Құран мен Сунна туралы

Исламның Жасаған ие тарапынан болған ұлы құбылысы — бәрінен бұрын ақиқат пен адасуды «ажырату» (фуркан) болып табылатын Құран. Кейде жай ғана «Ажырату» (Әл­ Фуркан) деп атала беретін Құран белгілі бір мағынада Шахаданың мейлінше кең берілген түсіндірмесі сияқты; оның күллі мазмұны, сайып келгенде, «Ақиқат келді де, өтірік (әл­батил, адасу, тұрақсыздық) сейілді; жалғанның өмірі ұзақ емес» дегенді дәлелдейді (Құран, XXVII, 73). Құранның өзі туралы айтпас бұрын, оның бітім­кескіні мен ол негізделген принциптер туралы айтып беру қажет. Әлдебір араб ақыны стилі жағынан болса да, Құраннан басым түсетін кітап жазамын деп күпсінген көрінеді; Исламның дәстүрлі ережелеріне қайшы осы мәлімдеме Киелі Кітаптың ұлылығы оның әдеби қасиеттеріне байланысты еместігінен бейхабар адам үшін кешірімді де болар; терең ойлар мен мағыналарға толы, қисындық айқындығы өрнекті тілімен астасып жататын шығармаларды көптеп атауға болады, бірақ оларды киелі мәтіндер қатарына жатқызуға келмейді. Өзгеше айтсақ, Киелі Кітаптар мазмұны немесе баяндалу ерекшелігінің арқасында киелі боп тұрған жоқ, олардағы басты нәрсе — шабыттылық деңгейі немесе, дәлірек айтсақ, олардың тәңір сөзі екендігі; кітаптың мазмұны өзгеше емес, осы арқылы көрінеді. Құран да — Інжіл сияқты, Құдайға қатысы жоқ көптеген нәрселер, мәселен, шайтан, қасиетті соғыс немесе мұрагерлік заңдары туралы баяндап отырып, өзінің киелі болмысын сақтайды, ал тек қана Құдайға немесе өзге асқақ нәрселерге түгелдей бағышталған кітаптар соның арқасында тәңіртекті бола алмайды. Шын мұсылман үшін Құран тек Құдай жаратқан сөздер, дыбыстар мен әріптер арқылы берілген Құдай сөзі ғана емес, тіл кемелдігінің де озық үлгісі; ал сырт көзге келсек, оған бұл кітап, өте асқақ поэтикалық пішінімен ерекшеленетін соңғы ширегінен өзгесі, байланыссыздау, кейде, тіпті, мағынасыз сөздер мен хабарлардың жиынтығы болып көрінеді. Бұған алдын ала әзірленбеген оқырман осы мәтіннің түпнұсқасымен немесе аудармасымен танысқан кезде үнемі түсініксіз тұстарға, қайталауларға, тавтологиялық тіркестерге соқтығады, сондай­ақ, ұзақ сүрелердің көпшілігінде кездесетін жайдақтыққа дәстүрлі түрде қирағаттап оқығанда ғана аңғарылатын фонетикалық сұлулық бүркеп тұрған жайдақтыққа, таңданады. Бірақ дәл осы қиындықтарды біз кез келген қасиетті жазбаларды оқығанда да кездестіреміз. Шабыттылықтың екі түрі немесе екі деңгейі бар — тура және жанама, тұспалды түрі. Олардың біріншісі Жаңа Өсиеттегі Христ сөздері мен Апокалипсисте, екіншісі — Інжілдік хикаялар мен Жазбаларда бар. Иудаизмдегі мұндай айырмашылық Мұсаның шабытын таза айнаға, ал қалған пайғамбарлардың шабытын бұлыңғыр айнаға теңеуден көрініп қалады. Индуистік дәстүрде шабыттың екінші түріне (смрити) Ведадан гөрі неғұрлым түсінікті және сырттай үйлесімді мәтіндер жатқызылады, ал Веда — тікелей шабыттың (шрути) перзенті; бұдан шығатын қорытынды — мәтіннің