Пайғамбар туралы

Еуропалықтар үшін де, мұсылман еместердің көпшілігі үшін де Христос пен Будда ақыл жетерлік және кісі сенерлік кемелдіктің көрінісі саналады, бұл әйгілі және мүлде кереғар Вивекананда тернерінде — «Иисус, Будда, Рамакришна» деуден көрініс тапқан. Ислам пайғамбары, керісінше, күрделі және даулы тұлға сияқты көрінеді; ол өзінің дәстүрлі әлемінің шегінен тыс жерде рухани символ ретінде мүлде есептелмейді. Мұның себебі — Будда мен Христке керісінше, оның рухани шынайылығы дүнияуи және адами белгілер бүркемесімен бүркеулі өйткені, ол «осы дүниенің» заң шығарушысы болған. Бұл Пайғамбарды Авраам (Ибраһим) мен Моисей (Мұса), Давид (Дәуіт) пен Соломон (Сүлеймен) сияқты семит дүниесінің ұлы Аян уағызшыларына туыстастыра түседі. Индуистік тұрғыдан қарағанда, ол жоғары киелілігі мен құтқарушылық құдіреті рулық және саяси мүдделеріне еш кедергі келтірмеген Рама мен Кришнаға жақын тұр. Осының бәрі бізге мынадай іргелі пікір айтуға мүмкіндік береді: «өзге дүние» атынан сөйлейтін Аян уағызшыларымен бірге позициясы тек тәңіри­түйсіктік қана емес, адами тұрғыдан жасампаз және күрескер болып келетін уағызшылар да бар. Мұхаммед өмірі туралы дәстүрлі дерек көздерімен танысқанда оның бейнесі, шамамен, дегдарлық, жауынгерлік, кеңпейілдік сөздерімен белгілеуге болатын үш негізгі элементтен тұратынын ұға бастайсың. «Дегдарлық» дегенде біз оның Аллаға жан­тәнімен берілгендігін, фәни дүниеге қатыстылығын сезінуін, абсолютті шыншылдығын, киелілерге тән қасиеттерін, әсіресе, Көктің хабаршыларына тән белгілерін айтамыз; біз оны осы қасиетіне назар кідіртеміз, өйткені, бұл Пайғамбар өмірінен ерекше көзге ұрып тұрады және белгілі бір дәрежеде күллі Ислам рухани атмосферасын алдын ала түйсінтеді. Оның өмірінде бәрі де — кескілескен айқастар да, сол айқастар үстінде көрініс берген адамның мүмкіндігінен жоғары жан ұлылығы да, дүнияуи және әлеуметтік — пенделік және жалған емес! — өмірмен түйісуді, демек, жалпыадамдық белгілерді рухани дүниеге қосуды бейнелейтін көптеген неке қиюлар да болды; мұның бәрі Пайғамбардың «аватариялық» табиғасының өзіне байланысты еді. «Дегдарлық» туралы айтқаңда біз оның кедейлікке, ұстамдылыққа және ғибадатқа деген сүйіспеншілігін де айтамыз; бізге неке, әсіресе, көп неке аскеттікке жатпайды деушілер де табылар. Бірақ, бұлай деу — некелі болу кедейліктің, оразаның және ғибадаттың ауырлығын жеңілдете алмайтынын ұмытумен бірдей. Оның үстіне, пайғамбар үшін некелесу рухиланған немесе «тантрикаланған» нәрсе болатын, ол үшін дүниедегі заттар метафизикалық мөлдірлікке ие еді; сонымен қатар, Мұхаммедтің барлық некелері сырт көзге «саяси» маңызы бар нәрселер болатын — бұл жердегі «саясат» жерде «Құдай қаласын» орнатуға байланысты киелі маңызға ие болды, сайып келгенде, Мұхаммед өмір бойы, әсіресе, нәпсі құштарлығы өте күшті жас кезінің өзінде де ұзақ уақыт