Ритуалды көпнұсқалылық және институционалды арнайылық

Егер әлеуметтік нұсқада өте алшақ және структуралық қатынаста өте институттар бір бастаудан тараса, онда адамзат мәдениетінің олар әлі бір бірінен ажырамаған сәт болуға тиіс. Мүмкін этнологиялық дәйектерде бұл бүтіндіктің бәрі бар шығар, олар патшалық және құрбандық этикеттер бірдей қолданылатын құбылыстар, олардың екіұштылығы сондай, тіпті қалыптасқан сөздіктерден ұстау беймүмкін және біздің мәдени платонизмнен тым алшақ. Р.Ж.: Меніңше, олар бар немесе бар болған және ең кемінде, олардың кейбіреуіне байланысты бізде олар туралы тым мінсіз болмаса да, ақиқатқа жақын суреттеулер бар. Олар ажыратушы ойдың заңдарын қабылдамайды. Бірақ, олар құтқарушы құрбандық ретінде суреттелетін кітаптар фантастикалық деп айтылады. Фрезерге ұқсас адамдар кейде біз талап ететін нәрселерге жеткілікті сәйкес құбылыстарды қабылдай алады. Және мысал келтіргеннен гөрі синтетикалық резюме келтірген дұрыс. Оның ойынша, мәселе бір біріне еріксіз таңдау арқылы мұрагер болатын патшалықтың қызық гүрі жөнінде ауылдың барлық жасөспірімдері сайлануға хұқылы, бірақ монархқа тиісті сексуалды және өзге артықшылықтарға байланысты күтілуге болатын жедел қастасудың орнына кандидаттар барынша күш жұмсап, бұтақтар арасына і ашады. Жаңаша таңдалған ретінде ең нашар жүгіретін, бірінші қолға түскен саналады. Егер қазіргі этнология мұндай суреттеулерден бас тартса, ол онан жіктеуге және классификациялауға тұратаны нәрсені таппағаны. Әрине, оны «патшалық билік» атауында суреттеуге болады, бірақ көне авторлар өздері оны дәл солай суреттетесің, оны күлкілі санайды. Егер патшалық билікті құрбандық шалу ауыстырса, мұның күлкілі сәті аз, бірақ бір терминологияны өзгесіне ауыстырудың мағынасы жоқ. Біз оны жақынырақ қарастырсақ болғаны, бұл аспект өзін ауыстырып, өзге жаңаша аспекттерді көріне береді. Егер сексуалды артықшылық арқылы болатын ойнақы көз қысудың орнына мұнымен қылмыс терминдарында айналыссақ, онда монарх қоғамдастық күнәсін мойнына алып, өлімге кесілген, біз қабылдамаған мағынадағы «құрбандық текесі» ретінде өзгеріске түседі. Ал егер патшаны жеп қойса, (ондай нәрсе де кездесе береді), онда ол семіруге жаралған жануар ретінде көрінеді. Одан қоғамдастық үшін өз өзін құрбандыққа шалуға тиіс абызды, немесе жоғары қасиеттіні көруге болады, бірақ, іс жүзінде ол қуылуға тиіс. Ж.­М.У.: Әрине, жіктеуге жатпайтын формалар этнологиялық суреттеулер айтқаннан гөрі әлдеқайда көп. Іс жүзінде олардың сіз айтқан түрде мәдени платонизм арқылы санадан тыс түрде қайта қаралуы және түзетілуі мүмкін. Мәдени платонизм дегеніміз адамдық институттар мәңгі институттар деген ұшқары пікір; олар дамуды қажет етпеуі мүмкін және шыту тегінен мүлде тәуелсіз. Адамзат мәдениеті мүлде өзгеріске жатпайтын идея, ол туралы түсінік адам ойға оянған сәтте отан бірден беріледі. Оны ұғыну үшін ол иә өзіне көз тастау керек (онда ол туа біткен ретінде тірлік етеді), немесе ол Платон айтқандай зерделеуге көнетін аспанға қарау керек. Р.