түсініктілігі мен оңай аңғарылатын сұлулығы оның шабыттылығының өлшемі бола алмайды. «Әндердің әні» немесе апостол Павлдың кейбір жолдаулары сияқты мәтіндердің сыртқы байланыссыздығы — Құдайдың ұлылығы мен адам тілінің шектеулі мүмкіндіктері арасындағы ғаламат сәйкессіздіктің нәтижесі; ажалды пенделердің түкке тұрғысыз және мұз құрсанып қалған тілі аспани Сөздің сұмдық салмағымен қайысып, быт­шыт болатын сияқты немесе Құдай мыңдаған ақиқатты білдіру үшін қажетті он шақты ғана сөзді айтатындай, сол себепті де, ауыр салмақты тұспалдарды, эллипстерді, қысқартуларды, символдық құрылғыларды қолдануға мәжбүр болып отырғандай көрінеді. Кез келген Киелі Кітап (христиан діні үшін тек Евангелие ғана емес, күллі Інжіл өзінің барлық жұмбақтарымен және назар шақыратын қайшылықтарымен қоса Кітап болып табылатынын ұмытпайық) өзінің күллі тұтастығымен адамның қабыл алуына лайықталған Болмыстың көптік бейнесін көрсетеді; бұл­қыш шырағданның өзі көре алатындай болғысы келетін немесе соның пошымына түсуге ұмтылатын жарықтың өзі, бұл — топырақ пен надандықтан жаратылған біздің жанымызға әбден сіңісті боп кеткен табиғи адасудан өзге өзін білдірерлік құралы жоқ ақиқат. * * * Құранның өз мазмұны доктриналық мазмұндамалар емес, тарихи­символикалық әңгімелер мен эсхатологиялық көріністерден тұрады; доктрина таза күйінде баяндаудың осы екі қатпарында жатыр. Егер арабтық түпнұсқаның ұлы, салтанатты сұлулығы мен сиқырлы дыбысталуын есепке алмайтын болсақ, бұл мазмұнды жалықтырарлық деп санауға болар еді, әрине, егер біз оның бізге тура және тікелей қатысы барын, онда соққының астында қалатын «арамдар» (кафирун), «пұтқа табынушылар» (мушрикун) және «екіжүзділер» (мунафикун) біздің өз бойымызда жатқанын білмесек, солай деп ұйғарған болар едік; онда еске алынатын пайғамбарлар біздің ақыл­есіміз бен ар­ұятымызды білдіретінін, құрани хикаяттардың бәрі біздің өмірімізде күн сайын қайталанып жататынын, Мекке — біздің жүрегіміз екенін, садақа, ораза, қажылық пен қасиетті соғыс біздің рухани күйлеріміздің нағыз символы екенін білмесек, солай болар еді. Осылай түсінумен қатар бізді қоршап тұрған дүниенің құбылыстарына қатысты өзге түсініктер де бар. Құран — ішкі және сыртқы, тұтас әлем, бірақ, бастау мен ақырдың қосмәнді арақатынасы арқылы Құдаймен үнемі байланыстағы әлем. Осы әлем немесе осы екі әлем де ажалды, күйреуді немесе ең жақсы дегенде, қатерлі өзгерістерді білдіретін символдық сызаттармен шимайланған; ақырзамандық және эсхатологиялық сүрелерде дәл осылар туралы баяндалады, дүниеге қатыстының бәрінің біздің өзімізге, ал өзімізге қатыстының бәрінің дүниеге тікелей қатысы бар. Осы сүрелерде біздің жердегі және материалдық тіршілігіміздің қирағыштығының көпқырлы және жаныңды түршіктіретін бейнесі бейнеленген; оларда кеңістік пен барлық стихиялардың көзге көрінбейтін «протокосмос» субстанциясында еріп кететіндігінің қатерлілігі туралы да