САЯСИ ТӘУЕКЕЛДІКТЕР МЕН ДАҒДАРЫСТАРДЫ БАСҚАРУ

Саяси және әлеуметтік процесстер экономикалық процесстерден гөрі әлдеқайда иннерционды. Бұл процесстердің ажырамас бөлігі – саяси дағдарыстар[1. 3 б]. Саяси дағдарыс – бұл, қоғамды саяси басқаруының шайқалуы, яғни билік дағдарысы, әр түрлі әлеуметтік таптар мен топтардың мүдделерін жүзеге асыру мүмкінсіздігі. Өзінің салдарына байланысты, бұл, дағдарыс түрлерінің ішіндегі ең ауыры, өйткені саяси дағдарыс әдеттегідей қоғам өмірінің барлық салаларына (экономикалық, әлеуметтік, рухани) ықпал етіп, тұтас саяси жүйенің күйреуіне алып келеді[2. 21 б]. Саяси дағдарыстарды басқару осы күнде іргелі мәселеге айналып отыр, өйткені дағдарыстық процесстің механизмдері мен технологияларын біле тұра, оны, деструктивті процесстен конструктивтіге көшіру мүмкін, демек бүкіл саяси жүйені тұрақтандыру мүмкіншілігі де әбден ықтимал болады[3. 3 б]. «Дағдарыс» және «тәуекелдік» ұғымдары мазмұны жөнінен өте тығыз байланысты. Егерде оларды ажыратып тастасақ, онда дағдарысты болжау қабілетінен айырыламыз, бұдан әрбір қателіктің салдары әлдеқайда ауыр болады[2. 15 б]. Саяси тәуекелдік – бұл белгілі бір мемлекет аумағында басқару, экономикалық және өзге қызмет түрлеріне жағымды немесе жағымсыз ықпал ететін саяси факторлардың пайда болу мүмкіншілігін айтады[4. 347 б]. Олар саяси ортаның аңықталмау салдарынан және белгілі бір саяси жағдай мен ондағы әрекет ететін субьекттің айырықша қарым-қатынас формасынан пайда болады. Саяси тәуекелділіктер негізінде саяси дағдарыстарды болжай отырып, оларды алдын-алу да мүмкін. Белгілі бір жағдайларда саяси тәуекелдіктер саяси дағдарыстарға айналады. Олардың пәні – қажетті билік ресурстарының жеткіліксіздігі. Саяси дағдарыстардың факторларына саяси билік легетимділігінің күрт төмендеуін, саяси биліктің өз негізгі функцияларын атқара алмауын және әлеуметтік шиеленістердің асқындай түсуін жатқызуға болады. Саяси тәуекелдіктер мен дағдарыстарды нәтижелі басқару үшін үздіксіз мониторинг өткізу және саяси болжам жасау қажет. Саяси тәуекелдіктер мен дағдарыстар мониторингінің ақпараттық жүйесінің басты мақсаты – жиналған ақпаратқа сүйене отырып саяси шешім қабылдау. Бұл тұрғыда саяси тәуекелдіктер мен дағдарыстардың 73 көрсеткіштерін дұрыс аңықтап алғаны жөн. Оларға жататындар: мемлекеттік билік органдар қызметінің тиімділік көрсеткіштері, қоғамның әлеуметтік жағдайының көрсеткіштері, қаржылық-экономикалық дамуының көрсеткіштері,техногенді және табиғи сипаттағы төтенше жағдайлар санының көрсеткіштері. Саяси тәуекелдіктер мен дағдарыстардың деңгейлерін бағалау мемлекеттік билік органдарында жүзеге асырылып отырған басқару шешімдерінің нәтижелігін болжауға мүмкіндік береді. Демек, қоғамның әлеуметтік-экономикалық даму бағыттарының ішінен әрі дұрыс, әру прогресшіл жолды таңдап алу мүмкіндігі да туады[1. 