандары қатыссыз рухани — онтологиялық нақтылықтың герменевтика терминдерінде семантизациялауға жатқызылуы тиіс. Сондықтан біз «идеологиялық элемент», яғни әлеуметтік­мәдени рефлексиясы санаты және онтология санатын біріктіретін конститутивтік қасиеті болмаса құндылық үлгісі қашықтық ұғымның өзінің ажырамас болігі ретінде формалдық белгісі болып табылады деп топшылауға құқылымыз. Онтологиялық пайымдарда реттеудің ережесі ретінде схематизм, әр алуандылықты бірлікке байланыстыру тәсілі шешуші рөл атқарады. Кантқа сәйкес ақыл схеманы жасамайды (схема — трансцендентальдық өнім және елестетудің таза қабілеттілігінің сөзтізбегі), бірақ олармен әрекет етеді, мақсатқа орай ұсынылған бүтіннің нысанына сәйкес қолданады. Адамға онтологиялық схемалар бір нәрсені көруге мүмкіндік етеді және оны түсіндіріп беруге, яғни ойланып айтылған байланысқа түсуге мүмкіндік береді. Канттың айтқанын Хайдеггер «Онтологиялықтаным схема құрушы болып келеді» деп түсіндіреді. Әрине, біз табиғатқа және мүлде схематизм ерекшеліктеріне қатысты белгілі бір постулаттармен онтологиялық әмбебаптық адамгершіліктерді тануға міндетті емеспіз. Бұл жағдайда біз әр алуандылық синтезі ережесін ұсыну принципін онтологиялық ­пікірлердің схемасы ретінде әдістемелік түрде қабылдаймыз 60 . Сайып келгенде, онтологиялық пікірлердің мүмкіншілік шарттарына — талапты орындау жатады: таза ақыл­ой ұғымдарының трансцендентальдық схематизмі жеке адам мен адами қауымдардың адамның «рухани схемасының схематизмінің немесе М . Шелердің ordo amoris, — яғни, эмпирикалық түрде болмысының бар­жоғына қарамастан құндылықтардың өздерінің арасындағы формалдық байланыстармен (иерархиялар, реттермен) синтезделуі тиіс. Бұл жағдайда ұқсастық және ерекшеліктер өрісінің санаттық белгісін және олардың сәйкестікте иерархияларына сәйкес таратуды басқаратын логикалық­мағыналық құрылымның ережелері бойынша нақтылықтың құндылық дәрежелерін өзара анықтау схемалары онтолотиялық жүйелерді құру матрицалары құндылық дәрежелерінің өзара анықтау схемасы болып табылады. Болжаулы түрде қағидатқа айналған құрылымымыз өз әдістемелік ­ функциясында, яғни рефлексивті пайымдаудың мета деңгейінде маңызды анықтамаларына қатысты дербес онтологиялық пікірлердің мағынасын қалыптастырудың рефлективтік процедуралардың жиынтығы сияқты іске асады. Бұл процедураларды суреттеуді басқа тілде, яғни мета тілі деңгейінде — бұл жағдайда, екінші қайтара үлгіленетін жүйелердің тілінде жүргізуге болады. Ю.М. Лотман пікіріне орай «екінші қайтара үлгілеу жүйелері» делінген дүниенің үлгісі мен фрагменттері құрылатын семиотикалық жүйелер болып табылады. Бұл ретте кездейсоқтықтан сақтану керек, осы топологиясының заңдарына сәйкес синтезделген метатеориялық нышандар мен мақсаттардың, конструкциялар мен рәсімдерінің ерекшеліктері заттың имманенттік құрылымы ретінде қабылданады, өзінің шамасына қарай онтологиялық спектрдің қалған түр­түстерін жаңартатын «жалпы ағартуға» (К. Маркс) айналады. «Объект тілі мен суреттеу (метатіл) тілі ғылыми суреттеудің екі түрлі иерархиялық дәрежесін құрайтыны логиканың іргелі ережесі болып табылады, олардың араласуына жол берілмейді: объект тілі өз метатілдің сапасы ретінде көріне алмайды» 61 . Осы себептен оларды суреттеуге арналса да метатеоретиялық дискурс тілінде трансценденттік мәнділіктерге жол берілмейді. Әйтпеген жағдайда метатеориялық схемаларды пайдалану әлдебіреудің рецептісі бойынша тағам жасайтын және осы жазбаны қазанға салып жіберетін аспазшының әрекеттеріне ұқсастау болады. Бұдан басқа, объект тілі мен метатілді болу кезінде өзара дәлелдеудің скептикалық немесе онтологиялық салыстырмалылық принципі күшіне енеді. Куайн: схематизмді операциялау өз схематизмі және т.б. бар метатілді талап етеді. Сондықтан метатіл мен объект тілінің әлеуметтік­ізгілік ғылымдарында төтенше күрделі әрі қарқынды бола түсуде. «Әдебиет өзінің екі жақтылығын сезініп, өзінен бір уақытта затты және затқа көзқарасты, сөз бен сөз туралы сөзді, объект әдебиеті мен метаәдебиетті» көре бастады 62 . Р. Барттың тұжырымына қарағанда, әдебиет мәнділікті іздеу барысында, тіл объект ретінде бүлініп, метатіл сапасында сақталып, қауіпті күй кешеді екен.. Метатеориялық кез келген үлгілер онтологиялық абстракциялар өз ұғымының алғы шарттарын қамтитыны ескеріле отырып құрылуы тиіс, яғни мағынаның жасалуының рефлексивтілігі немесе сұлбасының нысандарын айқын білдірмейді. Метатеориялық кеңістік метрикасы осы нысандардың экспозициясы, олардың байланыстары және өтпеліктерін трансценденттік мәнділіктері емес, конституциялық — сындарлы жоспарлар ретінде алынған құрылымдар мен элементтерді шолуға қолайлы типологиялық схемалар мен реттелген жіктеу қатарларына біріктіру арқылы жасалады. Метасуреттеулер, тепе­теңдіктер мен мәдени кодтардың позитивтерінің (М. Фуко) эпистема және жүйелерінің кескін үйлесімдеріне тән ерекшеліктерді белгілеу үлгілерін тудыра отырып, әлеуметтік болмысты қайтадан реттей отырып, сонымен қатар нақты әлеуметтік — тарихи үдеріске «грамматикалардың тіл тарихына енетініндей» кірігеді 63 . Дискурстар — олар жайында айтатын объектілерді жүйелі түрде қалыптастыратын тәжірибе (М. Фуко). «Кез келгені мәдениеттің негізі болатын, тілді, оның қабылдау схемаларды, айырбастауды, оның айтылу және елестету нысандарын, оның құндылықтарын, практикасының иерархиясын басқаратын кодтар лезде ­ әрбір адам үшін ол өзі бағдарлайтын шаруамен бірге болатын эмпирикалық тәртіптерді анықтайды» 64 . Сондықтан біз болжалдаған әлеуметтік ұғымдардың мағыналандырудың дедукциялау және талдау тәсілімен ­ онтологиялық үйлесімдердің қисынды­семантикалық құрылымын мағыналандырудың классикалық түрлеріне және әлеуметтік — сындарлылық функциясын орындауға мүмкіндік беретін мәдени бірегейліктердің имманенттік аксиоматикасының ерекшеліктеріне (код, схематизм, матрица) бір уақытта айналдыруға қызмет ете алады. Идеология жалпы зияткерлік қызмет үлгісінің түрлі нұсқалары түсетін айдар болып табылады. Платонның онтологиясы идеология — эйдос идеялары туралы ілім. Бұл ретте онтологиялық бірегейліктердің тамаша логикалық — семантикалық ерекшелігіне көңіл аудару керек: Аристотель тұжырымына сәйкес, бірі екіншісіне саналатын дәлелдеу саласын және өзіне ғана жататын анықтауларды тарата білу керек. Онтологиялық санаттар анықталатын, бірақ дәлелденбейтін болуы тиіс, бұл ретте онтологиялық бастапқы жәйттің өзіндік қатынасы анықтау мүмкіншілігінің шартына