өзіне тыйым салудың нешеме өнегелерін көрсеткен, осының бәрі оны асығыс ғайбаттаудан тысқары ұстайды. Оның қаталдығына кінә тағушылар да бар; бұл жерде оның айтқанынан қайтпас беріктігі, онда да жауларына емес, кім болғанына қарамастан, сатқындарға қатысты мінезі туралы айту дұрысырақ болар еді; егер мұны қаталдық деп есептейтін болсақ, ол — Құдайдың өзінің, Оның қаһарлы және күл етіп жіберетін Сотының қаталдығы ғана. Ал Мұхаммедті кекшіл деп кінәлау — оның рухани көңіл­күйі туралы қате ойлау және фактілерді дөрекі түрде бұрмалау ғана емес, онымен бірге ебірей пайғамбарларының көпшілігін, тіпті, Інжілдің өзін кінәлау болмақ; егер жердегі қызметінің ең шешуші сәтінде, Меккені жаулап алу кезінде Алланың Елшісі шын мәніндегі адам қиялына сыймайтын қайырымдылықтың үлгісін көрсетіп 51 , өзінің жеңімпаз әскерінің бәріне ортақ сезімге қарсы шыға білгенін ескерсек, бұл әңгіме ескеруге де тұрмайды. Өмір жолының әдепкі кезеңінде Пайғамбарға ауыр күйзелістер мен өзіне сенімсіздікті бастан кешуге тура келді, бұл оның пайғамбарлық жолының сәттілігі Мұхаммедтің адами данышпандығының арқасында емес (бұған оның еш күмәні болмаған), тәңір таңдауының құзырымен болған нәрсе екенінің дәлелі; ұлы Хабаршылардың сыртқы кемшіліктерінде әрдайым жағымды ішкі мағына жататыны да осыған ұқсайды 52 . Мұхаммедтің өзінде жеке мүдделердің мүлде болмағандығы бізді мына шегініске итермелейді: біз өз ниеттерінің тазалығын, дарынын және жауынгерлік рухын мақтан ететін кейбір адамдардың Құдай қызмет етуге тек өздерін ғана шақыруға тиіс деп ойлап, көктің кереметін әуелі шыдамсыздықпен, ал кейін ренішпен күтетінін көріп, әрқашан таңданатынбыз; олар Құдайдың ешкімге мұқтаж еместігін және оған адами дарындар мен құлшыныстардың еш қажеті жоқтығын ұмытады (рухани ұмтылушылар үшін бұл өрескел нәрсе). Көк адамның дарынын тек Құдайдың бұйрығы болғанда ғана және ол дарынның бойында барын білмеген жағдайда ғана пайдаланады; Құдай өз құралын әрқашан өзі топырақтан жаратып алады 53 . Біз жоғарыда Мұхаммедтің «аватарлық» табиғасы туралы айтқандықтан, бізге ислам түсініктері бойынша да, өз түсінігі бойынша да Мұхаммед аватара бола алмас еді деушілер табылар, мәселе мұнда емес — біз Исламның Индуизм емесін, оның өзге бірдеңеге айналып кету (хулул) туралы ойды жоққа шығарарын білеміз, біздің индуистік терминологияға жүгініп айтайын дегеніміз — тәңіри Аспект белгілі бір циклдік жағдайда жерлік пішінге айналды деу ғана еді, бұл Алланың Елшісінің өзінің өз табиғасы туралы айтқанына толық сәйкес келеді: «Мені көрген адам — Алланы көрген адам» (әл­Хакк, Ақиқатты)\ «Мен — Олмын, ал Ол — Мен, айырмашылығы мынада ғана — мен мен ғанамын, ал Ол — Ол», «Мен Адам топырақ пен судың арасында болған кезден бастап (дүние жаратылмас бұрын) Пайғамбар болғанмын», «Менің пайғамбарлығым маған Адам дәуірінің ең асыл ғасырында, Уақыттың