Ортағасырлық арабтілді перипатетизм

Бұрынғы КСРО­да үстемдік еткен маркстік ­ лениндік философияның парадигмасы этикалық, тарихи ­ мәдени, тарихи ­ діни және сол сияқты мейлінше маңызды тақырыпты қозғауға келгенде едәуір салқындық танытты, өйткені бұл мәселелерден, бір жағынан, ғылымға қарсы адасушылықтардың тізбегін, екінші жағынан, болашақ ғылыми атеизмнің өркендеуін талап етті. Алайда салмақты да білгір зерттеушілер сол кездің өзінде алғашқы қауымдық анимизмнен бастап, нәзік дүниетанымды неоплатонизмге дейінгі барынша әр алуан діни көзқарастардың адамның өзіне және қазіргі заманға дейін қосып алғандағы мәдени, экономикалық және саяси тарихтың бүкіл барысына тигізген орасан зор ықпалына көз жұмып қарай алмады. Мұны түсіне отырып, олар тарихи­философиялық «экстремизмді» жұмсартуға коп күш жұмсады, ал осы экстремизмнің салдарынан кейбір авторлар күмәнсіз айғағына қарамастан, дін мен дін философиясындағы жағымды мазмұнды мүлдем жоққа шығаруға ұмтылды, ал егер бүл мүмкін болмаса, діни фразеология қандай да бір ойшылдың атеистік көзқарастарының бүркемеленуі ғана болды деп түйіндеді. Ал анағұрлым лайықты көзқарастар ортағасырлық шығыстық философияның діни дүниетаныммен байланысын теріске шығармады, бірақ оның өзі де теориялық ойлауға ешқандай ықпалы жоқ кейбір жалпылықтарды ғана дінге қалдырып, басты ролді рационалды танымға берді. Еркін зерттеу мен идеологиялық тәуелсіздікті қалпына келтіру шығыстық перипатетизмдегі философиялық рационалдылық пен діни сенімдер арасындағы лайықты өзара қатынасты тарихи­мәдени реконструкциялау жөніндегі жұмыстардың нәтижелі жандануына мүмкіндік берді. Әл­Фарабидің дүниетанымдық жүйесінде логикалық рационалдылықтың формалары, жаратылыстық, дәл және гуманитарлық ғылымдар және, ақырында, құдіретті ғылым ­ метафизика зерделіге қарай және, демек, сенімнің барынша берік негізі болып табылатын Бастапқы мәнді шынайы түсінуге қарай өрлеудің сатысы ретінде көрініс береді. Екінші жағынан, исламның тарихи рөлін бағалай отырып, ол осы әлемдік дінді әуел бастан толерантты және демократиялы болған философияның шынайы мәні мен мақсатын ашып, оның дамуы мен гүлденуіне ықпал ететін ілім ретіндегі мәнін ашады. Кей кездері еуроцентризмге бейім зерттеулер мен жарияланымдарда ортағасырлық ислам философиясының рөлін антикалық теориялық мураны еуропалық мәдениетке беруден ғана көреді. Осылайша пайымдап игеру мен тасымалдаудың өзі ислам өркениетінің тамаша құбылысы екендігі рас, бірақ, менің пікірімше, оның рөлі осымен шектеліп қалмайды. Шындығында Шығыс Ренессансының философиясы өз дәуірін толғауды, адамның орны мен фәни дүниедегі мақсатын анықтауға орай Пайғамбардың сөзі жария болған осы рухани жаңа шынайылықты ой толғауынан өткізуді мақсат етіп қойды. Осылайша зерделеудің органоны ретінде әл ­ Фараби философияны таныды және философия өмірде бар ғылымдардың бүкіл кешеніндегі білім беру мен ағартушылықтың жолбасшысы, даналық пен нағыз бақытқа қол жеткізуге ұмтылатындардың міндетімен түсіндірілетін энциклопедиялық тұрғыда жан­жақты игерілетін білім ретінде көрінеді. Нағыз бақыт оның жұмыстарында Жаратушының құдіреті алдында толық кемелдікке жету үшін ажыратылғанға дейін тәнге тәуелді болып, аз­маз