ПАРЛАМЕНТАРИЗМ ЖӘНЕ СОЦИАЛ – ДЕМОКРАТИЯ

Біздің дәйектілігіміз қаншама қиырға қанат жоюға тиіс? ­ Қазір социалистік дүниені толғандырып отырған және 1900 жылы Парижде, 1904 жылы Амстердамда өткен Интернационалдың екі конгресінде айрықша қызу талқыланған ұлы мәселе осы. Мәселе мынаған саяды: түрлі партиялардан қиюластырылған үкіметке социалистер қатыса ала ма, немесе, дәлірек айтсақ, буржуазиялық элементтерден тұратын үкіметке социалистер кіре ала ма? Мұның өзі социал­демократияның парламенттік қызметін мойындаудан шығатын қорытынды ма? Париж конгресі де, Амстердам конгресі де бұған теріс жауап қатты; соңғысы алдыңғысынан қатаңырақ болды, демек біз бұдан былай оның шешіміне мейлінше анық шешім ретінде сілтеме жасай аламыз. Және сипатты нәрсе мынау: тіпті неғұрлым жігерлі Амстердам қарары да пікірін тек шартты түрде білдірген. (1850-­1932) герман социал­демократиясы қайраткерлерінің бірі, «ревизионизм»дейтіннің негізін қалаушы. 1881­1890 ж.ж. ­ социал­ демократияның партияның орталық органы ­»Социал­ демократ » газетінің редакторы. 90­жылдардың соңында «Социализмнің алғышарттары » атты кітабын жариялап, онда Маркс іліміне теориялық ревизия жасады. Бернштейннің көзқарасы бойынша, Маркс ілімінің бірқатар тармақтарында ғылыми негіз жоқ. Мұндай тармақтардың қатарына Бернштейн Маркстың капитализм дамыған сайын пролетариаттың қайыршылануы үдей түсетіні туралы, жалпы капиталдың шоғырлануы, әсіресе, егін шаруашылығында шоғырлануы : туралы, бұқараның революциялық көтерілісі және пролетариат диктатурасы туралы ілімін жатқызады. Бернштейн капитализм дами түскен сайын таптық қайшылықтар шиеленice бермейді, керісінше бәсеңдей түседі, жұмысшы табының жағдайы мемлекеттік реформалар жолымен барған сайын : жақсарып, социализмге бейбіт ұласады, буржуазиялық қоғамның өзгеруінің құралы — парламент, онда пролетариат басымдыққа қол жеткізуге ұмтылуға тиіс, деп санайды.

Мәселен, Амстердам қарарының екінші тармағында социалистік тактика туралы мәселе бойынша былай делінген: «социал­ демократия буржуазиялық қоғам қойнауындағы үкіметтік билікке қатысуға ұмтылмауға тиіс». Бұл, алайда, мәселенің бір ғана, атап айтқанда неғұрлым жеңіл жағын тәмамдайды. Үкіметтік билікке қатысу атаулы аталмыш үкіметтің барлық шаралары үшін жауапкершіліктің бір бөлігін артады; кең ауқымды, тәуелді, қаналушы, тұлдырсыз бұқараның өкілі болып табылатын партия үшін ол жауапкершіліктің салдарларының елеулілігі сондай, оған қол жеткізуге елігу, әсіресе қарекет бостандығы жоқ кезде, оншалық қызықтыра қояр нәрсе емес. Демек, шындап келгенде аталмыш қарар трюизм ғана, онымен тек әпенділер ғана дауласа алады. Мәселенің шын формуласы мынаған саяды: социал­демократия «буржуазиялық қоғам қойнауындағы үкіметтік билікке қатысу деген» тармаққа нүкте қойып: осыған дейін ғана, әрі қарай бір қадам да жасамайды дей ала ма? Осы шешімге байланысты ол рим папалығының темірдей формуласының поп possumus деген сөзін қолдана ала ма? Немесе, бәлкім оның парламенттік қызметінен қисынды түрде мынадай байлам шығатын болар: аралас үкіметке қатысудан туындайтын барлық қолайсыздықтарды оз мойнына алу қажеттігі туа қалған жағдайда ол соған әзір болуға тиіс пе? Париж конгресі де, Амстердам конгресі де осы сұраққа үзілді­кесілді жауап беруден мұқият жалтарумен болды. Нақ солай ету керектігі сөзсіз болатын, өйткені абсолютті теріс жауап социал­демократияны, зор саяси дағдарыстар бола қалса, жұмысшы табының өмірлік мүдделерін аяқпен таптау және ондаған жылдар бойғы ауыр жұмысты тәрк ету қажеттігіне мәжбүр етер еді.