3 б]. Осы күнге дейін саясаттануда саяси тәуекелдіктер мен дағдарыстар жөнінен алуан түрлі теориялар мен концепциялар бар: Кондратьевтің дағдарыстардың циклдары теориясынан, Реджерстеромның crisis management концепциясына дейін. Біз, осы ғылыми жұмыста, бұл 2007 ж. Мемлекетаралық рейтинг[5]. № Мемлекет Тәуекелділік деңгейі 1 Люксембург 99,59 % 2 Норвегия 99,51 % 3 Швейцария 99,04 % 4 Дания 95,78 % 5 Швеция 94,92 % 58 Ресей 59,37 % 80 Украйна 46,84 % Тәуекелділік деңгейін аңықтау шкаласы 75-100 % Өте төмең 67-74 % Төмең 45-66 % Орташа 34-44 % Жоғары 26-33 % Шекетен тыс барлық теориялар мен концепцияларды ескере отырып ең жалпылаған түрде саяси тәуекелдіктер мен дағдарыстарды басқару мен реттеудің теориялық негіздерін ұсынунын мақсат тұттық. Бұл тұрғыда, саяси тәукелдіктер мен дағдарыстарды зерттеуін шартты түрде екі ірі еңбектер тобына – қолданбалы саясаттану жөнінен еңбектер мен саяси шиеленістану жөнінен еңбектерге бөлуге болатындығын айтып кету керек. Осыған сүйене отырып, біз, саяси тәуекелдіктер мен дағдарыстарды басқару мен реттеу негіздерін бірнеше теорияларға бөлдік. Саяси тәуекелдіктерді басқарудың жалпы теориясы. Әрбір саяси дағдарысты басқару ең алдымен оны туғызатын қауіп-қатерден құтылу жолын іздестіруден, яғни саяси тәуекелдікті алдын-алудан басталады.Бұл үшін ең алдымен саяси тәуекелділік деңгейін аңықтап алу керек. Тәуекелділік деңгейі – бұл қабылданатын шешімдердің жағымсыз салдарымен сипатталған саяси жағдайдың сандық бағасы, көрсеткіші. Мемлекетаралық тәуекелдік деңгейі рейтингпен аңықталады. Бұл – белгілі бір елдің тәуекелдік деңгейі баллмен есептелетін жалпы мемлекеттер тізіміндегі алатын орны. Мысал ретінде, Лондондағы «Еуромани» («Euromoney») журналында жарияланып отыратын мемлекеттердің саяси тәуекелдік деңгей рейтингісін келтірейік Мұндағы, 100 баллдық шкала бойынша рейтинг – елдің жалпы тәуекелдігі, ол келесідей параметрлер бойыншы аңықталады: 25 % саяси тәуекелділік, 25 % экономикалық мәліметтер, 10 % елдің қарыздық көрсеткіші, 10 % кредитке қабілеттігі, 5 % банк қаражаттарын қолдана алу, 5 % капитал рыногын қолдана алушылық дәрежесімен. Саяси тәуекелдікті бағалау ең алдымен шешімді қабылдау сатысында пайдаланады, алайда соңғы уақытта оны жүзеге асыру барысында да қолданыла береді. Бұл, тәуекелдікті басқару деген тиісті мақсатты әрекеттің пайда болуына алып келген болатын. Тәуекелдіктерді басқару – бұл, тәуекел жағдайларының жағымды салдарын мүмкіндігінше арттыратын, ал жағымсыз салдарын барынша кемітуін көздейтін процесстер жүйесі. Тәуекелдіктерді басқару жобаларын жасаумен айналысатын Американдық жобаларды басқару институты (РМІ) бұл әрекеттің бірнеше сатысын бөліп көрсетті: 74 1) Тәуекелдіктерді басқаруды жоспарлау – бұл тәуекелдікті басқаруды ұйымдастыру, кадрлық қамтамасыз ету, қажетті әдіснаманы таңдау, мәліметтерді жинаудан тұратын процесс. 2) Тәуекелдіктердің идентификациясы – жобаға әсер ете алатын тәуекелдіктерді аңықтау және олардың сипаттамаларын құжаттаумен айналысады. Бұл – тәуекелдікті басқару сатыларының ішіндегі ең маңыздысы. 3) Тәуекелдіктердің сапалық бағасы – тәуекелдіктер идентификациясының сапалық анализі және жедел түрде ықпал етуді талап ететін тәуекелдіктерді аңықтау процессі[6. 38-40 б]. Бұған мысал ретінде, тәуекелдіктің сапалық деңгейін аңықтайтын математикалық формула түрін келтірейік. Сайлау науқанына і саяси қайраткерлер қатысады, олардың әрқайсысының халық алдында сөйлеуге к мүмкіндігі бар, бұл j дауыс берушісімен бағаланады. Сонда Аі – і саясаткердің шың қасиеттігі; Вij – j дауыс берушісінің і саясаткерді бағалаудағы қатесі; Хijk – к мүмкіндігінен кейін і саясаткерді j дауыс берушісінің бағасы; Yijk – кездейсоқ қателік. Нәтижесінде, шығатын формула: Хijk = Аі + Вij + Yijk. Бұл – сарапшылардың түрлі саяси құбылыстар мен өзгерістерді бағалауда қолданылатын қарапайым әдіс түрі[7. 