бас кезінде берілген, содан бері ғасырдан ғасырға, осы дәуірге дейін келді» 54 . Қалай болған күнде де, тарихи адамға тәңірлік белгілерді таңу Исламға қайшы келеді, себебі, мұсылмандық перспектива Абсолютке орталықтандырылған, бұл, мәселен, Қаһарлы Сот алдында жаппай жүзін жоғалту туралы ілімде айқын көрінеді; тек Алла ғана тірі болады да өзгесінің бәрі ғарыштық күйреу алдында жүзін жоғалтады, ең жоғарғы Періштелер де, демек, Ғарыштың нұрлы өзегіндегі тәңірлік көрініс — Рух (ар­Pyx) та сол күйге түседі. Экзотеризмді қолдаушылардың (фукаха немесе улама аз­заһир, «сыртқы дүниенің білгірі») Пайғамбардың «аватарлық» табиғасын растайтын хадистердің ақиқаттығына мейлінше күмән келтіруге тырысып бағатыны сондықтан, алайда, «Мұхаммед рухы» (Рух Мухаммади) ұғымының өзі — ал бұл Логостан өзге ештеңе емес — бұл хадистердің тарихи құндылығы қандай болса да, олардың ақиқат екенін дәлелдейді. Әрбір дәстүрлі дін өз іргетасын қалаушыны тәңірлік Логоспен шендестіреді, ал өзге Көк хабаршыларын өздерінің түсінігі жеткен дәрежеде осы негіз салушының көлеңкесі, жалғыз Логостың екінші дәрежедегі көрініс беруі деп санайды; мәселен, буддистер үшін Христос пен Пайғамбар Будда ғана бола алады. Христос: «Әкеме ешкім де, мен арқылы өтпесе, бара алмайды» дегенде оның аузымен Логос сөйлеп тұр, өйткені, Иисустың өзі, өз әлемінің аясында, өзін осы жалғыз және ғарыштық Сөзбен шендестіріп тұр. * * * Пайғамбар — өзінің тұлғалық, қоғамдық, рухани және дүнияуи көріністерінің екі есе көлеміндегі адам өлшемі мен үлгісі. Ол — тепе­теңдік пен көнбістіктен өзге ештеңе емес, ол адами тұрғыдан алғанда, тепе­ теңдік, Аллаға құлшылық тұрғысынан көнбістік. Пайғамбар — Исламның өзі; Ислам ақиқаттың, сұлулықтың және күш­қуаттың бейнесі болса — ол болмыстың барлық тұстарына осы үш қасиетті сіңіргісі келеді — Пайғамбар сабырлы парасаттың, жомарттықтың және күш­қайраттың үлгісі; рухани кемелденудің сатыларына сәйкес осы ізгіліктерді кері де санап шығуға болады. Күш­қуат — тәңіри ақиқатты өз жаныңа және дүниеге орнату, «ұлы» (акбар) және «кіші» (асгар) соғыс жүргізу, оның біріншісі — адамның өз ішінде, екіншісі — сыртқы жауларға қарсы соғыс. Жомарттық жауынгерлік пен күшті мейірімділік пен кешірімшілдік арқылы тежейді. Бір­бірін толықтыратын осы екі қасиет үшіншісімен — айқындықпен, сабырлылықпен толығып, күшейе түседі; бұл дүние мен өз «меніңді» тәркілеп, Құдай алдында тәубеге келу — тәңір нұрына қол жеткізіп, соған қосылып кету. Ердің күші мен қыздың пәктігі арасында әлдебір парадоксты байланыс бар, бұл екеуі де қол тигізуге болмайтын кие сияқты 55 ; күш — белсенді, жаугер, пәктік — жуас және қорғансыз киелер, алайда, күш «жауынгерлік» қасиет болғанымен, оның сергектік, сабырлылық, ұстамдылық сияқты статикалық, жуас аспектілері де бар. Сол сияқты «сый бергіш» жомарттықта «статикалы», «нәттік» тектілікке