Рабле күлкі тарихында

Раблені түсіндірудің, ықпалын түсіндірудің төрт ғасырлық тарихы өте өнегелі: ол күлкінің өз тарихымен, оның функцияларымен және оны сол кезеңмен түсіндірумен тығыз байланысты. Сол бір халықтың, әдебиеттік және жалпы идеологиялық дәстүрде өмір сүрген, сол бір жағдайлар мен дәуір оқиғаларын бірге кешкен Рабленің замандастары (ол тіптен XVII ғасыр түгелдейін) біздің авторды қандай да болмасын түсінді және оны бағалай білді. Рабленің жоғары бағалануына оның замандастары мен жақын ұрпақтарының бізге жеткен пікірлері , сондай­ақ XVI ғасыр мен XVII ғасырдың бірінші үштігінде оның кітаптарының жиі қайталанып басылып шығуы куә болады. Раблені сарай маңындағы гуманистер және қалалық жоғарғы буржуазия арасында ғана емес, сонымен қатар қалың бұқара халық арасында да жоғары бағалады. Раблені кіші замандасы, тамаша тарихшы (жөне жазушы) Этьен Пакьенің қызықты пікірін келтірейін. Ронсарға бір хатында ол былай деп жазады: «Біздің арамызда Рабленің қандай дәрежедегі ғалым екендігін білмейтін ешкім де жоқ, ол өзінің «Гаргантюа» және «Пантагрюэлінде» ақылды келекелей халықтың махаббатына бөленді (gaigna de grace parmy le peuple)». 10 Рабленің замандастарына түсінікті және жақын болғандығы жөнінде, оның ықпалының көптігі және терең іздері, сонымен қатар оған деген бірқатар еліктеулер айқын куәландырады. Рабледен кейін жазған (нақтырақ — оның алғашқы екі роман кітабының жарыққа шыққаннан кейін) XVI ғасыр прозаиктерінің барлығына жуығы — Бонавентура Деперье, Ноэль дю Файль, Гийом Буше, Жак Таюро, Никола де Шольер және басқалар үлкенді­кішілі деңгейде раблезиандықтар болды. Оның ықпалынан дәуір тарихшылары Пакье, Брантом, Пьер д’Этуаль да — протестанттық пікір таластырушылар және басқалар да шыға алмады. Тіптен XVI ғасыр әдебиеті Рабле белгісімен аяқталғандай: саяси сатира саласында оны Лигаға қарсы бағытталған, әлемдік әдебиеттегі ең үздік саяси сатиралардың бірі, тамаша «Испан католиконының жетістігі жөніндегі Менипповтың сатира» (1594), ал көркем әдебиеттер саласында — тамаша шығарма Бероальде де Вервильдің «Өмірде табысқа жетудің әдістері» (1612) аяқтайды. Өзімен ғасырды аяқтайтын осы екі шығармада Рабле ықпалының маңызды екендігі бағаланды; ондағы образдар әртектілігіне қарамастан дерлік раблезиандық гротескілік өмір кешеді. Рабленің ықпалын іске асырған және өз дербестігін сақтай білген, біз атаған XVII ғасырдың ірі жазушыларынан басқа, дәуір әдебиетіне өзіндік дербес ізін қалдырған Рабленің майда еліктеушілерін біз көптеп ұшырастырамыз. Мүнда айта кететін жәйт, жетістік пен мойындау Раблеге бірден — «Пантагрюэльдің» жарыққа шыққаннан кейінгі алғашқы айлардың өзінде келді. Бүл жылдам мойындау, замандастарының сүйсінген (бірақ таңырқамаған) пікірлері, үлкен мәселелік дәуір әдебиетіне — ғалым гуманистер, тарихшылар, саяси және діни, памфлетшілерге орасан зор ықпалы, — сайып келгенде өте көптеген еліктеушілердің болуы нені байқатады? Замандастары Раблені тірі де, әлі құдіретті дәстүр аясында қабылдады. Оларды Рабленің образдарының мінезі мен стилі емес, оның күші мен сәттілігі таң қалдыруы мүмкін еді. Замандастары Раблені керемет салттың үстеуі ретінде қабылдады. Оларды оның стилі мен оның бейнелеріндегі сипат емес, оларды таң қалдыра алғаны Рабленің күші мен сәттілігі еді. Замандастары XVII ғасырда кенеттен гетерогенді, ал XVIII ғасырда мүлде өзінің терең проблемалығымен, философиялық идеяларымен, балағаттаушылық және әдепсіздік, төмен ділмарлық комикстерімен, ғылымилығы және ерсі әзілімен орын