баяндалады; біздің көзге көрініп тұрған әлеміміз әлдебір материалдық емес әлдене боп күйреп, «өз ішіне жұтылып», немесе, қасиетті Августин айтқандай, «көкке ұшып», жердегі күллі тіршілік иелерін өзімен бірге апарып, Шексіздіктің көз қарықтырарлық шындығына соқтыратын сияқты. Егер Құранды тас сияқты әлдене деп елестететін болсақ, оның жүздері феномендер космогониясын және олардың түпкі тағдырларын, ал «қырлары» — Шынайы мен ирреалдының метафизикасын бейнелеген болар еді. * * * Құрани бейнеліліктің бәрінен бұрын шайқастар көріністерімен шабыттанатыны толық түсінікті; Ислам күрес атмосферасында дүниеге келді; Құдайды іздеген жан қашан да шайқастарға әзір болуға тиіс; мұны Ислам ойлап тапқан жоқ; әлемде қашан да тыныштық болған емес, өйткені, өмір сүру — күресу деген сөз. Алайда, бұл күрес, бар болғаны, болмыстың бір ғана қыры, ол өзіне себепкер болған қайшылықтар жойылған бойда тыйылады, күллі Құранның тыныштық пен айқындық тілеген ғибадаттарға толы болатыны содан. Психологиялық тұрғыдан қарағанда мұсылманның жауынгерлігі — оның фатализмінің екінші жағы деуге болады; рухани өмірде рухтың нәпсіқұмар жанмен күресі (ан­нафс әл­ әммара) аяқталып, Құдай алдындағы бейбітшілік пен Абсолютті сезінумен бітеді; біз өзімізге сырт көзбен қарағанда шайқас біз үшін дзеннің кейбір рыцарлық аспектілері үйрететін, «Бхагавадгитада» айтылатын танымның синониміне айналады. Исламды ұстану дегеніміз — ерекше күш­жігер жұмсау арқылы тыныштық табу, Ислам — тепе­теңдікке апарар жол мен осы тепе­теңдікті нұрландырып тұратын жарық­нұр. Тепе­теңдік — берекесіздік пен бірігу арасындағы, ал бірігу — тепе­теңдік пен тұтастық арасындағы байланыс; берекесіздік пен тепе­теңдік, аритмия мен ырғақ, болу мен біріктіру, көптектілік пен бірлік — Құран мен Исламның негізгі ұлы тақырыптары осылар, оларда күллі болмыс пен жаратылу Бірлік пен оның көріністері тұрғысынан қарастырылады. Құдайға бет түзеген христиан үшін киелі Хуан де ла Крус үйреткен үлгімен «өзіңнен шын жүректен бас тарту, безу» бәрінен маңыздырақ; сондықтан, мұсылман үшін аман қалудың кілті Алланың жалғыздығына сену екенін білген христиан таңғалған болар еді, ол бәрі осы сенімнің шынайылығына (ихлас) байланысты екенін де білмейді; аман қалудың кепілі — сенімнің тазалығы мен бәрін қамтитын табиғасында, ал бұл, қалай болғанда да, өзіңді ұмыта тұрып ықыластануды қалайды. Ал Құранның христиандық Үштікті (Троица) сырттай, шартты түрде теріске шығаруына келсек, мынадай нәзік тұстарға назар аудару керек: Үштікті вертикальді перспективада да, екі — жоғарғы және төменгі — горизонталь перспективада да қарастыруға болады; вертикальдісі Жалғыздың немесе Абсолюттің «төменге» қарайғы тұғырына, яғни, Шынайылықтың дәрежелеріне бағытталған да, жоғарғы «горизонталь» перспектива ведалық Caт (болмыстан жоғары шынайылық), Шит (абсолютті Ақыл­ес) және Ананда (шексіз Рахат) үштігіне сәйкес келеді, яғни, Үштікті