Читайте также:  ІІ Республикалық «ЕҢ ҮЗДІК 20 МҰҒАЛІМ» байқауы ІІІ кезеңінің тапсырмалары

Мәселе, әрине, не шынында да парламентаризм үстемдік ететін жерде, яғни шешуші үкіметтік билік конституцияға сәйкес халықтық үкіметтің қолындағы жерде, не революциялық үкіметтер құру кезінде көтеріле алады. Біз көрсеткен бірінші жағдай жоқ, үкіметті парламент бекітпейтін елдерде, социалистердің парламентінің кіруі жайшылық кезінде шенеунік кадрлары қатарына өтумен пара­пар. Осынысымен олар партияның адамдары болудан қалады. Мәселе, демек, не елдің прогресшіл саяси дамуын, не революциялық ахуалды қажет етеді. Мұның үстіне ол бір­біріне дұшпан екі ірі топ: реакциялық мүдде өкілдерінің партиясы немесе коалициясы және саяси прогресті азды­көпті дәйектілікпен қолдайтын бірқатар партиялардың іс жүзінде қарсы тұруын қажет етеді. Тек осындай жағдайда ғана прогресшіл элементтердің буржуазиялық бөлігінің өкілдері социалистерге үкіметті құруға қатысуға ұсыныс жасайды. Мұндай жағдайда социалистер, бұрынырақ Францияда болғанындай радикалдарға: «біз үкіметтен тыс қаламыз, бірақ біз, сіздер белгілі бір реформаларды жүргізуге байыпты бел байлап отырғандықтан, ал қалған тірлікте жүмысшы табы мен қарым­қатынаста әдепті де ілтипатты тактика ұстанатын болғандықтан, реакциялық коалицияға қарсы сіздерді қолдайтын боламыз», ­ деп мәлімдей алады.

Мұның өзі біршама уақытқа жеткілікті бола алады және оның тіпті бірқатар артықшылықтары да бар. Бірақ іс жүзінде социал­демократияға осы жағдайдың өзінде де үкіметтік партия таңбасы басылады. Қарым­қатынас неғұрлым шиелінісе түскен сайын, социал­ демократияның өзінің осындай рөлінен бас тарту қажеттігі соғұрлым күштірек туындайды, ондағы мақсат үкіметке тікелей қатысу жолымен өзінің жігерлі шараларға көбірек қабілетін жүзеге асыру. Тарихта әлеуметтік дамудағы қамалдар мен тарандар рөлін атқаруға тиісті белгілі бір елеулі фактылар жасалатын жағдайдың кей­кейде тым ауыр зардаптары болады. Әлеуметтік төңкерістер кезінде саяси күш бірден­бір фактор болып табылмайды, бірақ ол төңкерісті керемет жеделдетіп, адамзатты ­ аталмыш жағдайда жұмысшы табын ­ орасан қасіреттер мен титықтатар күрестен құтқара алады. Егер социал­демократия аралас үкіметке кіру жолымен осындай шараларды жүзеге асыру мүмкіндігіне қол жеткізе алса, онда біздің сұрақ: «сенің мына немесе ана нәрсені істеуге құқығың бар ма» деп емес, «сенің мына немесе ана нәрсені істемей­ақ қоюға құқығың бар ма» деп тұжырымдалады. Егер саясат ­ жай әздектіктің ісі болмаса, онда өзің ие болып отырған билік үшін жауапкершілік сезімін елемеуге болмайды. Мәселенің шын формуласы мынаған саяды: социал­демократия «буржуазиялық қоғам қойнауындағы үкіметтік билікке қатысу деген» тармаққа нүкте қойып: осыған дейін ғана, әрі қарай бір қадам да жасамайды дей ала ма? Осы шешімге байланысты ол рим папалығының темірдей формуласының поп possunius деген сөзін қолдана ала ма?