айналады. Сайып келгенде, платондық­аристотельдік онтологияда абсолюттік мұраттардың анықтамаларында көрінетін өзіндік қатынастардың жүйесі сияқты түсіндірілген. Бірақ бұл бір мәнісі болады, не өзі арқылы өтетін болмыс ретінде субстанцияның онтологиялық реттерінде causa su, имманентті түрде қатынас арқылы болмыс ретінде контингенттіліктің қамтылғанын білдіреді. Субстанциалдық пен контингенттілікті қарама­қарсы қою әлеуметтік онтологияны талдаудың парадигмалары және сонымен қатар философиялық онтологияны идеологияға айналдыру ретінде метафизика және тарихилықты бөлудің негізі болып табылады. Субстанция (pyx, ой, нақтылы жалпы бірлік және өзге де метафизикалық абсолюттер) онтологиялық жағынан — өзіне анықтама бойынша өзіндік қатынастардың жүйелері ғана бола алатын өз қатынастары — атрибуттері арқылы жүзеге асқан. Метафизикалық жүйелер дегеніміз контингенттік санаттық қисынды анықтамалардың жүйесіне жайылған абсолютті ойдың өзіндік қатынасы (Гегель субстанциясы сияқты неоплатоншылдардың бірыңғай — субъектісі). Бірақ адамның өзі болмыстың бірегей «нүктесі», ол өз өзін соған жатқызған, өзі үшін бар және нақ сондықтан философиялық синтаксис заңы бойынша абсолюттік болып табылады. Демек, іргелі онтология адамның өз өзін анықтауының феноменологиясы сияқты дами алады. Өз кезегінде, адамның өз өзін онтологиялық анықтауы өзі тағдырын өзі шешу сияқты адам өзі тағдырын өзі шешуі пайда болады, бағалы­болмыстың құндылық­мағыналық негіздерінің координаталарындағы, құндылық және мақсат, өмір сүрудің мән­мағынасы санаттарындағы өзін­өзі айқындау ретінде жүргізіледі. Құндылық және нақтылық дәрежелерінің адамның өзара анықталуы сұлбалары онтологиялық жүйелерді құрудың барлық бағдарламаларының матрицалары болып табылады. Бірақ осы матрицаға адамның өз өзін анықтауының, онтологиялық ұғымдардың құндылық және заттық үлгісін quid pro quo­ға айналдыратын вирус кірсе, онда онтологияны идеологиялық кодтау орын алады. Бұл вирусты ­ идеолингвистиканың арнасында әзір етілген бағдарламалардың көмегімен компьютерлік ұқсастықты жалғастырып, табуға болады. Идеология және тілдің өзара қатынастарын зерттеуге арналған идеолингвистикамен өңделген құндылықтарды іріктеу мен жандандырудың семиотикалық құрылымдарының тұжырымдық үлгілерін біз бұл жағдайда оларда идеологиялық­манипулятивтік кодтардың бар­жоқтығына қатысты дискуртарды сынаудың метатілі сияқты және сонымен бір уақытта онтологиялық асқан парадигмалардың логикалық­семантикалық құрылымының экспликациясының мета тілі сияқты қолданып отырмыз. Коннотативтік лингвистика аясында идеологияны талдау әдісін Р.Барт өзі әзірледі және қолданды. Соссюр бойынша білдіретін бірлік (айтылу жоспары) пен білдірілетін (мазмұн жоспары) тіл белгісі болып табылады. Идеологияландыру деп Р. Барт пікірлердің аксиологиялық және деонтикалық модальділігін олардың олардың пәндік референттеріне қою процесін түсінеді. Коннотация делініп семантиканың мәнерлілік­бағалау қабаты айтылады. Денотативтік жүйенің белгілері, өз кезегінде, коннотативтікті немесе сөйлеудің идеологиялық жоспарын білдіреді. Сайып келгенде, идеологиялық тілде пәндік­ұғымдық қабат тек қана көрініп қоймай, сонымен қатар пәндік­денотативтік ортаны