Жалғыздың бойына жасырылған нәрсе деп қарастырады; төменгі «горизонталь» перспектива, керісінше, Жалғызды (бір Құдайды — Ауд.) бұл жағдайда онтологиялық кейіпке түсіп, таза Болмыстың үш аспектісін немесе үш негізгі көрінісін білдіретін үштіктің құпия нәті деп есептейді; Болмыс — Даналық — Ерік немесе Әке — Ұл — Киелі Рух тернері осыдан келіп шығады. Үштікті бір ғана Алланың «жіктеле» көрінуі деп ұғатын түсінік Исламның унитарлы доктринасына ешқандай қарсы келмейді; оған Үштіктің экзотерикаға онтологиялық Үштік боп көрінетін Үштіктің абсолюттенуі ғана жат. Мұндай көзқарас, турасын айтсақ, майяның бар екендігімен, шынайылық пен алдамшының әр түрлі дәрежелерімен санаспастан, салыстырмалыға абсолюттінің табиғасын таңғысы келіп тыраштанғанымен, Абсолютке тиіспейді; ол көрініс беру мен Ұстаным (принцип) арасынан метафизикалық та, «пантеистік» те шендестік іздемейді, осы шендестік ақыл­ес пен азаттық беруші таным тұрғысынан болуы мүмкін салдарларды да қарастырмайды. Осы жерде «кәпірлер» (кафирун), яғни Құран бойынша, иудаистер мен христиандар сияқты «Кітап түскендер», яғни, «Кітап адамдарынан» басқалар туралы ескере кетуге тура келеді: егер «кәпірлердің» діні — жалған дін болса, софылар неге Құдай шіркеулер мен синагогаларда ғана емес, пұтқа табынушылардың тұрағында да іске араласып тұрады деп дәлелдейді? Бар мәселе «классикалық» және «дәстүрлі» құдайсыздық жағдайында бәрін қамтитын, іс жүзіндегі және құтқарушы ақиқатты жоғалту құдайсыздардың ойлау қабілетіндегі терең өзгерістердің нәтижесі болып табылатындығында; ал, бұл олардың символдарының «жалғандығының» салдары емес; семиттік монотеизмнің үш конфессиясын қоршап тұрған барлық діндерде, біздің күндерімізге дейін жеткен «фетишизмге» 50 табынушыларды айтпағанда, әуелде түйсінушілікке бейім, демек, заттардың метафизикалық мөлдірлігін сезінуге қабілетті ойлау жүйесі келе­келе күңгірттенді де, құштарлық, дүнияуилық және жалған нанымдарға сенушілік қасиеттеріне ие болды. Әуелде өзі айшықтайтын шынайылықты ойша саралауға мүмкіндік беретін, соның аспектілерінің бірі болып табылатын символ іс жүзінде күңгірт және түсініксіз бейнеге айналып кетті, яғни, пұтқа айналды, жалпы менталитеттің осылайша құлдырауы дәстүрден бой көрсетіп, оны барлық жағынан әлсіретті және бұзды; ежелгі құдайсыз діндердің көпшілігіне күш пен сезімталдыққа сүйсіну тән. Құдайсыздықтың кейбір белгілерінің объективті түрде тірі діндердің бойында болуы да табиғи нәрсе, бұл ақиқат пен құдайшылдықтың, тіпті, объективті түрде құлдыраған діндердің бойында бола беретіндігі сияқты нәрсе, алайда, әлемнің ұлы діндерінің бірі құдайсыздыққа айналуы мүмкін­ау деп болжау сандырақ болып шығар еді, өйткені, олардың бұлай етуге уақыты да жетпес еді; олардың болуының мағына­мәнісі, тым құрығанда, қиямет­қайымға дейін жетуде жатыр. Олардың негізін салушылар оларды о баста­ ақ дәл осы мақсат үшін арнаған, ал ондай негізін