Ж.: Дәл осы платонизмді қарастырған жөн; оның көптеген адамдарды қызықтыратыны сонша, осында тұтас ритуалды матрица ретінде ұсынылған генезис парасат үшін жанжалды, беймүмкін көрінеді. Менің ойларым жөнінде мен түрлі институттардың арнайылығына назар аудармайды деу, менің оларды құрбандық механизмнің жемісі, функциясы ретінде көрсеткенімді көрмеу. Біздің бастаудан мәдени формалардың мәңгі айырмашылықсыздығына көбі үшін жалпы дін мен оның тармақтарын тапқан жон. Әмбебап платонизмнің оған кереғар құбылыстарды жасыру үшін қалай тәртіп орнататыны өте айқын. Егер бізбің екіұшты ритуалды патшалық билік атауында қолдансақ, онда құрбандық шалудан бастап, қабылдаған идеяға сай емес аспекттерді минимумға келтіру талпынысы туады, бұл аспектті енді қызық аномалия, қате бақылау ретінде есепке алмайтын болады. Егер керісінше, ритуалды құрбандық шалу атауында анықтаса, онда әлгі қарама қарсы шешімде алда болған институттың өзге аспекттері ығыстырылады. Барлық бұл анықтауға жатпайтын ритуалдарда да тақ пен құрбандық тасы арасында еш айырмашылығы жоқ, әңгіме, осы тасқа бітістіруші, өйткені, бәрі бір ауыздан қабылдаған өлтіру негізінде ерікті құрбанды орналастыру. Егер жоғары билік пен ұжымдық құрбан шалудың бұл жолғы таңғажайып бірлігі бізге сұмдық көрінсе, егер бұл жанжалды оқиғаны анықтау үшін біз сөз таба алмасақ, оны ақырға дейін ойлауға қалауымыз болмағандықтан. Демек, біз осы сұмдық құрбандықты ұнатпайтыңдардан өзіміз ойлағандай алысқа кетпегенбіз, өйткені, олар адамзат заңынан тыс қояды, өйткені олар оны өлтірудің алдында оған тағзым етеді. Г.Л.: Демек, бұл таңданыс тудыратын формаларды есепке алмауға болады деп санау, олардан «мойындалмаған» этнологтардың ойлап тапқан маңызсыз теоретикалық ауытқуларды көру, өзіңді сол құрбандық шалатын алғашқы қауымдық адамдардай ғана көрсету. Бұлайша келі, атауға болмайтын нәрсені бізді бүгінге шейін қоректендіретін қанағатшыл және дифференциалды этнологияның сыртынан шығарып тастау. Р.Ж.: Заттардың бұл нұсқасы біздің ой тәсілдерімізге әлі шынайы қауіп төндірмейтіндіктен бұл сыртқа шығару күлкі арқылы жүзеге асады. Кезінде фарс актерлеріне, Фрезердің анайы жабайыларына күлген еді. Енді біз осындай ертегі таратушылар ретінде көрсетілетін бізден бұрынғы этнологтарға күлеміз, біз «этноцентризмге» белшесінен батсақ та, өзімізді одан бос санаймыз, өйткені біз діни ой түрін, жабайы деп аталатын ойдың өз мәнін ақтай алмаймыз. Күлкі ритуалды қуып шығады, және ритуалдың өзі де қуып шығудың одан гөрі оригиналды формасы. Әрқашанда алдымен құрбандық ритуалдарында, кейде зердеуі әрекеттерде бейнеленген сұм құбыжықты қуады, бізге ойлау заңдарына қарсы нәрсені ойлауға тырысу, уақытты зая жұмсау дейді. Ж.­М.У.: Ритуалдар біздің әдетті ұғымдарымыздан қашқан сайын, сол мөлшерде анықтаусызға және қабылдаусызға айналады. Ал олар алғашқы ритуалды проектке жақындаған сайын, олар біз ұсынған атауларда оқылуын талап етеді. Р.Ж.: Институттар біз талап еткен арнайылыққа ие емес барлық жерде, біз оларды арнайылауға оңай келісеміз. Ерік бұған араласуға тиісті емес, дағдылы қимылдардан бас тартсақ болғаны. Нәтижесінде институционалды зерделеудің еріксіз платонизмі өз жұмысын бітірмеген барлық жерде этнопогиялық ойдың күшейтілген платонизмі эстафетаны қабылдап, дамуды аяқтайды. Бұл платонизм жеңуге беймүмкін дәстүрдің мұрагері болғандықтан, одан құтылу қиындай береді. Барлық жерде қылдай болса да айырмашылық табатын көзқарас, институттарды алдынала анықталған файлдарға орналастыруға тырысатын көзқарас, еріксіз түрде қасиетті деп саналады; ол барлық мәдени эволюция процессін аяқтайды. Міне, біздің тамыры өте терең зердеуи механизмдардың құрбандығы болғанымыз сонша, біз оларды тіпті байқамаймыз; және бұл барған сайын қажетті бола бастаған этнологиялық көзқарастағы нағыз төңкеріс. Егер қара тақтада кубтың қырларын сызсақ, ол иә ойдымды, иә шығыңқы көрінеді. Біздің қабылдауымыз, алғашқы қабылдаған тұрақтылықтың тұтқыны, бір түзілімнен өзгесіне қинала өтеді. Этнологияда да солай; біз белгілі институттың белгілі мағынасындағы жалғыз пайымды қабылдаймыз, ал оны өзге және көптеген өзге мағыналарда да қабылдауға болады. Егер, тіпті, бір түзілімнен өзгесіне көшу қиын болса, олардың екеуіне бірдей ие болу үшін шешімнің бірі немесе өзгесінен бас тарту да қиын. Ол үшін әлгі фигурада ақыл үшін салыстырмалы түрде қанағатты, бірақ бірін бірі өзара жоятын болғасын ақыр аяғында қате түзілімдердің барлық матрицасын ұстау керек. Г.