Шәкәрім жасаған үш түйін

Шәкәрім ақынның «Үш анығы» тектен­текке отыз жыл жазылмаған. Ұзақ жылғы ізденіс барысында ақын «затшылдық ғылым жолындағы таным мен дін жолындағы теологтардың дүниетанымы атты екі анықтан» бөлек өз анығын табады. Ақын анығы — мейлінше сыншыл, бекзат болмысты таза, сау ақылдың жемісі. Шәкәрім ақын өзіне тән сұңғылалықпен мәселенің мәні мен өзегіне өршелене ұмтылған. Адам атты асыл болмыстың өзгеде жоқ, өзіне ғана тән қасиетті негізіне жетуді көздеген. Ең биік белес, деңгей­дәрежедегі адам болмысының сол биігінде қалуы үшін не қажет дегенде, ақын отыз жыл қорытып тапқан өзіндік ұждан танымын ұсынады. Шәкәрім ақынның «Үш анығы» қаншалық құнды, несімен мәнді дегенде белгілі ғалым М. Мырзахметұлының ақын кітабына алғы сөз ретінде жазған мақаласы ойға оралады. М. Мырзахметұлы көбіне өзі қарастырған тақырыбын беймәлім, тың тұсынан келіп, ең бастысы мәні, өзегіне жете танытып жүрген ғалым. Осы арада ғалымның «Шәкәрімнің «Үш анығы» атты алғы сөз ретінде жазылған мақаласына ерекше ден қойып, оның тапқыр да танымды тұжырымдарын санаға сіңіріп алмақ жөн. Ең әуелі ғалым Шәкәрім ақынның жүйелі білім алмаса да, өз тарапынан танытқан ізденісі зор болғанын баса айтады. Екіншіден, М. Мырзахметов: «Шәкәрімнің ойшылдық, ақындық кітапханасының көлемі мейлінше кең әрі жан­жақты» [1.3] екенін жазады. Жанкешті ізденіс пен көлемді әрі жан­жақты ойшылдық, ақындық кітапхананың арқасында Шәкәрім ақын айрықша танымдық табысқа ие болған. Үшіншіден, ғалым ағамыздың пікірінше, Шәкәрім өлеңдері мен «Үш анықтағы» ой­пікірлер сабақтасып жатады. Ғалым жасаған төртінші тұжырым — ұстазы Абай жолымен Шәкәрімнің де ойшылдық, ақындық ізденісінде мораль философиясын, яғни адамгершілік жағынан жетілуді, ар ілімін ұстанған дер едік. Дәл осы ар ілімі «Үш анықтың» өзегі әрі табысы — ақынның өзіндік үшінші анығын құрайды: «Ол — үшінші анығы Абайда кеңінен сөз болған мораль философиясындағы жан құмарына барып ұштасатын ұждан туралы күрделі проблеманы көтереді» [1.4]. М. Мырзахметұлы бұл тұжырымын Шәкәрім ақынның өз ойымен дамыта дәлелдейді: «…Шәкәрімнің «Үш анығында» сөз болатын басты мәселе ар ілімінің негізі боп табылатын нәрсе «Адамдағы: ынсап, әділет, мейірім — үшеуі қосылып ұждан деген ұғым шығады… бұған нана алмаған адамның жүрегін ешбір ғылым, өнер, ешбір заң тазарта алмайды… ұжданы сол жанның азығы екеніне ақылмен сынап істесе, оның жүрегін еш нәрсе қарайта алмайды» [1.5]. Ж. Баласағұн, А. Йасауи, Абай, Шәкәрім ақындардың шығармаларындағы өзекті ойды, терең танымды өз деңгейінде толыққанды түсіне қою оңай емес. «Үш анық» та мейлінше күрделі, төркін­танымы терең еңбектің қатарына жатады. Отыз жылғы ізденістің жемісін жеңіл де жедел әрі тауысып танимын деу астамшылық болар. Бұл шығарманы оң бағыттан жаңылмай шет­жағалап тани түссек те аз олжа емес. Біз де ақын шығармасын таным деңгейіміздің дәрежесіне қарай тануға тырысамыз. «Үш анық»: «Адам ақиқатты бас көзімен көрмейді, ақыл көзімен көреді» [1.6] деген сөйлеммен басталады. Адамдағы осындай екі көзді ажырата айту көне заман ойшылдары мен ақындарынан бері өзекті ой ретінде көтеріліп, жалғасып келеді. Мұның адам болмысы мен Абай және Шәкәрімде көп айтылатын жан сырына да қатысы бар. Бас көзі тәнде орналасса, ақыл көзі адам болмысын құрайтын ақыл мен жан арқылы әрекет етеді. Бас көзі сезімдік таным бастауы болса, ақыл көзі логикалық танымға қызмет етеді. Ал логикалық танымның сезімдік танымнан биік тұратыны белгілі. Сезімдік таным сәттік көрініс, мәліметті ғана қабылдаса, логикалық таным әр нәрсені де арғы­бергі, жан­жақты болмысымен танытады. Бас көзі мен ақыл көзін Шәкәрім ақын құры көз, ой көзі атауларымен өлеңдерінде де таратып жырлайды. Құры көз ақын өлеңдерінде танудың алғашқы баспалдағы әрі мәселенің байыбына бара алмайтын құрал ретінде бейнеленеді: Жалт қарасам бетіне — Баяғы құрғыр Еріншек. Көзім түсті етіне, Бір уыздай келіншек. Құры көзбен қарасам, Қызығады, ой тентек [2.53].