салушылары болып көрмеген өткен шақтың ұлы құдайсыз діндері туралы бұлай дей алмайсың; олардың «мәңгілігі» таза шарттылық, ал әдепкі перспективасы — уақыттық емес, «кеңістіктік» еді. О бастағы барлық ұлы дәстүрлердің ішінен тек Иудаизм ғана өзінің аватарлары арқасында ғана уақытқа сай жаңарып жаңғырды. Қалай болғанда да, біз бұл жерде оны тәптіштеп жатпаймыз, тек қана, әлдебір софының көзімен қарағанда Аполлонның өзі жалған емес те, оған деген белгілі бір көзқарас неге жалған болып шығатынын ұққымыз келеді. Алайда, «Кітап адамдарына» оралайық. Иә, Құранда Христианшылықпен және Иудаизммен дауға түсетін тұстар аз емес, бірақ оның себебі — исламның бұл діндерден кейін пайда болғандығында, демек, ол өзінен бұрынғы діндердің жақсартылған түрі болып есептелуге тиіс; өзгеше айтсақ, Құранда екі ежелгілеу монотеистік діндердегі кейбір формальді аспектілерден «асып түсуге» мүмкіндік беретін перспектива бар. Христианшылдықтың Иудаизмге қатысты жағдайы да осыған ұқсайды: ол христиандық мессианшылдық арқасында да, Иудаизмнің «бхактикалық» эзотеризмі сияқты саналатындығымен де одан биік тұрады; Буддизмнің Брахманизмге қатысты позициясы да сондай; мұнда уақыт аясындағы жалғастық жаңа, нәттік емес, символдық жағынан асқақтау рухани перспективаға сәйкес келеді, бұған оның алдындағы дәстүр, әрине, назар аударуға міндетті де емес, өйткені, осы перспективалардың әрқайсысы өз тұрғысынан қарағанда тұтас ғарыш, күллі тіршілік орталығы һәм өлшемі болып табылады. Заттардың қисыны бойынша, келесі дәстүрдің талайына артықшылықтың символдық позициясы жазылған, онсыз оның өмір сүруінің өзіне қатер төнеді; дегенмен, «алдындағы» болу символикасын теріс деп санауға болмайды — әрбір жаңа және өз тұрғысынан алғанда аяқтаушы дәстүр өз бойына «өзінен бұрын болғанның бәрін», «әу баста болғанның бәрін» сіңірген болуға тиіс, осылайша, оның жаңалығы мен оның даңқы алдындағы дәстүрлердің жетістіктерінің үстіне орнайды. Алланың Кітабы Пайғамбардың рухани тәжірибесімен (Сунна) толықтырылады. Құранда Сунна деп Құдайдың адамдарға қатысты принциптері айтылғанымен, дәстүр бұл сөзді мұсылман өмірінің барлық деңгейлеріндегі өлшемге айналған Мұхаммедтің істері мен өсиеттерін білдіру үшін қолданады. Сунна көп өлшемді: оның ішінде материалдық, ахлақтық, әлеуметтік, рухани және өзге аспектілер де бар. Материалдық аспектіге, атап айтқанда, дұрыс мінез­құлық ережелері жатады: мәселен, ас ішіп отырып, әсіресе, аузыңды толтырып алып мылжыңдауға болмайды, тамақ ішкен соң ауызды шаю керек; сарымсақ шайнауға болмайды; тазалықты сақтау міндет. Киімге қатысты нұсқаулар да осыған жатады: басты жауып жүру керек, ал еркектер сәлде киюге, жібек киім мен алтын әшекейлерден аулақ болуға тиіс, аяқ киімін табалдырық алдына қалдыруға рұқсат жоқ, т.с.