Читайте также:  Азаттық үшін күреске басқыншылық саясаттың салдары

Немесе, бәлкім оның парламенттік қызметінен қисынды түрде мынадай байлам шығатын болар: аралас үкіметке қатысудан туындайтын барлық қолайсыздықтарды өз мойнына алу қажеттігі туа қалған жағдайда ол соған әзір болуға тиіс пе? Париж конгресі де, Амстердам конгресі де осы сұраққа үзілді­кесілді жауап беруден мұқият жалтарумен болды. Нақ солай ету керектігі сөзсіз болатын, өйткені абсолютті теріс жауап социал­демократияны, зор саяси дағдарыстар бола қалса, жұмысшы табының өмірлік мүдделерін аяқпен таптау және ондаған жылдар бойғы ауыр жұмысты тәрк ету қажеттігіне мәжбүр етер еді. Мәселе, әрине, не шынында да парламентаризм үстемдік ететін жерде, яғни шешуші үкіметтік билік конституцияға сәйкес халықтық үкіметтің қолындағы жерде, не революциялық үкіметтер құру кезінде көтеріле алады. Біз көрсеткен бірінші жағдай жоқ, үкіметті парламент бекітпейтін елдерде, социалистердің парламентке кіруі жайшылық кезінде шенеунік кадрлары қатарына өтумен пара­пар. Осынысымен олар партияның адамдары болудан қалады. Мәселе, демек, не елдің прогресшіл саяси дамуын, не революциялық ахуалды қажет етеді. Мұның үстіне ол бір­біріне дұшпан екі ірі топ: реакциялық мүдде өкілдерінің партиясы немесе коалициясы және саяси прогресті азды­көпті дәйектілікпен қолдайтын бірқатар партиялардың іс жүзінде қарсы тұруын қажет етеді. Тек осындай жағдайда ғана прогресшіл элементтердің буржуазиялық бөлігінің өкілдері социалистерге үкіметті құруға қатысуға ұсыныс жасайды. Мұндай жағдайда социалистер, бұрынырақ Францияда болғанындай радикалдарға: «біз үкіметтен тыс қаламыз, бірақ біз, сіздер белгілі бір реформаларды жүргізуге байыпты бел байлап отырғандықтан, ал қалған тірлікте жүмысшы табы мен қарым­қатынаста әдепті де ілтипатты тактика ұстанатын болғандықтан, реакциялық коалицияға қарсы сіздерді қолдайтын боламыз», ­ деп мәлімдей алады. Мұның өзі біршама уақытқа жеткілікті бола алады және оның тіпті бірқатар артықшылықтары да бар.

Бірақ іс жүзінде социал­демократияға осы жағдайдың өзінде де үкіметтік партия таңбасы басылады. Қарым­қатынас неғұрлым шиеленісе түскен сайын, социал­ демократияның өзінің осындай рөлінен бас тарту қажеттігі соғұрлым күптірек туындайды, ондағы мақсат үкіметке тікелей қатысу жолымен өзінің жігерлі шараларға көбірек қабілетін жүзеге асыру. Тарихта әлеуметтік дамудағы қамалдар мен тарандар рөлін атқаруға тиісті белгілі бір елеулі фактылар жасалатын жағдайдың кей­кейде тым ауыр зардаптары болады. Әлеуметтік төңкерістер кезінде саяси күш бірден­бір фактор болып табылмайды, бірақ ол төңкерісті керемет жеделдетіп, адамзатты ­ аталмыш жағдайда жүмысшы табын ­ орасан қасіреттер мен титықтатар күрестен құтқара алады. Жігер социал­демократия аралас үкіметке кіру жолымен осындай шараларды жүзеге асыру мүмкіндігіне қол жеткізе алса, онда біздің сұрақ: «сенің мына немесе ана нәрсені істеуге құқығың бар ма» деп емес, «сенің мына немесе ана нәрсені істемей­ақ қоюға құқығың бар ма» деп тұжырымдалады. Егер саясат ­ жай әздектіктің ісі болмаса, онда өзің ие болып отырған билік үшін жауапкершілік сезімін елемеуге болмайды. Мәселенің шын формуласы мынаған саяды: социал­демократия «буржуазиялық қоғам қойнауындағы үкіметтік билікке қатысу деген» тармаққа нүкте қойып: осыған дейін ғана, әрі қарай бір қадам да жасамайды дей ала ма? Осы шешімге байланысты ол рим папалығының темірдей формуласының поп possurnus деген сөзін қолдана ала ма? Немесе, бәлкім оның парламенттік қызметінен қисынды түрде мынадай байлам шығатын болар: аралас үкіметке қатысудан туындайтын барлық қолайсыздықтарды өз мойнына алу қажеттігі туа қалған жағдайда ол соған әзір болуға тиіс пе? Париж конгресі де, Амстердам конгресі де осы сұраққа үзілді­кесілді жауап беруден мұқият жалтарумен болды.