таба алмаған раблезиандық әлемнің бірлігін көре білді, сол әлемдегі барлық элементтердің терең туыстығы мен өзара маңызды байланыстарын сезіне білді. Бізге бөгде болып көрінген бірыңғай логикаларды замандастары түсіне білді. Замандастары Рабле бейнелерінің халық өмірімен байланысын, осы бейнелердің ерекше мерекелігін, олардың терең карнавалдық атмосферада бейнеленуін тез қабылдап түсіне білді . Басқаша айтқанда — замандастары сол әлемге енген элементтердің әлемге бірыңғай көзқараспен, бірыңғай үлкен стилмен енген жалғыз және үндескен Рабленің бүкіл көркемдік ­ идеологиялық әлемінің тұтастығы мен ұстамдылығын сезіп, түсінді. Рабленің XVI ғасырдағы алдағы ғасырлардағы қабылдаудағы елеулі ерекшелігі осында еді. XVII және XVIII ғасырларда адамдар Раблені оғаш жеке есуас немесе Рабле заманында белгілі бір оқиғаға және белгілі бір адамға ниеттелген жүйе, шифр, криптограмма тәрізді қабылдағанда, замандастары үлкен бірыңғай стилдің көрінісі ретінде түсінген. Бірақ замандастарының былай қабылдауы балаң және стихиялы еді. XVII және алдағы ғасырлар үшін мәселеге болған нәрселер, бұларға өзінен өзі түсінікті нәрсе сияқты болды. Сондықтан замандастарының түсінген дүниелері Рабле туралы біздің сауалдарымызға жауап бере алмайды, өйткені олар үшін бұл сұрақтар әлі болмаған еді. Сол кезде­ақ Раблеге алғашқы еліктеушілерден және бастапқы ыдырау процесінің өзінде­ ақ раблезиандық стилді байқаймыз. Мысалы, Деперьеде және әсіресе Ноэль де Файльден де раблелік бейнелер ықшамдалып, жұмсартылады, тұрмыс пен жанр сипатын қабылдай бастаған. Олардың әмбебаптығы жылдам әлсірейді. Бұл қайта туу процесінің басқа жағы раблезиандық типтегі образдар сатираның мақсаты ретінде қызмет ете бастаған жерде байқала бастайды. Бұл жағдайда амбивалентті образдардың оң полюсінің әлсіреуі орын алады. Гротеск дерексіз үрдіске қызмет еткен жерде оның табиғаты сөзсіз бұрмаланады. Өйткені гротесктің мәні жаңа және үздіктің пайда болғанынан бастап тұжырымдаудан ажырағысыз қажетті сәт ретінде теріске шығару мен жоюды қамтитын (ескінің жойылуы) өмірдің қайшылықты және екі жүзді толықтығын суреттеу емес пе. Мұндайда гротесктік образдың материалдық ­ тәндік субстратының өзі (тамақ, шарап, өндіргіш күштер, дене мүшелері) терең оң сипат иеленеді. Материалдық ­ тәндік бастау салтанат құрады, нәтижесінде әрқашанда молшылық, өсім болады. Гротесктік образдың осы табиғатын дерексіз үрдіс сөзсіз бұрмалайды. Ол ауырлық орталығын дерексіз мағыналық, образдың «моральдық» мазмұнына аударады. Оның үстіне образдың материалдық субстраты теріс сәтке бағынады: ұлғайту карикатура болады. Осы процестің бастауын біз алғы протестанттық сатирадан табамыз, содан кейін біз атап өткен «Менипп сатирасында» кездеседі. Бірақ мұнда осы процесс небәрі оның дәл бастауында. Дерексіз тенденцияның қызметіне қойылған гротесктік образ мұнда тіпті күшті: олар өз табиғатын сақтайды және өзіне тән логиканы автордың тенденциясына қарамастан және оған жиі қарсы шыға отырып, дамытуды жалғастыра береді. Осы процеске айрықша тән құжат Фишарттың: «Affenteurliche und Ungeheurliche Ceschichtklitterung» (1575) деген гротесктік атаумен «Гаргантюаның» неміс тіліндегі еркін аудармасы болып табылады. Фишарт — протестант және моралист; оның әдеби шығармашылығы «гробианизммен» байланысты болды. Өз бастауы бойынша неміс гробианизмі — Раблеге жақын құбылыс; материалдық ­ тәндік өмірдің образдарын гробиандықтар гротесктік реализмнен мұраға алды, олар тікелей халықтық ­ мерекелік карнавалдық формасының ықпалында