белсенді түрде қалыптастыратын құндылық қабаты алынады. Коннотация мен денотат арасындағы қатынас Маркстің суреттеген өндіру мен тұтыну қатынасына ұқсас (бірақ бұл жай ұқсастықтан артық): «Олардың әрқайсысы тек қана екіншісіндей болып, оны қайталап қана қоймай, сондай­ақ олардың әрқайсысы екіншісін жасайды» 65 . Сондай­ақ тұтыну өндіріс актісін аяқтайды, оның дербес — заттық нысанын жою арқылы өз өніміне аяқталу нысанын, пәндік мағынаны да береді, сөйтіп денотация жиынтығында тек «ықтимал коннотациялардың соңғысы» ғана болып шығады (Р. Барт). Денотаттан айырмашылығы сол, коннотативтік білдірілетін ешқандай окказиональдық мәнмәтінді немесе дискурсивтік синтагманы керек етпейді — бұл театрлық тұрыс кейпін білдіретін мән немесе көрініске қойылған мән 66 . ­ Маркс тағы да жүгінейік: «Егер өндірістің затты сыртқы түрімен тұтынуға жеткізетіндігі түсінікті болса, ал тұтынушылық өндіріс затын ішкі бейне ретінде, қажеттілігі ретінде, қолдану ретінде және мақсат ретінде өте жақсы десе ол да түсінікті» 67 . Коннотация мен денотация арақатынасы әлеуметтік­тарихи болмыстың қазіргі заманғы үлгісіне қойылатын экономикалық және әлеуметтік­философиялық санаттардың арақатынасы сияқты қатынаспен анықталады, «оның үстіне бұл қатынас табиғи болып табылатын немесе тарихи даму жүйелілігіне сай келетінге тура қарама­қарсы қатынас» 68 . К.Маркс атап көрсеткеніндей, нақты болу нысаны оның шарттық өндіріс факторлары тіркелетін неғұрлым дәл мағына болып табылады. Жеке адамға қатысты бөлу қоғамдық заң ретінде көрінеді. Сондықтан классиктер (Рикардо) бөлуді саяси экономияның жалғыз және нағыз пәні ретінде қарады. Сонымен катар көрсететін құрылым әлеуметтік онтологияның, яғни әлеуметтік құрылымдар мен институттардың дәл көрінісі ретінде қаралады, сондықтан семиозис постклассикалық әлеуметтік пайымның әлеуметтік онтологиясын талдау мен ұғынудың шынайы пәніне айналды (Фуко, Бодрийяр). Коннотативтік білдірілетінді белгілеу үшін ерекше метатіл керек. Сөйлеуді идеолотияландыру сөздер пратмемалар деп аталатын — белгілігі бір құбылысқа көрсететін және бір уақытта оның он немесе теріс бағасын білдіретін сөздердің түрін қолдануы кезінде лексика деңгейінде жүреді. Өзінің лексикалық мағынасына қарай пәндік және тек өзінің қолданылу мәнмәтінінде ғана бағалау мәніне ие сөздер бар; тек мәнмәтінінде ғана бағалау объектіне ие аса бағалаушы сөздер де бар, өздерінің лексикалық мағынасында ­ қос компонент бірлескен пәндік — бағалау сөздері бар. Олардағы пәндік және бағалау мағынасы қосылып кеткен және мәнмәтініне тәуелді емес. Прагмемалар өзінің лексикалық мағынасында құндылық мәнмәтінін қамтиды, соған байланысты аяқталған пайымдар (бірақ оралған субъектілік­предикативтік нысанында), дербес коммуникативтік бірліктер сияқты қолданыла алады, олардың мағынасы өз экспликациясы үшін ұсыныс нысанын керек етпейді. Бұл процесс ерекше үлгідегі логикаға сәйкес жүреді, — оны идеологика деп атаймыз. Прагмемалар арасындағы оппозитивтік қатынастардың 3 үлгісі бар: 1. Толықтай антонимия пән ретінде, сондай­ақ бағалау мәні ретінде қарама­қайшы түсетін қатынас. 2. Бағалау антонимиясы кезіндегі пәндік синонимия, — конверсивтілік қатынас. 