ие, тектілік — жомарттықтың ішкі нәті деуге де болады. Тектілік — түйсінудің жомарттығы, кең мағынасындағы сұлулыққа деген сүйіспеншілік; бұған Пайғамбардың да, Исламның да тазалыққа деген құштарлығын қосуға болады 56 , өйткені, тазалық заттың, әсіресе, адам денесінің топырақтан жаралғандығының белгілерін жуып тастайтындай болады, сөйтіп, символды түрде — аздап шын мәнінде де — оларды о бастағы табиғасына, прототипіне жақындатады. Сабырлылықтың қажетті серігі шыншылдық; ақиқат пен ақыл­еске жүгіну, әділеттілік пен алаламаушылық — Исламның өзіне өте тән белгілер. Тектілік ұстамдылықтың осал тұсын толықтырады, ал осы екі қасиет шыншылдықпен түйінделеді де, қажет жағдайда оның алдында төмен тұрады. Сонымен, Пайғамбардың қасиеттерін үшбұрыш ретінде елестетуге болады, оның биігі — шыншылдық, екі төменгі бұрышы — жомарттық­тектілік және күш­ұстамдылық; бір­бірін теңестіріп тұрған осы негізгі екі қасиет символдық фигураның биігінде бірігіп кететін сияқты. Пайғамбардың жаны, біз мұны айтқанбыз, — тепе­теңдік пен тақуалық. Пайғамбарды өнеге тұтатын адам өзіне қатал және жұртқа жомарт мейіріммен қарауға тиіс; ол Алла өзіне берген сабыр мен сергектікті бойына сіңіруге; ол шын мағынасындағы дегдар болуға тиіс. Оған қоса, өнеге тұтушы дүниеден көп дәметпейтін, яғни, қанағатшыл, іштей дегдар және Алла алдында шыншыл болуға да тиіс. Және де өзіміз дүниенің ішінде жүргеніміз сияқты, дүние де өз ішімізде жүргенін, біздің табиғамыз өзімізді қоршап тұрған жаратылыстан ажырағысыз екенін, ақыр соңында, Алла «Ақиқатпен жаратқандықтан» (бил­Хакк), кемел де тепе­теңдігі сақтаулы дүние тәңіри Ақиқаттың көрінісі екенін есте ұстауы керек. Пайғамбарды өнеге тұту — өзіміздің табиғи құлшыныстарымызды ретке, тепе­теңдікке әкелу, дәлірек айтсақ, өзіміздің бір­бірін толықтыратын касиеттерімізді жетілдіріп, жалғыз Алланың дидарына сіңу. * * * Рухани принцип ретінде Пайғамбар — өзіміз жеке­жеке бөлшектері болып табылатын Күллі тұтастық қана емес, өзіміз ауытқып, алыстап бара жатқан Әдепкі Бастау; өзгеше айтқанда, Пайғамбар Үлгі бола тұрып, тек «Кемел адам» (әл­Инсан әл­Камил) ғана емес, «Ежелгі адам» (әл­Инсан әл­Қадим) ретінде көрінеді. Бұл тұста кеңістіктік және уақыттық символиканың ұласып кетуі көрініп тұр: «Кемел адам» деңгейіне жету (немесе Толық адам деңгейіне көтерілу) дегеніміз өз мүмкіндіктеріңнің шегінен шығып, өз еркінді «өзге» абсолютке тигізу, күллі ғарыштық өмірге, күллі тіршілікке сіңіп кету; ал «Ежелгі» немесе «Әуелде жаратылған Адам» болу дегеніміз мәңгілік сәбилікке оралу, өз архетипіңмен бірігіп кету, әдепкі және мінсіз пішінмен, тәңіртекті субстанциямен ұласып кету. Кеңістік символикасына сәйкес қарастырсақ, «Кемел Адам» болуға ұмтылу жоғарыға қарай жетелейді, бұл жоғарылай беретін вертикаль, ол көктің шексіздігіне ұмтылады, бұл квазиабсолюттік мағынадағы өткен шақ, тәңірлік және