болды. Материалдық ­ тәндік образдың күрт гиперболизмі, атап айтқанда тамақ пен ішімдік образдары осыдан бастау алады. Гротесктік реализмде де, халықтық ­ мерекелік формаларда да ұлғайту оң сипатқа ие болды; мысалы, XVI және XVII ғасырлардағы нюрнберг карнавалдары кезіндегі орасан зор шұжықтар осындай болды. Гробианистердің (Дедекинд, Шейд, Фишарт) моральдық ­ саяси тенденциясы осы образдарға қандай да бір тиісті емес нәрсеге теріс сипат береді. Дедекинд 11 өзінің «Гробианусына» алғы сөзінде лакедемонянға сілтеме жасайды, олар оз балаларына оларды маскүнемдіктен жирендіру үшін маскүнем құлдарды көрсетті; осы мақсатпен үрейлендіру өздері жасаған әулие Гробианус пен гробианцтер образдары қызмет етуі тиіс. Образдың жағымды табиғаты сатиралық келекелеу және моралдық айыптауға бағындырылған. Осы сатира бюргер және протестант көзқарасы тұрғысынан жасалады және ол бос жүріске, мешкейлікке, маскүнемдікке және опасыздыққа белшесінен батқан феодалдық дворяндыққа (юнкерлікке) қарсы бағытталды. Тап осы гробианистік көзқарас (Шейдтің ықпалымен) ішінара «Гаргантюаның» 12 фишарттық еркін аудармасының негізінде жатты. Алайда, осыған қарамастан Фишартгың қарадүрсін тенденциясы оның еркін аудармасындағы раблелік образдар осы тенденцияға жат өзінің шынайы тіршілігін жалғастыруда. Раблемен салыстырғанда материалдық ­ тәндік образдардың гиперболизмі (әсіресе тамақ пен ішімдік образдары) тіпті күшейе түсті. Барлық осы ұлғайтулардың ішкі логикасы Рабледегі секілді — өсу, өнімділік, асып төгілген молшылық логикасы. Мұнда барлық образдар осында сол бір жұтатын және туатын төменді ашады. Сондай­ақ материалдық ­ тәндік бастаудың ерекше мерекелік сипаты сақталады. Дерексіз тенденция образдың ішіне терең бойламайды және оның нақты ұйымдастырғыш бастауы болмайды. Сол секілді күлкі де соңына дейін жалаң келекеге айналмайды: ол әлі де жеткілікті тұтас сипат иеленеді, бүкіл өмірлік процеске, оның қос полюсіне жатады, онда туу мен жаңарудың салтанатгы астары естіледі. Сөйтіп, фишарттық аудармада дерексіз тенденция әлі де барлық образдың толық қожайыны бола алмады. Бірақ әлі де ол шығармаға бойлады және белгілі дәрежеге дейін оның образдарын дерексіз моральдық өсиетке қандай да бір көңіл көтергіш қосымшаға айналдырды. Бұл күлкіні қайта пайымдау процесі кейінірек, әрі жанрлардың сатылылығын белгілеумен және осы сатыдағы күлкінің орнымен тығыз байланысты аяқталуы мүмкін еді. Ронсар мен Плеяда жанрлар баспалдағының тіршілік етуіне сенімді болды. Негізінен антик дәуірінен алынған, бірақ француз топырағында қайта өңделген бұл идея тамыр жаюы мүмкін еді, бірақ бірден емес. Плеяда осы мәселелерде әлі де өте либералды және демократ еді. Оның мүшелері Раблеге айрықша құрметпен қарады және оны құрметпен бағалады, атап айтқанда Дю Белле мен Баиф. Алайда біздің автордың осы жоғары бағасы (және оның тілінің Плеяда тіліне зор ықпалы) жанрлардағы оның орнына, әдебиеттің табалдырығында дерлік ең төменгі орынға қайшы келді. Бірақ бұл баспалдақ (иерархия) әлі де дерексіз болатын және толықтай нақты идея емес еді. Әйгілі әлеуметтік, саяси және жалпы идеологиялық өзгерістер мен қозғалыстар болуы тиіс еді, жанрлар баспалдағы олардың осы ірі әдебиеттің шегінде нақты қатынасының көрінісі болуы үшін, ол шындығында да реттеуші және анықтаушы күш болуы үшін үлкен ресми әдебиеттің оқырмандары мен бағалаушылар шеңбері дифференциялануы және тарылуы тиіс еді. Бұл процесс белгілі болғандай, XVII ғасырда аяқталды, бірақ ол XVI ғасырдың аяғында ғана таныла бастады. Сол