3. Пәндік антонимия, бағалау синонимиясы — коррелятивтілік катынас — коррелятивтілік қатынас. Прагмемалар арасындағы қатынастардың типтері ретінде контрарлық, конверсия, корреляция бүтіндей төрт элементтік құрылымды (тетраданы) құрайды. Белгілі бір ережелер жинағы арқылы өтіп, әлдебір ұғым (А) төрт тәсіл арқылы берілуі, немесе денотативтік қос мүшелену: +А, −А коннотативтік дистрибуциямен кірігеді: +(+А), +(−А), ­(+А), ­(­А) деудің негізінде 4 прагмема жүйесіне айналуы мүмкін. Осы өзгерістерде түрлі логикалық жүйелердің принциптеріне сәйкес орындалатын логикалық операциялар заңдастырылады және кіріктіреледі, бұл тетрадаға жалған логикалық қол жетпеушілікті қамтамасыз етеді: * нысандық қисынның қайшылық заңына контрарлық байланыс, немесе прагмемалардың қарама­қарсы қою сай келеді; * диалектикалық қисынның қарама­қарсылық бірлігі заңына — коррелятивтік байланыс, немесе прагмемаларды өзара біріктіру сай келеді; * қисындық анықтамалардың санап шығару жүйесінің тәуелділігін бекітетін релятивистік қисынның принциптеріне прагмемалардың орындарын алмастыратын конверсивтік байланысы сай келеді. Идеологика аясында, әр түрлі қисындардың ішінде орындалатын барлық логикалық операциялар заңды болады, себебі олар тетрадағы элементтер қатынастарының үш үлгісін құрайды, олардың айналмалы және алмасу пәндік­бағалау түріндегі қайта кодталуын қамтамасыз етеді. Логикалық­семантикалық сұлбалардың немесе әлеуметтік пайымның онтологиялық модальдігі матрицаларының дедукциясы негізі ретінде біз бірлік және көпшілік ара қатынасын белгілеудің әртүрлі тәсілдерін типологиялық жағынан талдауды қарастырамыз. Классикалық философиядағы бірлік және көпшіліктің онтологиялық үйлесімінің логикалық­ семантикалық құрылымы бүтіндей бірлік ойымен айтылған. С. Л. Франк бүтіндей бірлікті «бірліктің және әр алуандықтың бірлігі — өзінің барлық бөліктері мен нүктелерін қамтып қана қоймай, сондай­ақ оларды ішіне тартатын, олармен бірге өзінің әр бөлігі мен нүктесінде болатын бірлік» 69 деп анықтаған. Онды бүтіндей бірліктің сындарлы­ұйымдық принциптерін С. Соловьев бөліктердің бір­ біріне және бәріне қатынасының үш өлшемімен айқындаған: 1) құрылымдық элементтер өзара бір­бірімен астасады, өзара үйлеседі; 2) олар бүтінді жоққа шығармайды, бірыңғай негізде жеке өзінің жекеше болмысын бекітеді; 2) бірыңғай негізі бөліктерін жұтпайды, оларға өзін аша отырып, өзінен толық кеңістік береді. Жақсылықтың, Шындықтың, Сұлулықтың құрылымдық схемалары осындай. Тиісінше онтологиясыздандыру өзара ынтымақтастық пен бөліктер мен бүтіннің теңдігін үш түрлі бұзуға апарып соғу мүмкін: 1) жекеше элемент бөтен болмысты алып тастауға немесе тұқыртуға тырысып өз ерекшелігін үстем етеді; 2) жеке элементтер жекелей немесе бүтіндей бүтінің орнын басқысы келеді, оның дербес бірлігін, ал өзара жалпы аралық байланысын да теріске шығарады; 3) бірлік үшін жекеше болмыстың бостандығы қысылады және қысқарады. Өнегелік жүйеде «Мұның бәрін өз өзін ерекше көрсетуді ­ (эгоизм), және анархиялық партикуляризм және деспоттық арқылы біріктіруді біз жамандық» 70 , теориялық салада жалғандық, эстетикалық салада оңбағандық деп тануымыз керек.

Читайте также:  Евгений Григорьевич Брусиловский туралы қазақша

Оставить комментарий