байланысын сақтайтын жанның, руханилықтың болмысын білетін мән түрінде көрініс береді. Алайда жеке жетілудің мұндай жолы әл ­ Фарабидің ілімінде адамның жерге тән барлық істерден бас тартып, оларды жағдайдың еркіне тастай салуын білдірмейді. Оның пікірінше, адамдар аспан астындағы әлемдегі өз қоғамында мүмкіндігінше ізгі өмір сүру тәртібіне қол жеткізуі, Зерде, Қайырымдылық, Әділеттілік және басқа да исламдық әрі жалпы адамзаттық құндылықтарға негізделген Ізгі қаланы құруы тиіс. Шығыс перипатетизмінің ерекшелік белгісі философия мен дінді дуалистік қарама­қарсы қоюмен, бірін екіншісінен жоғары немесе төмен қоюмен сипатталған жоқ, олардың қоғамда өмір сүруге тең құқықтары бар және бағалары бірдей, әрқайсысы бір­бірін өзара толықтыра отырып, өз міндеттерін шешумен айналысады деп есептелді. Олардың арасындағы айырмашылық тек Қудай, әлем, адам туралы және олардың арасындағы қатынастар жөніндегі ислам даналығы араб ­ мұсылман ойшылдарының философиясында дінге сенушілердің білімді де зиялы қабаты түсіне алатын тілде сөйлесе, ал дін дәл осы ақиқаттар мен аяңдарды діншілдердің сауаты төмен бұқарасына ұғынықты бейнелерде баяндады. Шығыс перипатетиктері үшін әлемнің тұтастығы, оның тәртібі мен үйлесімділігі оларды Әуелгі себептің жаратуымен, құдіретті жаратылумен анықталды. Үйлестіруші ұстын бір заттардың үстемдік құрып, басқаларының бағынуынан тұратын әлемдік иерархия (саты) болып табылады және иерархияның құрылымы, құндылықтар өлшемі мен қандай да бір нәрселердің үстем болуы оның Бастапқы Мәнге жақын болу немесе Бір және Бардың шапағатынан алыс болу дәрежелеріне байланысты болады. Болмыстың онтологиялық тәртібі әлеуметтік­саяси құрылымдарда көрініс береді, олардағы иерархиялық үйлесімділік басқару өнері, моральдық ­ адамгершілік бедел, таным мен даналықтағы, бағалау мен қазылық шешімдердегі әділеттілік сияқты өзіне қажетті ізгіліктерге қол жеткізген осы құрылымдарды басқаратын идеалды билеушімен айқындалады. Қажетті Мәннің жердегі өкілі бола отырып, билеуші өз әрекеттерінде исламның қасиетті мәтіндерді және философияда білдірілген адами даналықтың толғамдарын басшылыққа ала отырып, қол астындағылардың рухани және физикалық игілігі үшін жауап береді.

Читайте также:  Атлах шайқасы туралы мәлімет

Ислами діндарлық шығыс перипатетиктерінің гносеологиясына жаңа мән­мағына берді және бұл философия мен ғылым қоршаған әлемді тек өз бетінше ғана емес, Құдіретті Аллаһтың еркі мен ойының білдірілуі, құдіретті жаратылыс ретінде де тануы тиіс еді деген түйінмен түсіндіріледі. Осының нәтижесінде ғылым мен таным адамның айналысатын белгілі бір кәсібі ғана емес, жанның құдіретті кемелдігіне жақындататын оның қастерлі міндетіне айналады. Әл­Фарабидің таным теориясында қандай да бір нәрсе туралы адамдардың әрқилы және қарама қарсы көзқарастары мен білімдерінің біріктірілу мүмкіндігі барын қостайтын ұстын ерекше құндылыққа ие болады. Бұл ұстын бойынша қандай да бір білімнің дәйектілігінің мәнді белгісі әртүрлі көзқарастағы, пікірлер мен мүдделердегі адамдардың пікірталастар, пікірсайыстар және талқылаулар үдерісі барысында қандай да бір мәселенің ортақ түсінігіне келе алатындығы туралы тоқтаммен сипатталады. Мұндай