Читайте также:  Қазақ тілін үйретуде ауызекі тілде қалыптасқан ықшамдалған қолданыстар рөлі

Нақ солай ету керектігі сөзсіз болатын, өйткені абсолютті теріс жауап социал­демократияны, зор саяси дағдарыстар бола қалса, жүмысшы табының өмірлік мүдделерін аяқпен таптау және ондаған жылдар бойғы ауыр жұмысты тәрк ету қажеттігіне мәжбүр етер еді. Немесе «бернштейншілдік» деген атаумен енген тұтас бір ағымның бастауына айналды. Бернштейннің алғашқы ревизионист кітабы пайда болғаннан кейінгі отыз жыл бойғы оның көзқарас эволюциясы ұдайы оңшылдыққа қарай ойыса берді. Империалисты соғыс баспалардан көп бұрын ол жұмысшы табы үшін отан идеясының маңызын «негіздеді». 1902 жылдан рейхстагқа тігілді. Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында ­ центрист. 1919 жылы Тәуелсіз социал­демократиялық партияны құруға қатысты. Парламентаризмнің, қайталап айтайын, белгілі бір өз заңдары бар. Партия немесе партиялық топ парламенттен тыс тұрып, олардың ықпалынан аулақ бола алады, бірақ ол парламентке кіріп, оның жұмысына қатыса отырып, бұл заңдардан ұзақ уақыт жоғары тұра алмайды. Осы орайда Мефистофельдің мына сөздері орынды: Біріншісінде біз еріктіміз, Екіншісінде біз ­ құлмыз. Тек бұл «құлдыққа» үрейлене қарамау керек. Ол табиғаттың белгілі бір заңдарына біздің тәуелділігімізден тіпті де жаман емес. Осынау мойындаудан біз өзіміздің мәнісімізден ат­тонымызды ала қашуға тиіспіз деген пікір мүлдем тумайды. Бұған социал­демократияның парламенттік қызметінің күні бүгінге дейінгі тарихынан артық ешқандай жақсы дәлел жоқ. Өзінің бүкіл барысында ол бұрын аксиома саналып келген тактикалық ережелерге қарсы ұсақ қателіктердің үздіксіз тарихы болып табылады. Кезінде партияның іріп­ шіруі күтілмеген және жалынды қарарларда аяусыз дүреленбеген күні бұрын көрсетілген жолдан бірде­бір ауытқу, қатаң саяси оқшаулық шеңберінен шығатын бірде­бір бой көрсету болған емес.

Соған қарамастан, социал­ демократия барған сайын ұлғая түсіп, көбіне­көп нақ сол ұсақ қателіктердің арқасында ұлғая түсіп, осы кезге дейін болғанының қайсысынан да неғұрлым тығыз топтасқан сап құрады, айқын талаптар қойып күрес жүргізуде; бұған дейін ол ешқашан ­ біз бұған қозғалыстың бұрынғы сатыларын неғұрлым тереңірек зерттегенде көз жеткіземіз ­ алаяқтар мен қағынып жүретіндердің құрбандығы болудан дәл қазіргідей сақтандырылған емес, ал қазір ол Германиядадағыдай, империяның, жекелеген мемлекеттердің және қауымдардың үлкенді­кішілі өкілдікті мекемелеріне парламенттік қызмет үшін өз мүшелерінің бүтін бір армиясын жіберіп отыр.

Оставить комментарий