Л.: Таза жіктеуші этнология, әрбір институтты оның дәйектерін сорттау факторына айналуға тиіс файлға тәртіптеуге тырысқан этнология, ғылымның соңғы табысын айырмашылықтардың дәлдігінде көретін этнология жалпы структуралық матрицаның мүмкіндігін қабылдаудан бас тартады. Ол өзіне кереғар институттардан бас тартады, өйткені, олар оның өзіндік нанымды нәрселерін жойын жібере алады. Ол оның барлық нәрсені жіктеу талабына кедергі жасайтын заттарды ұмытқысы, немесе абыройдан айырғысы келеді. Ол енді алда не жасау керек екенін көрмейді. Жіктеуге қатысты ең ұятқа қалдыратын институттар ең қызық болып шығады, өйткені, олар бізге қол жеткен арнайылықтан бұрынғы ахуалды көрсетеді. Р.Ж.: Мұндағы әңгіме барлық нәрсені араластыру, мистикалық экстазга жету немесе зорлыққа тағзым емес. Әңгіме ерекшелектер де жоюда емес, оларды Деррида айтқандай, «деконструкциялауда». Құтқарушы құрбандықтың механизм! анықталған сәтінен, біз алқаның екі жағын да ұстаймыз, және «деконструкция» біз оған қол жеткізгесін, «реконструкцияға» айналады. Генезис перспективасы мен структура перспективасы бұрынғы тәсілдердің барлығының шекарасынан асатын пайымдау тәсілінде бірігеді. Дамуды әрқашанда мәдени өзгешелікпен аяқтаудың орнына оның аяқталмай қалуы мүмкін екенін, оның біздікіне ұқсас суреттеулерді тіпті әлі бастала қоймағанын баса айту маңызды. Бұл әңгімелеулерді шындыққа жанаспайтын қылатын олардың ішкі қабілетсіздігі емес, біздің зердеуи тиымдар. Бұл суреттеулер жеткілікті түрде нақты бола алады, өйткені олар өздерінің тиымдарынан асып шықты және бізге құтқарушы құрбандық механизмінен туындатып таза теоретикалық және схематикалық түрде көптеген өлшемдер бойынша адамзат мәдениеті дамуының белгілі кезеңіне сай болуға тиіс картиналарды әйгілейді. Мұнда көптеген жерде үрдістік көп мәнділік іздері көрінеді, зерттеуші оларды өшіруге қатысудың орнына аса ұқыпты зерделеуге тиіс. Бұл элементтерді керексіз және қосалқы, жоқ болуға бейім деп санаудың орнына, олардың институттарда әрқашанда басты элементтермен ұштасатынын және сөйтіп бір ансамбльді әрқашанда қайта кұратынын ұғынған жөн. Егер ритуалдардан әлі босанбаған, әлі толық институцияланбаған институттарды жақынырақ қарастырсақ ең қорлы жағдайдың ең ең адуындысымен ағындастығын барлық жерден байқауға болады. Бағыныштылық белгісі әрқашанда билік белгісіне және vice versaға ауысады. Мұндай құбылыстар нұсқасында Фрезер немесе Леви­Брюль сияқты, жабайыларды олардың өздерінің ұғымдарын шатастырғанына кінәлаудың қажеті жоқ; кейінгі Леви­Стросқа еріп ритуал ой мен тілге табанды бұрылды деп айтудың қажеті жоқ; жaнжaлдан бас тартудың орнына оны қабылдаған жөн. Бірақ оны діни және философиялық ой қабылдаған тәсілмен қабылдамау керек. Барлық мистикалық түсініктемелерден және оның coincidentia oppositorum га, негативтіліктің сиқырлы күшіне және дионисиялық ізгілікке ұқсас философиялық суррогаттарынан бас тарту керек. Гегельден бас тарту керек және Ницшеден бас тарту керек.

Читайте также:  САУАТТЫЛЫҚА ҮЙРЕТУДІҢ ӘДІСТЕМЕЛІК ЖҮЙЕСІНІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Оставить комментарий