71 б]. 4) Тәуекелдіктердің сандық бағасы – тәуекелдіктердің пайда болу ықтималдығын және оның салдарын аңықтайды, бұл шешім қабылдауда едәуір көмектеседі. Тәуекелдікті жою үшін нақты сандық көрсеткіштерге негізделгендігі жөн. Оларды қалайша есептеуге болады? Мысал ретінде графикалық модель түрін келтірейік[6. 41 б]. Саяси күресте шығындардың мүлдем болмау мүмкіндігі нөлге тең деп ала отырып шығындар мүмкіндігін интервалмен көрсетуге болады: 0 ≤ 1 ≤ 0, мұндағы 1 — шығындардың минимум деңгейі. Сонда 4 нүктесі бар графикті шығаруға болады: Мп.б М Мж Мұндағы: 1) Мп.б – Шп.б- нің пайда болу Мүмкіндігі ү м 2) Мж – Шж–ні жіберу мүмкіндігі к Мш.а 3) Мш – шекті Ш ш мүмкіндігі; у 4)М ш. а – шектен асқан Шш.а і мүмкіндігі. н [7. 72 б]. д Мш і к Шығындар Шп.б Шж Шш Шш.а 5) Тәуекелдіктерге ықпал етуін жоспарлау – бұл, тәуекелдіктердің жағымсыз әсерін кеміту технологиялары мен әдістерін құру процессі. Бұл тәуекелдіктің салдарын тура аңықтауға мүмкіндік береді. 6) Мониторинг және бақылау – тәуекелдік деңгейінің төмендеуіне байланысты оны жою шараларын бағалайды, тәуекелдіктің қалуы немесе толығымен жойылуы мәселелерімен айналысады. Басқарудың бұл сатысы жобаның өмірге ендіруді жүзеге асыруын қамтамасыз етеді[6. 42-43 б]. Осы сипатталған барлық процедуралар бір-бірімен тығыз байланысты, және бір-бірін толықтырып отырады. Әрқайсысы жобаны іске асыру барысында кем дегенде бір рет орындалуы керек. Бұл сатылар, нақты жеке сипаттамасы және айырмашылықтары бар процедуралар ретінде ұсынылса да, іс жүзінде олар сәйкес келу немесе бір уақытта қатар орындалуы мүмкін[6. 38-39 б]. Мемлекеттік-құқықтық шиеленістерден туындайтын дағдарыстарды реттеу мен шешу теориясы. Әрбір саяси дағдарыстың астарында әдетте, қандай да бір саяси шиеленіс жатады[2. 81 б]. Олардың ішінен саяси жүйенің қалыпты қызметіне ең үлкен қауіп төнгізетіні – мемлекеттік-құқықтық шиеленістер.Бұл – пайда болу себебі саяси жүйенің 75 өзінде, институционалданған, көбінесе көпшілікке мәлім болып өтетін саяси шиеленістердің ерекше түрі. Олардың саяси жүйеде шектен асып кетуі, қоғам тұрақтылығына ең қауіпті саяси дағдарыстарға ұласуы мүмкін. Осыған орай, өзінің пайда болу себептеріне, салдарына және даму ерекшеліктеріне қарай, олардың бірнеше түрін ажыратуға болады[8. 72-73 б]. Үкіметтік дағдарыс. Министрлер кабинеті немесе Үкімет деп аталатын билік институты дұрыс жұмыс жасау үшін, премьер-министр оның кабинет мүшелері қолдайтын саяси стратегияны ұсынуы қажет, ал министрлер оның төрағасының басшылығымен қызмет етуге даяр болуы керек. Мұндай талап жүзеге аспағанда, яғни министрлердің бір бөлігі парламент бекіткен программаны орындаудан бас тартқан жағдайда, үкіметтік дағдарыс басталады. Оның себептері тек қана бірқатар министрлердің Үкіметтен шығуымен ғана байланысты емес. Үкіметтік дағдарыс, аппарат пен парламентте, қоғамдық қолдаудан айырылғанда, яғни оның легетимділігіне күмән келтірілген жағдайда басталады. Дағдарысты, мұндай жағдайда тек қана ескі үкіметті таратып, парламенттік көпшілік негізінде жаңа үкіметті қалыптастыру арқылы, немесе мұндай міндет жүктелген жаңа парламент сайлауын жариялау арқылы шешуге болады. Үкіметтік дағдарысқа тікелей себеп болған жағдайлар алуан түрлі болуы мүмкін: сайлау кампанияларын қаржыландырудағы айлакерлігі үшін (1995 ж. Италия премьер- министрі С.