кезде қызықты, көңілді жазушы ретінде Рабле туралы түсінік қалыптаса бастады. «Дон Кихот» тағдырының да осындай болғаны белгілі, ол ұзақ уақыт бойы оқуға жеңіл қызықты әдебиеттер қатарында қабылданды. Бұл Раблеге қатысты да орын алды, ол XVI ғасырдың соңынан бастап мүлдем байқалмай қалғанға және табалдырық сыртында қалып қойғанға дейін үлкен әдебиеттің табалдырығына дейін төмен түсті. Рабледен қырық жас кіші Монтень «Тәжірибелерінде» жазады: Кітаптар арасында мен қарапайым ғана қызықты жаңа кітаптар (simplement plaisants) ретінде Бокаччоның «Декамеронын», Раблені және Иоан Секундтың (Jehan Second) «Сүйісін», егер оларды осы қатарға жатқызуға болса, олармен әуестенуге болатын лайықты кітаптар деп есептеймін (dighes qu’en s’y amuse)» («Essais»6 II кітап, 10­тарау; бұл жазылу уақытына қарай 1580 ж. жатады). Алайда Монтень осы «қарапайым қызықты» шығармаларға қатысты «қызықты» (plaisant), «көңілді» (joyeux), «ермек» (recreatif) және осындай басқа эпитеттер секілді ескі және жаңа бағалау мен түсінудің түпкі шекарасында жатыр еді, олар XVI және XVII ғасырларда осы шығармалардың басты тақырыбына кірді . Монтень үшін қызықты және көңілді түсінігі әлі де түпкілікті тарылған жоқ және әлі де қандай да бір төмен әрі елеусіз белгі алған жоқ. Монтеньнің өзі «Тәжірибелердің» басқа жерінде (1­кітап, XXXVIII тарау) былай дейді: «Мен жеке өзім үшін тек қызықты (plaisants) және жеңіл (faciles) кітаптарды жақсы көремін, олар мені алдандырады немені жұбататын және өз өмірім мен өлімімді қалай құруға болатыны туралы кеңес беретін кітаптарды ұнатамын (a regler ma vie et ma mort)». Келтірілген сөздерден барлық көркем әдебиеттен Монтеньнің жеке мәнінде тап осы қызықты және жеңіл кітаптарды артық санайтыны анық көрінеді, өйткені басқа кітаптар, жұбату және кеңес беру кітабы ретінде ол әлбетте, көркем әдебиетті емес, философиялық, діни және ең алдымен «Тәжірибелер» (Марк Аврелий, Сенека, Плутархтың «Moralia» және т.б.) секілді кітаптарды түсінеді. Ол үшін көркем әдебиет әлі де негізінен қызықты, көңілді, рекреативті әдебиет . Өмір мен өлім мәселесінің енді көңілді күлкі саласынан үзілді­кесілді алынғаны тән. Рабле Боккачомен және Иоан Секундпен қатар «көңіл көтеруге лайықты», бірақ ол «өмір мен өлімді құру» ісінде жұбатқыштар мен кеңесшілер санатына жатпайды. алайда Рабле оз замандастары үшін сондай жұбатушы және кеңесші бола білді. Өмір мен өлімді сүру мәселесін олар әлі де көңілді планда, күлкі планында қоя алды. Күлкі тарихында Рабле, Сервантес және Шекспир кезеңі — елеулі жаңа кезек. XVII ғасырды және кейінгі кезенді Қайта өрлеу кезеңінен айыратын шек жоқ, тап осы күлкі саласына қатысты осындай шұғыл, принципті және айқын сипат иеленбейді. Қайта өрлеу дәуірінің күлкісіне қарым­қатынасты алдын ала жөне қарадүрсін түрде былайша сипаттауға болады: күлкі терең дүниеге көзқарастық мәнге ие, бұл жалпы алғанда әлем туралы, тарих туралы, адам туралы ақиқаттың қолданылып жүрген нысандарының бірі; бұл әлемге ерекше әмбебап көзқарас; басқаша көре алатын әлем, бірақ байсалдылыққа қарағанда елеулілеу (егер артық болмаса); сондықтан күлкі де байсалдылық секілді үлкен әдебиетке (оның үстіне әмбебап проблемалар қоя алатын) қолданыла алады; әлемнің қандай да ерекше бір елеулі жағы тек күлкіге ғана жалынан ұстады. XVII ғасырдың және кейінгі ғасырлардың күлкіге қатынасын былайша сипаттауға болады: күлкі әмбебап, дүниеге көзқарас нысаны бола алмайды; ол қоғам өмірінің бірқатар жеке және жеке типтік құбылысына, теріс тәртіптегі құбылысына