Құры көз — тән, нәпсі, жеңіл түсінік, алдамшы рахатпен байланыста танылса, ақыл көзі әр нәрсенің де ақиқатын анықтайды. Құры көз қызыққан жаңағы Еріншек ақыл көзімен керісінше әшкереленеді: Ақылмен өлшеп санасам, Қозады оған ескі кек [2.53]. Ал ақыл, терең ойдың ақыл, ой көзі екенін болжауға болады. Бастағы көз, құлаққа сенімім жоқ, Терең ой мен ақылға айтамын дат. Ақын қадірлеп, пір тұтқан, «екі өмірге де керекті іс — ұждан — ынсап, әділет, мейірім» [1.6] — жан деңгейіне орнығып қалыптасатын қайырымдылықтар. Бұл үшеуі өздерінен биіктеу тұратын ақылды бетке алып ұстанған, сол ақыл анықтаған қайырымдылықтар. Ақын тапқан анық — ұждан құрамында ақыл жоқ қой деп жатуға негіз жоқ. Себебі әділет пен ақыл егіз. Әділет ақыл қызметінің шарықтау тұсында пайда болады. Абай да ақылдың нұрлы болуын әділетпен байланыстыратын. Әділет — әр нәрсенің де ақылға сыйымды, ақылға сай болмысы. Ақиқаттың өзі әділеттен алыс ұғым емес. Адам болмысының өз атына сай биік әрі асыл болуы да әл­Фараби жазғандай, тәннің жан үшін, жанның жетілу үшін, ал жетілудің қайырымдылық пен даналық жолында көрініс табуына тәуелді [3.288]. Адам болмысының тән, жан, ақыл бағытында жетілуі әділет көрінісі десек кері бағытты әділеттің бұзылуы деп ұққан жөн. Әдетте адамзат баласы өз болмысындағы ең биік нәрсе — ақылға ұмтылып дана болса, тән, нәпсі жолында жүріп өзіндік қасиетін жоғалтады. Сөйтіп әділет пен ақылды дара күйде елестету мүмкін емес. Әділет жолындағы ақыл ғана Абай айтқандай, нұрлы, Шәкәрімше, таза, сау ақылға айналады. Ұждан құрамындағы ынсап та ақылсыз, қадірлі де қасиетті бола алмайды. Әр нәрсенің де орны мен жөнін, обал­сауабын, өлшемін білу ақылсыз, жүзеге аспайды. Демек, ынсап та ақылдың әмірін орындаушы секілді. Ал мейірім — әділет пен ынсап барда өзінен­өзі пайда болатын айрықша адами қасиет. Ақыл жолында жүріп дана болу некен­саяқ болса да, жан деңгейіндегі қайырымдылықтармен қоғамдасып кісілік қарым­ қатынаста болу — әр адам мен жалпы қоғам үшін қажет жағдай. Шәкәрім жырлаған әрі ұзақ жыл бойы ізденіп тапқан анық — ұждан адамзат қоғамын абыройлы етудің кепілі. Мұндай күрделі де терең танымды ақын айтқандай, бас көзімен емес, ақыл көзімен тануға болады. Аристотельше айтар болсақ, Шәкәрім ақын насихаттаған ынсап, әділет, мейірім — жан деңгейіне орнығатын қайырымдылықтар, яғни жанның денсаулығы, жақсы халін құрайтын қасиеттер [5.255, 257]. Шәкәрім ақынның: Ынсап пен мейірім, әділетті, Жанындай көріп, жан сақта, [2.189] — дегені кездейсоқ айтылмаса керек. Ақын «Үш анығын» «Адам ақиқатты бас көзімен көрмей, ақыл көзімен көреді» деп бастаса, бұл ойын өлеңімен де бекіте жырлайтыны бар. Тән көретін бастағы көз, Байқамайды жан сырын. Көр де ақылға сал деген сөз Көз керек қой ойлырақ. Хақиқатты дәл көруге, Жан көретін көз керек. Бас көзімен сенделуге, Бізге рұқсат жоқ, шырақ! [2.204] Адамзат