с. Өзге ережелер ерлер мен әйелдердің бір жерге жиналмауын, ерлердің намаз оқуын әйелдердің басқармауын талап етеді; біреулер әйелдердің намазына әйел жетекшілік етпеуге тиіс, әйелге құранды дауыстап оқуға болмайды дегенді айтады, бірақ, бұл пікірді жалпы жұрт қабылдаған деп санауға болмайды. Араласудың, сұхбаттасудың таза исламдық мөлшерлері де бар: сәлемдесу мәнері, алғыс айту түрі, т.б. Осы талаптардың барлығы кез келген жағдайда күшін сақтайды. Алайда, дәстүрлі ислам құндылықтары иерархиясында «Алланы есте ұстау» (зикр) және рухани «дәруіштік» (сулюк) принциптеріне қатысты сунна ең басты орын алады; оның ережелері бұлжымастан орындалуға тиіс. Ол Құдай мен адам арасындағы өзара қарым­ қатынасты қарастыратын барлық дәстүрлердің жиынтығы болып табылады; ал ол дәстүрлер жіктеуші және біріктіруші, ішкі және сыртқы, жалпы және жеке болуы мүмкін. Рухани Сунна өзгесінен — өзімен жиі шатастыра беретін ахлақтық Суннадан — өте күрделі әлеуметтік арақатынастар комплексінің барлық символдық және психологиялық ерекшеліктеріне қатысты Суннадан — айқын ерекшеленіп тұруға тиіс. Көзге ұрып тұратын сәйкестіктер қатары барына қарамастан, бұл сала дәл мағынасындағы эзотерикаға жатпайды, оны рухани перспективаға тәуелді деу де қиын, өйткені, оған нәттерді түйсіну мен Шынайының жалғыз екеніне ғана бейімделу жат. Бұл орташа Суннаның таза діни және құдайдан қорқушылық перспективасымен ортақ тұстары көп, өзгеше айтсақ, ол экзотериялық нәрсе, оның табиғаты іріктеулі, жекелік болатыны содан; оның кейбір элементтерінің бір­біріне кереғарлығынан белгілі бір жағдайларда адамның оның әрқилы ережелерін ұстана алатындығын аңғаруға болады. Қайыршылық күйін кешкен мистик, «кедей» (факир) үшін бұл Суннадағы дұрыс мінез­ құлық үлгілерінің жиынтығынан гөрі, оның астарындағы мағына, яғни, фитраға тән — о бастағы адамның кемел табиғасы мен Пайғамбардың үлгі тұтуға лайық табиғасына тән ережелер мен ізгіліктер маңыздырақ. Әр адам, мәселен, тумысынан жомарт, өйткені, бұл — оның тәңіртекті табиғасының бір бөлігі, бірақ жан жомарттығы бір бөлекте, осы ізгіліктің бедуиндер (бәддәуилер — Ауд.) әлеміндегі кез келген көрініс беруі өзге нәрсе. Бізге әрбір көрініс немесе белгі символ емес пе деп дау айтушылар табылар, біз онымен келісеміз, бірақ оның екі ескеретін тұсы бар: біріншіден, белгі беріп, ымдау өзінің салдарының сандырақ болып шығуы мүмкін екеніне еш қатысы жоқ шартты, автоматты қимыл болуға тиіс емес, екіншіден, ол Ақыл­ес пен тәңірлік Нәттің перспективасына сыйымсыз діни сентиментальділіктің көлеңкесі болып қызмет етуге тиіс емес. Ахлақтық немесе әлеуметтік Сунна өз негізінде ерік пен адами өлшем­шектің тура және аралықтық келісу­үйлесімі; оның мақсаты — біздің «горизонтальді» натурамыздың барлық ұнамды қырларын шектеу емес, оларды анықтап көрсету, әйгілеу; бірақ, жалпы жұртқа және әркімге арналғандықтан, оның құрамында — «вертикальді» кемелдік тұрғысынан қарағанда — шектегіш элементтер де бар. Осы және өзге Суннаның «горизонталь» және «ұжымдық» бітім­болмысы оны «майяның» — рухани дамуда көмектесе де, кедергі келтіре де алатын, тіпті, нағыз көпқұдайшылдыққа (ширк) айнала алатын көңіл­күйге жақындатып жібереді, әрине, бұл «рухани дәруіштер» (салик) деп аталатындар болмаса, қатардағы мұсылманға қатысы жоқ нәрсе. Орташа сунна қарапайым адамның жабайы аңға айналып кетпеуіне көмектеседі, бірақ, ол сыртқы құбылыстар әлемінен асып, тәңірлік Нәтті тануға ұмтылатын таңдаулыларға кедергі болуы да мүмкін. Орташа Сунна адамның биіктеуіне жәрдемдесе алады, бірақ оны горизонталь жазықта ұстап қала алмайды; ол әрі тепе­теңдік беретін, әрі ауырлататын күш. Religio perennis тұрғысынан қарағанда Сунна проблемасы құрамына мейлінше қытықты мәселе де кіреді, ол мынау: Суннаның орташа, әлеуметтік қырлары діни сананың мейлінше айрықша құрылысымен байланысты, ал ол мұндай сананың өзге мүмкін боларлық түрлерін жоққа шығарып, соншалықты айрықша, дербес, нәттік емес менталитеттің түріне — ислам гнозисіне әкеп соқтырады. Бірақ, бұл сияқты проблемаларға мән бермегеннің өзінде, Пайғамбарға, кез келген пенде сияқты, өз өмірі ішінде көптеген істер істеуге, оларды сыртқы және ішкі жағдайларға байланысты жасауға тура келгенін ұмытуға болмайды; өзінің күллі жамағатқа үлгі ретінде қызмет ететінін санасымен сезінген пайғамбар, сөйте тұра, өзінің белгілі бір қимылы немесе сөзі жаппай үлгі тұтуға тұрар­тұрмасын ашып айта бермеген. Сонымен қатар, әртүрлі адамдарға әрқилы өсиеттер айтқан ол өзінің серіктері, дарыны әртүрлі адамдар, кейін өздері көрген және естіген нәрселер туралы әртүрлі әңгімелегені үшін жауапты емес, ал айтушылардың пікірі әрқилы боп шығатын кездер де болған. Бұдан Суннаның барлық элементтері бірдей нанымды және салмақты болмауы да мүмкін екенін, кей тұстарда онда көзделген мақсат айтылу пошымынан әлдеқайда маңызды екенін байқауға болады. Қалай болған күнде де, біз бір ғана негіздік ақиқаттан ажырап қалмауға тиіспіз, атап айтсақ: қимылдар майданы — таза адами сыбаға, осы іс­қимылдарды жіктеп­жіліктеп қарауға тырысу дегеніміз — метафизикалық ажырата білу жолы мен Нәтке назар тігумен үш қайнаса, сорпасы қосылмайтын, бәрін қамтитын карма­йогаға ұқсайтын бірдеңеге ұрыну. Пайғамбардың тұлғасында қарапайым және күрделі тұстар болған; ол өз бойына өзінің діни, демек, адами ортасына тән белгілі бір ерекшеліктерді жиып қана қойған жоқ, ол Ақиқаттың өзінің, Жолдың өзінің бейнесіне айналды. Пайғамбарға «ол Иисуспен қоса, барлық пайғамбарлардан о бастан артық жаратылған» дейтін діни иллюзияға сүйеніп еліктеуге де, оның пайғамбарлық дарынына, яғни, адам болып туған Логостың кемелдігіне сүйеніп еліктеуге де болады; соңғысындай еліктеу әдепкісінен ақиқаттау, тереңірек және жеңіл: ол сыртқы қимылдардан гөрі адамиланған Логостың жан дүниесіндегі тәңір Атауларына бағытталған.

Читайте также:  БАСТАУЫШ МЕКТЕПТЕ АҚПАРАТТЫҚ- КОММУНИКАЦИЯЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ҚОЛДА

Оставить комментарий