біріктірілген түсінік анағүрлым жақын деп есептеледі. «Екі философтың, құдіретті Платон мен Аристотельдің көзқарастарының бірлігі туралы» трактатында толығымен білдірілген оның берген көзқарастары ғылымдағы, саясаттағы, мәдениеттегі, құқықтық қатынастардағы пікірталастар мен талқылаулар сияқты шынайы түсініктің маңызды қазіргі түсініктерінің алдын алып, олардың жоғары танымдық нәтижелілігін көрсетіп береді. Әсіресе бұл метафизнкалық ақылмен игерілетін нәрселерге қатысты және, егер жаратылыстануда тәжірибелік, эмпирикалық білім қаншалықты маңызды болса, ал метафизикада пікірталас ­ сұхбат, мазмұнды пікірлер мен теориялар ұсыну, оларды логика құралы арқылы талдау, басқа пікірлермен салыстыру, бір теорияларды қорғап, екіншісін теріске шығару Аристотель заманынан бері мәнді белгісі келісімге келген ортақ көзқарастар, жалпы қабылданған көзқарастар деп есептеліп келген дәйекті білімге қол жеткізудегі аса маңызды деп саналады. Осылайша, әл ­ Фарабидің толғамдық таным теориясы Араб халифаты мен шығыстық перипатетизм дәуірінің өзінде­ақ пікірталастар мен талқылаулар үдерісі барысында ортақ көзқарастар қалыптастыру мен сұхбаттық пікір алмасулардың рөлі мен міндеттері туралы әл ­ Фарабидің әділ әрі нәтижелі пікір айтқандығын айқындайды. Міне, сондықтан қандай да бір мәселенің ортақ шешімі мен келісімге келуге бағытталған саясат, ғылым және мәдениеттің әрқилы салаларында қоғамдық талқылаулар мен пікірталастардың маңызы өсе түскен біздің қазіргі уақытымызда сұхбаттың философиялық теориясына қосқан ортағасырлық шығыстық перипатетиканың үлесі мейлінше өзекті реңге ие болады. Адамзат тегінің бірлігі, оның барлық адамдар үшін ортақ «атадан» шығуы ­ бүл тезиспен ғылыми теориялар да, әртүрлі діни ілімдер де келіседі. Бүл осы ортақтықтың мейлінше әртүрлі халықтардың, мәдениеттердің, дәстүрлердің, дүниетанымдардың, діни ағымдардың, этностар мен әлеуметтік топтардың сұхбатына, оның ішінде Шығыс пен Батыс, Солтүстік пен Оңтүстік деп белгіленетін іргелі өркениеттік формациялардың сұхбатына да мүмкіндік беретін негізді құрайтынын білдіреді. Шығыс пен Батыстың мәдени сұхбатының әралуан мәселесінің барлығын бір жұмыста қамтып шығу мүмкін емес, сондықтан қарастырылып отырған тақырып шеңберінде оның тарихи­философиялық қырына, антикалық көне дәуірден араб ­ мұсылмандық ортағасырлық кезеңге дейінгі дамуына назар аудару қажет. Бұл жерде туындайтын негізгі мәселе ­ бұл мұндай мәдени сұхбат қалай мүмкін болды, осындай коммуникацияның мәні неде, жоғарыда аталып кеткен адамзат тегінің ортақтығынан басқа, осыншалық әрқилы әлеуметтік­тарихи формация үшін байланыстырушы буын болатын не деген нәрселер төңірегіндегі мәселе. Осы орайда ең алдымен ғылым мен философияның бейнелері ойға оралады. Шығыс перипатетиктері дәуіріндегі араб тілді ислам өркениетін гректің бағзы заманынан мың жылдан аса уақыттың тарихи кесіндісі бөліп тур, ал араб өркениетінде бұл уақытта экономикалық қатынастар мен сауда байланыстарында белсенді өзгерістер болып өтті, жаратылыстық және гуманитарлық ғылымдар дамыды, путқа табынушы көп құдайлық игеріліп, бұлжымас монотеистік діннің бедел! орныққан тұстағы діни сенімдер мен әлеуметтік ­ саяси жүйелердің алмасуы жүзеге