Берлусконидің отставкаға кетуі); премьер-министрге қатысты моральдік келіспеушілік(1996 ж. Литва премьер-министрі А.Шляжевичустың отставкасы); басқа мемлекет пайдасына қызмет ету күдігі(1996 ж. Польшадағы Ю.Олекса отставкасы), т.б[8. 77- 79 б]. Егер үкімет пен қоғам, үкімет пен парламент, үкіметтің ішіндегі дағдарыстар үкіметтік дағдарысты тудырса, онда парламенттегі шиеленістер парламенттік дағдарысқа ұласуы мүмкін. Оның айқын белгілері – қарапайым шешім қабылдау үшін депутаттық көпшіліктің жоқтығы, қандай да болсын мәселеде парламенттік фракциялардың шиеленіскен конфронтациясы. Парламент осы кезде өзінің заң шығарушылық функциясын атқара алмайды. Мұндай дағдарысты тек қызмет ету қабілеттілігін жоғалтқан парламентті таратып, жаңа парламенттік сайлауын жариялау арқылы ғана шешуге мүмкін. Дүние жүзі елдерінде парламенттік дағдарыстарды болдырмау үшін, тежемелік және тепе-теңдік принципіне сай бірнеше әдістер білгілі. Мысалы, АҚШ-та төменгі палата әр екі жыл сайын қайта сайланып отырады, әр палата депутаттарының саны тақ болып, тек қана көпшілік дауыспен қабылданған заңдар мойындалады. Францияда, Конституцияға сәйкес президент тек қана премьер-министр мен екі палата төрағаларының келісімімен ғана Ұлттық жиналысты тарата алады. Демек, әлемдік тәжірибе бойынша парламенттік дағдарыстарды депутаттарды тарату арқылы шешуден гөрі, оларды алдың алу әлдеқайда ыңғайлы болып отыр[8. 80-81 б]. Конституциялық дағдарыс – өзінің функционалдық қызметіне байланысты қандай да бір елдің әлеуметтік-саяси негізінің және мемлекеттілігінің шайқалуын білдіретін белгі тәрізді. Конституциялық дағдарыстарға көбінесе, конституцияның ішкі қайшылығы, заңдылық принциптерінің айқын еместігі, жетілірілмегендігі себеп болады. Мұндай конституциялық шиеленістерді, оның баптарын Парламентте өзгерту немесе толықтыру арқылы реттеуге болады. Конституциялық шиеленістердің басқа тобы – билік органдарының конституциямен теке тіресі, оны аттап өтуге тырысушылығы. Бұл тұрғыда да, құқықтық реттеу басқарудың дұрыс түрі болар еді[8. 84 б]. Барлық мемлекеттік-құқықтық дағдарыстардың нәтижелі шешілуінің басты талабы – Негізгі заң легетимділігінің жоғары деңгейі, өмір шындығына қайшы келмеуі. Басқа жағдайда Конституцияның өзі ірі шиеленістер мен дағдарыстардың қайнар көзіне айналуы мүмкін (1991 ж. Югославиядағы қақтығыстар, Канададағы осы күнге дейін Квебек провинциясының мәселесін шеше алмауы, т.б) [8. 90 б]. Дағдарыстарды типологиясы бойынша басқару теориясы. Саяси дағдарыстардың классикалық типологиясы В.Пугачев пен А.