мәңгі әуелгі бастау. Пайғамбар туралы дұғада Расул (Елші) термині қолданылып, кеңістік символикасына жүгіну бар; бұл жердегі вертикаль төмен қарай түсетін болса да, уақыт символикасына сүйеніп, Наби­әл­Умми (Сауатсыз Пайғамбар) делінеді, ал бұның әуелгі бастауға тікелей қатысы бар. Сөйтіп, «Ежелгі Адам» Ақыл­еске, сана кемелдігіне сәйкес келеді, ал «Кемел Адам» — Тіршілік етуге, болмысты кемелдендіруге сәйкес; солай бола тұрғанымен, ол кеңістік символикасы саласының өзінде орталық Ақыл­еске де сәйкес, ал уақыттық символикада ұзақтық Тіршілік етумен мағыналас, өйткені, ол мәңгі жалғасады. Мұнымен қатар, бір жағынан, әдепкі бастау мен орталықтың арақатысын, екінші жағынан, ұзақтық пен күллі тұтастық — немесе шексіздік арақатысын белгілеп алуға болады; тіпті, өздігінен қол жеткізбейтін әдепкі бастау, біздің көзқарасымызбен қарағанда ортада тұрады, ал бізден сытылып кете беретін ұзақтық, біздіңше, әрине, күллі тұтастықпен, Бірлікпен сәйкес келеді деуге де болады. Дәл осылайша, «Кемел Адам» негізінен макрокосммен, ал «Ежелгі Адам» микрокосммен сәйкес деген идеяға сүйене отырып, біз дүние өзінің бүтін болмысымен Тіршіліктің меншігі, ал адам микрокосмы, әдепкі мағынада, Ақыл­еске бағындырылған дей аламыз. «Кемел Адам» жағдайында екі өлшемді аңғаруға болады: Аспан мен Жер, яғни, «биіктік» (дул) пен «кеңдік» (ардх); «биіктік» жерді Көкпен байланыстырады және Расул (Елші) эпитеті арқылы айқындалатын Пайғамбар миссиясының аспектісіне сәйкес келеді, ал жер Абд (Қызметші, құлдық ұрушы) эпитетіне сәйкес. Осы екі өлшем қайырымдылыққа тән: олар Аллаға деген сүйіспеншілік және Алла алдында жақыныңа деген сүйіспеншілік деп аталады. «Ежелгі Адамға» келсек, онда екі өлшем жоқ, өйткені, о баста Аспан мен Жер бір ғана бүтін еді; бұл, жоғарыда айтқанымыздай, «Сауатсыз Пайғамбар» ұғымына сәйкес. Оның қасиеті — тақуалық немесе кедейлік, пәк және мөлдір ізгілік: Алла жаратқандай ғана болып қалуға және одан асып кетпеуге ұмтылу. Жоғарыда айтылғандарды қорытындылап көрейік: Пайғамбардың болмысында күллі тұтастық пен әдепкі бастаудың кемелдігі бар. Мұхаммедтің бойында тәңірге ұқсас және үйлесімді күллі тұтастық бар, біз соның бөлшектері ғанамыз, оның бойында әдепкі бастау бар, ал біз жеке тұлғалар ретінде сол бастаудың азғындауының кезеңдері ғанамыз. Софының көзқарасымен қарағанда, Пайғамбарға еру — күллі тіршілік үшін жан ауырту, барлық істе және бәрімен бірге «Аллаға қызмет ету» (ибада) және «жалбарыну» (закара), демек, өз жаныңның, о баста жалғыз және әдепкі жаратылған жанның тұрағы болған «Алланы еске алу» (зикруЛлаһ), яғни, сайып келгенде, жоғарыда аталған категориялардан — күллі тұтастық пен әдепкі бастау, толықтық пен қуыстықтан — асып өтіп, «абсолютті өзгеге» айналу һәм «өзіңе өзің табысу».

Читайте также:  Осы заманғы рухани дағдарыс және психоанализдің рөлі

Оставить комментарий