асты. Әлеуметтік, экономикалық, саяси және рухани қайшылықтардың дәл осы ауқымы байланыстырушы буындардың ең болмағанда біреуінің рөлін философиялық дәстүр алды ма деген ойға жетелейді. Бұл зерттеудің пәніне айналған мәдени сұхбаттың қыры қойылған мәселені былайша нақтылап айқындайды: белгілі бір мәдени­тарихи жағдайларда қалыптасқан дүние ­ танымның белгілі бір түрі неге барлық кейінгі өзгерістер барысында өзін сақтай отырып, басқа өркениеттік формацияларға және түбегейлі ерекше діни ортаға сіңе біліп, өзге тарихи қауымдастықтарға мүлдем ұқсамайтын ортаның байланыстырушы буынына айналды? Әл­Фараби антикалық заман мен араб тілді орта ғасырдың арасындағы мәдени сұхбатты түсіну, негіздеу және жүзеге асырудағы міндеттерді шешуге ең қомақты үлес қосты. Ол қарама­қайшы мәдени дәстүрлерді органикалық түрде біріктіре алу дарынына не болды және бұл дәстүрлерді біріккен конструктивті сұхбатқа енгізуге мүмкіндік беретін әдісті жасап шығарды.

Читайте также:  Фонологияның анықтамасы

Бұл Екінші Ұстаздың танымның диалектикалық тәсілі ретінде ұғынған түсіндіру (комментарий) әдісі болатын. Оның түсіндірмесінде комментарий түпнұсқаны өз сөздеріңмен және өз ескертпелеріңмен баяндап шығуды білдірген жоқ, ол қарама­қарсы мәдени­тарихи жүйелер арасындағы сұхбаттық қатынастарды орнықтырудың тәсілі, оларды жақындастыру мен ортақ нүктелерді табудың құралы, соның нәтижесінде жаңа философиялық білімді өсіріп шығарудың тәсілі болды. Және бұл тәжірибе өзін ақтады, жаңа заманның сұрақтарына жауап табуға көмектесе отырып, платонизм мен аристотелизмнің көне даналығы тіріліп, оған тіл бітті, мұны келесі бір көрнекті перипатетик және ізбасар Ибн Синаның жазған «Өмірбаяны» дәйекті түрде қуаттайды. Ең бастысы, әл ­ Фараби өзінің комментарийлер туралы іліміне зерттеу нәтижесінде жақындасып, келісімге келуге қабілетті болатын әртүрлі пікірлер талқыланатын пікірта­ ластар барысындағы теріске шығарулар мен дәлелдеулер үдерісі ретіндегі өзінің диалектика теориясында бейнеленген тұжырымдамалық негіздеме беруі болды. «Бір ғана нәрсе туралы әртүрлі білімдер мен көптеген пікірлердің бір арнаға тоғысуынан артық дәйекті, пайдалы әрі күшті дәлел жоқ емес пе, өйткені барлығының да интеллекті дәлелдеме үшін қызмет етеді». Және де ол пікірлердің жай бірегейлігі олардың шынайылығы мен дәйектілігінен хабар бермейді деп дұрыс атап өтеді: «Көптеген адамдар дұрыс емес көзқарастарды ұстануы мүмкін, өйткені бір пікірді ұстанатын және соның пікірімен бәрі де келісіп, соның артынан жүретін беделдіге сүйенетін адамдардың тобын бір ғана зерде деп қарастыруға болады, ал бір зерденің адасуы мүмкін… Ал әртүрлі ақылдар қарама қарсы тараптардың қарастырып…, ой толғап, өзін­өзі тексеріп, пікірталастырып болғанынан кейін бір арнаға түссе, дәлелдеуден өтіп, бірауыздан келіскен көзқарастан артық дұрыс нәрсе болмайды» . Алайда әл ­ Фараби нәтижелердің құндылығын тек осылай тікелей синхрондық талқылау жолымен түсінумен ғана шектелді деп ойлау жөнсіз; ол ой қорытудың бұл әдісін тарихи өлшемде жүзеге асатын және өзін классикалық философияның мұрагері ретінде оның белсенді қатысушысы түрінде сезінеді: «Қайшылықтар мен наразылықтарды, ­ дейді ол ­ философтар бір біріне