Соловьевтің «Саясаттануға кіріспе» атты 76 оқулығында берілген. Онда авторлар саяси даму дағдарысының бірнеше түрін көрсете отырып, оларды басқару мен шешудің бірқатар жалпы теориялық негіздерін ұсынады. Сәйкестілік дағдарысы. Бұл, бұрын үстемдік етіп отырған саяси мәдениеттің күйреуі, адамдарды өзінің мемлекетпен байланыстарын және қоғамдағы орынын аңықтау үшін жаңа рухани құндылықтар мен бағыттарды іздеуге итермелеген кезде басталатын дағдарыс түрі. Бұл арқылы адам, өзінің өзгерген мемлекетте саяси қатысу мүмкіндіктерін, құқықтары мен бостандықтарын жаңа билікке жүгіну арқылы қорғау әдістерін аңықтайды. Сәйкестілік дағдарысы әсіресе өтпелі кезеңдерде қауіпті өтеді, өйткені осы кезде ол жиі ұлтаралық қайшылықтардың күшеюіне, этноцентризм, шовинизм мен радикализмге ұласады( мысалы, Абхазия, Босния, Шешенстанда сияқты). Сәйкестілік дағдарысының шешілуінің бірде-бір дұрыс жолы – демократиялық формалардың осы қоғамға сай емес сезімін жоюға мүмкіндік беретін билік етіп отырған саяси тәртіптің ашықтылығы, саяси коммуникация мен қатынастарды барынша дамыту болып табылады. Материалдық және мәдени игіліктерді бөлу дағдарысы. Өтпелі кезеңдерде билік иелері әдетте, халықтың мұқтажы мен талабына сай материалдық өсу деңгейін қамтамасыз ете алмай, осыған байланысты халық наразылығына тап болады. Үкімет бұл кезде, бір жағынан материалдық және мәдени игіліктерді бөлу принциптерін өзгертуге, экономикадағы сапалы өзгерістерге бағытталған, ал екінші жағынан мемлекет пен халықтың әлеуметтік- экономикалық қарым-қатынастардың жаңа, дәстүрлі емес формаларына өту мүмкіншілігін ескерген стратегияны қалыптастырғаны жөн. Қатысу дағдарысы. Бұл, азаматтардың саясатқа тартылудың дәстүрлі механизмдері мен формалары күрт өзгеріске ұшырағанда байқалатын дағдарыс түрі. Ол көбінесе әлсіз дамытылған әлеуметтік мүдделерді ұсыну жүйесі және саяси институттардың халық қажеттіліктеріне сай келмеген жағдайда басталады. Қатысу дағдарысын реттеу үшін үкімет ең алдымен әр түрлі әлеуметтік топтардың саясатқа қатысуға тең құқықтарын сақтауға, өздері ұсынған саяси күрестің тәртіптері мен шарттарын қатаң ұстануға тиіс[9. 436-440 б]. Осы ғылыми жұмыста, біз, ең жалпылаған түрде саяси тәуекелдіктер мен дағдарыстарды басқару мен реттеудің негізін құрай алатын теорияларды келтіріп отырмыз. Олардың тек біреуін ғана қатаң дұрыс және дәл деп атамай, олардың жалпы ерекшеліктері мен мазмұнын сипаттауын жөн көрдік. Алайда, оларға сүйене отырып саяси тәуекелдіктер мен дағдарыстарды басқарудың нақты технологиялары мен модельдерін жасау әбден мүмкін. Осы күнде отандық және шетел саясаттануында жарияланып отырған ғылыми жұмыстар бұның ең айғақты дәлелі. Ал бұл мақала, оларға кіріспе, жалпы теориялық шолу ретінде бола алады. Жалпы алғанда, бүгінгі күнде саяси тәуекелдіктер мен дағдарыстарды зерттеу іргелі мәселеге айналып отыр. Бұл әсірісе, қазіргі заманғы саяси өмірдің белсенді динамикалық дамуымен байланысты. Саяси жағдай аңықталмағандығының өсуі, тәуекелдіктер мен қауіп- қатерлердің бар болуы міндетті түрде қоғамның саяси саласында шиеленістер мен дағдарыстардың пайда болуына алып келеді. Сондықтан да, ғылыми және қолданбалы деңгейде өзгеріп отырған саяси жағдайға жауап беру және мүмкін болатын қиыншылдықтарды алдын алатын модельдер мен технологияларды жасау өте маңызды мәселе болып отыр. Мұндай технологиялардың жоқтығы немесе оларды қолданудан бас тарту, қабылданған немесе қабылданбаған саяси шешімдер үшін тым жоғары бағасына алып келуі мүмкін – ұзаққа созылған экономикалық дағдарыстан, әлемдік тәртіп пен тұтас мемлекеттердің күйреуіне дейін.

Читайте также:  ЖЕТІСУ АЛАТАУЫНЫҢ ТЫШҚАН ТАУЫНДАҒЫ ӨСІМДІК ЖАБЫННЫҢ КЕҢІСТІКТЕ ТАРАЛУЫ

Оставить комментарий