жатады; елеулі мен маңызды аралас қалыпта бола алмайды; оның өкілдері (патшалар, қолбасылар, ерлер) ретінде әрекет ететін тарих пен адамдар да аралас бола алмайды; аралас сала тар ауқымды және ерекше (жеке және қоғамдық ақаулар); әлем және адам туралы елеулі ақиқатты күлкі тілінде айтуға болмайды, мұнда тек байсалды кейіп орынды; сондықтан әдебиетте күлкі тек жеке адамдар мен қоғамның төменгі сатысын бейнелейтін төмен жанрларда орын алады; күлкі — бұл не жеңіл көңіл көтеру, немесе кемістігі бар және кембағал адамдар үшін қоғамдық пайдалы жазалау түрі. Сөйтіп — біршама ықшамдап қарасақ — XVII және XVIII ғасырлардағы күлкіге қатынасты сипаттауға болады. Өзінің күлкіге ерекше қатынасын Қайта өрлеу ең алдымен өзінің әдеби шығармашылығында және теориялық пайымдауларында көрсетті, мұнда күлкіні әмбебап дүниеге көзқарастық нысаны ретінде ақтады. Алайда күлкіні әмбебап дүниеге көзқарас ретінде ақтайтын теориялық пайымдауда кемшіліктер болған жоқ. Бұл күлкінің ренессанстық теориясы негізінен дерлік антик бастау көздері негізінде құрылды. Рабленің өзі оны өз романының төртінші кітабына ескі және жаңа прологында негізінен Гиппократқа сүйене отырып дамытты. Сол кезеңде Гиппократтың күлкі теоретигі ретіндегі рөлі өте салмақты болатын. Бұл ретте оның медициналық трактаттарындағы аурумен күресу үшін дәрігер мен аурулардың көңіл­күйі көтеріңкі және сергек болуының маңыздылығы туралы ескертулеріне сүйеніп қана қойған жоқ, сонымен бірге «Гиппократ романы» деп аталатынға да сүйенді. «Гиппократ жинағына» қоса берілген осы Гиппократтың Демокриттің «ессіздігі» туралы жазысқан хаттары (әрине, апокрифтік) оның күлкісінде көрсетілді. «Гиппократ романында» Демокриттің күлкісі философиялық дүниетанымдық сипат иеленеді және адам өмірі мен құдаймен және қабір өмірімен байланысты адамдардың бос үрейі мен үмітін оз пәніне айналдырады. Демокрит мұнда күлкіні тұтас дүниеге көзқарас ретінде, есейген және көзі ашылған адамның әлдебір рухани ұстанымы ретінде негіздейді, және Гиппократ ақыр соңында сонымен келіседі. Күлкінің емдік қуаты туралы ілім және күлкі философиясы «Гиппократ романында» ерекше мойындалуға ие болды және Монпельдегі медицина факультетінде таралды, мұнда кезінде Рабле оқып, соңынан оқытушы болған. Осы факультеттің мүшесі, әйгілі дәрігер Лоран Жубер (Laurens Joubert) 1560 жылы күлкі туралы мынадай сипаттағы тақырыппен арнайы трактат шығарды: «Traite du ris, contenant son essence, ses causes et ses mervelheus effeis, curieusement recherches raisonnes et observes par M. Laur. Joubert…» («Күлкі туралы трактат, Лоран Жубер оның мәнін, оның себебін және оның керемет әрекетін мұқият зерттеген, негіздеген және байқаған…»). 1579 жылы Парижде оның мынадай басқа трактаты шықты: «La cause morale de Ris, de L’excellent et tres renomme Democrite, expliquee et temoignee par ce divin Hippocras en ses Epitres» («Қүдыретті Гиппократ өз өсиеттерінде түсіндірген және куәлік берген әйгілі және барынша даңққа бөленген Демокрит күлкісінің моральдық себебі»), мәні жағынан «Гиппократ романының» соңғы бөлімінің француз нұсқасы болып табылады. Күлкі философиясы жөніндегі осы жұмыстар Рабле қайтыс болғаннан кейін жарық көрді, бірақ олар онда Рабле болған уақытта Монпельеде орын алған және күлкінің емдік күші туралы және «көңілді дәрігер» туралы раблелік ілімді анықтаған күлкі туралы пайымдаулар мен пікірталастардың кейінгі жаңғырығы ғана болып табылады.

Читайте также:  Тарих теориясы. Тарих, хроника және жалған тарихтар

Оставить комментарий