кезекпен береді, осының арқасында пікірталастың уақыты созылды, ұзарды, ал олар пікірталастың пәнін баяу зерттеді және шынайылықты жалғаннан ажыратуға жақындап келді». Шығыстық перипатетизм философиясына ол бір жағынан толығымен тиесілі болғанмен, оны ислами діни руханилық ортасынан бөліп те көрсететін ішкі әртектілік тән болды. Бұл философиялық жүйенің қайшылығы рационалдылықтың классикалық философиялық бағытын діни фидеистік идеологиямен біріктіруі тиіс болған жағдайынан туындайтын еді. Сондықтан оның мәселесі бұл әртүрлі дүниетанымдардың белгілі бір бірігу орны болатындай мәнді ұстанымын табумен және белгілеумен сипатталды. Және осындай біріктіруші буын классикалық грек метафизикасынан және, әсіресе, исламдық монотеизммен қосылғандағы оның кейбір теологиялық элементтерінен табылды. Жалпы мифологиялық дүниетаным аясындағы грек философиялық онтологиясының бөлініп айырылар тусы, оның пайда болуының өзі біртұтас ғарыштық әмбебаптық түпнегіз, барлық нәрселер мен қатынастар содан туындайтындай архэ туралы, ешкімнің еркіне тәуелсіз объективті бастау туралы тезисті қалыптастырумен ажырамас байланыста болуымен түсіндіріледі, ал жалпы қабылданған мифологияда оқиғалар барысын өз қалауынша анықтайтын көптеген құдайлар әрекет етті. Бірақ мифологияны әлемдік монотеистік діндер алмастырды, ал тұтастай алғандағы бүкіл болмыстың және кез келген жекелеген нәрселердің біртұтас түпнегізі туралы тезис дүниетанымның көп мәрте өзгеретін жүйелері арқылы өтіп, біздің заманымызда да сақталып отыр. Архэ түріндегі грек ұғымында болсын немесе ислам философиясындағы Әуелгі себеп ұғымында болсын әлем тұтастығының мұндай орнықты идеясы шығыс перипатетиктеріне классикалық ойды мұсылман діндарлығы аясына енгізуге және Құдай туралы ілім ретінде грек онтологиясы мен ислам теологиясын мейлінше тығыз жақындатуға мүмкіндік берген біріктіруші негіз болды. Міне, сондықтан әл ­ Фарабидің ілімінде, ол «құдіретті ғылым» деп атаған, табиғаттан жоғары ақылмен игерілетін нәрселерді зерттейтін, абсолютті болмысты, жалпылықты тұтастық ретінде зерделейтін «болмыстың түпнегіздері туралы ілім» деп аталатын метафизика, онтологияның жоғарғы бөлімі ерекше маңызға ие болады.

Читайте также:  Ежелгі сақтар мен байырғы түрік этномәдениетінің сабақтастығы

Бірақ ол ішінара екінші, туынды болмыспен де байланысты, яғни метафизика мен оның пәніне жетелейтін дәрежесіне қарай, жеке білімнің салаларын да қозғайды. Әл­Фарабидің метафизикаға берген құдіретті ғылым атауын эпитет ретінде түсіндіру мүлдем дұрыс емес, бұл метафизиканың пәндік мазмұны туралы оның түсінігін дәл білдіретін термин: ол құдіретті ғылым, Құдайды тану және оны субстанцияларды Жаратушы ретінде мойындау туралы, Кемел Біртүтас Әуелгі бастау туралы , барлығын білуші Бірінші Интеллект туралы ғылым. Метафизиканың пәнін осынша толық әрі жан­жақты анықтау өздерінің рационалистік тұжырымдамасын Құдай туралы анағұрлым шынайы ілім деп есептеген шығыстық перипатетиктердің айқын теологиялық таластарынан мейлінше анық хабар береді. Мұндай түсініктер философтардың ортодоксальды ислам дінтануымен қатынастарын шиеленістірмей тұрмады. Діни догматиканың үлесіне не қалады? «Аристотельдің кітабы ­Метафизиканың мақсаттары туралы» трактатында әл ­ Фараби Стагиритке жүгіне отырып, былай деп жазады: «дінтану ғылымы (метафизика) ғылымына жатады, басқаша айтқанда, ол белгілі бір қатынасында осы ғылымның синонимі болып табылады. Ол бар және кездейсоқ белгіліні орай емес, өзінің мәні жағынан мән болып табылады деп айтылатын мәнді осылайша қарастырады. Бірі де, екіншісі де Қудай туралы білім болғандықтан, олар шындығында көбінде сәйкес келеді, бірақ философиялық тәсілдің теологиялық тәсілден айрықшалығы неге басымдылық беруімен түсіндіріледі: ұғынудың жалпы пәнін түсінуде не сенімге, не болмаса білімге. Әл­Фараби сияқты еркін ойлайтын ислам перипатетигі дінтанудың метафизикамен сәйкес келуін, булардың алғашқысының өзінің негізгі мәселесін фидеистік шешу ұстынынан бас тартып, рационалдық таным әдістеріне жақын болуымен ғана мойындай алатын еді. Және, керісінше, философ дінтануды метафизикадан, мұның біріншісінің дербес пайымдауға емес, қаншалықты деңгейде сенім мен діни догматқа сүйенетіндігіне қарай ажыратуға ұмтылатын еді. Алайда әл ­ Фараби метафизика мен теология арасындағы тағы бір маңызды айырмашылықтың бар екенін бекітеді. Ол Әуелгі Мэн туралы құдіретті білімді адамдарға бергенде, осы білімді қабылдап отырған қандай да бір адамның сауаттылығы мен білімділігінің қандай жағдайда екендігін ескере отырып түзету жасау керек. Екінші Ұстаз Шығыс Ренессансының ортағасырлық араб ­ мұсылман Ағартушылығының теоретигі мен практигі болды және оның негізін қалаушы ретінде кез келген метафизикалық тұжырымдаманың, оның ішінде неоплатониктердің діни метафизикасының негізгі кемшілігін көрмей тұра алмады: ол кім үшін болса да, қабылдауға өте қиын болды, оқытылушының шектен тыс интеллектін, ұзақ дайындығын қажет етті. Міне, сондықтан метафизикалық діни ағартушылық барлық уақыттарда интеллектуалдардың тек ат төбеліндей тобының ғана қолынан келді. Классикалық дәстүрде тіпті оның білімін басқа адамдар түсіне ме, бөлісе ме, оған қарамай, философ болмыстың шынайы ақиқатының өз мағынасына өзі үшін ие болуы тиіс деген пікір де қалыптасқан еді. Бірақ өз дініне барған сайын жаңа жақтастарды тартуға және халықтардың барлық топтары мен қабаттары арасына дінді толық таратуға бағытталған исламның әлемдік дін жағдайын иеленуі одан сауаттылығының деңгейіне немесе оның толық жоқтығына қарамастан, кез келген адам үшін түсінікті жалпы айқындылықты талап етті. Осымен қатар, анықтама бойынша дін ретіндегі діннің тек нәзік логикалық ­ рационалистік дәлелдемелер формасында ғана өмір сүре алмайтындығы және тек ортодоксалды догматтық дінтанудың лайықты діни форма және «Ізгі қаланың» тұрғындарын тәрбиелеу мен жаппай діни ағарту үшін пайдаланылатыны белгілі болды. Осылайша, әл ­ Фараби үшін шынайы іргелі теология метафизикамен сәйкес келеді. Бұқаралық санада зор рол атқаратын дәстүрлі дінтануға ол ғылымдар жүйесінде мақсаты мен міндеттері мейлінше шектелген азаматтық ғылымның бір бөлігі ретіндегі аз ғана орынды бөледі: табылып үлгерген «құдіретті ғылымның» білімін бұқара халыққа экзотериялық түсіндіру міндеті, ислам рухындағы оны этикалық тәрбиелеу міндеті; бұдан өзге ол каламның, мұсылмандық құқықтың негізі қызметін атқаруы тиіс.

Оставить комментарий