үшін ақиқатты тану жан сырын білуден басталып, тағы да сол жан сырын тереңдей танумен толысады. Атақты ойшыл Плотинде Бірлік, Ақыл, Жаннан тұратын үштік ұғымы бар. Оның ойынша, Бірліктен Ақыл пайда болады, Ақылдан Әлемдік жан туады, ал Әлемдік жаннан жеке жандар тарайды. Сол жеке жандар әуелі өсімдік, жануар, адам жаны болып жіктеледі. Адам жаны өз төркіні Ақылдан екенін таныта жүріп, тегі, топырақтан болған тәнге тіршілік дарытады, сөйтіп адам болмысы пайда болады. Ал өсімдік пен жануар жанында Ақылмен байланыс түгілі, ойлау күші, тіпті сезім мүшелері де жоқ. Бұрынғы ойшылдар адам болмысын таныту барысында ерісіз жан сырын сөз етіп кетеді. Себебі адам болмысы жан мен тән аралығында орналасқан сезім мүшелерінен бастап жан қуаттарын, ақыл мәнін білумен таныла түседі. Осы ақиқатты білген Шәкәрім ақын да жан сырын тануға қадам жасаған. Соншалық шебер, ғажап жасалған барлық болмысты өз­өзінен болған кездейсоқ дүние көруден гөрі, оның жаратушы иесін іздеп шарқ ұру — адамзат ақылы мен жан әрекетіне әжептәуір алданыш, жұбаныш дер едік. Шәкәрім ақын «Үш анықтағы» сөз басында: … Дөңгеленткен, Өңгеленткен, Түк білімсіз күш пе екен? Тіпті мінсіз, Кемшіліксіз, Есті қылған іс пе екен? — деп, ізденіс жолына түсіп кетеді. Ал әрекет, қозғалыс, қимыл бар жерде жан боларын талай ойшыл болжап кеткен. Демек, мәселе осы жан сырын тануда деп біледі Шәкәрім ақын: Жан деген не… «Барлық» — жанға ие болу. «Барлық» та өзі ие болған жанның түріне қарай әртүрлі болады.

Ал адам үшін «барлық таласын» Шәкәрім ақын «өзі үшін, табы үшін, барша адам үшін жақсылық, бақ іздеу» [1.6] деп таратады да, барша адамға бақ іздеген кісіні «адам толығы» деп біледі. Демек, адамдық, кісілік, қайырымдылық өзіне емес, өзгеге жақсылық жасаудан көрінеді. Әлімсақтан бері айтылып келе жатқан жақсы адам туралы ойды Шәкәрім ақын да өзінше осылай түйіндейді. Біздің мақсатымыз ақынның «Үш анығын» тұтастай тану емес, оның өзегін білу. Ақын «екі анық» жолындағы ғалымдар мен теологтар тұжырымдарын бір ғана мақсатпен таратып сөз етеді, ол — адам өмірін мәнді ету жайы. Шәкәрім ақын мәселені түп­төркінінен тартып, бүгінгі биігіне жеткізе ізерлей қарастырады. Ақын жазғандай, «тіршілік туралы адам арасында көптен бері айтылып келе жатқан екі түрлі жол бар. Бірі — дене өлсе де жан жоғалмайды, өлгеннен соң да бұл тіршілікке тіпті ұқсамайтын бір түрлі өмір бар. Сондықтан жалғыз ғана дүние тіршілігінің қамын ойламай, сол соңғы өмірде жақсы болудың қамын қылу керек дейді. Мұны ақырет — өлгеннен соңғы өмір жолы дейді. Енді бірі бұл әлемдегі барлық нәрсенің бәрі өздігінен жаралып жатыр, оны былай қылайын деп жаратқан иесі жоқ, һәм өлген соң тірілетін жан жоқ дейді. Менің ойымша, осы екі жолдың қайсысы анық екенін табу ақылы сау адамға қатты міндет» [1.7]. Міне, Шәкәрім ақынның «Үш анығы», яғни өзі қорытып тапқан үш түйіні осындай ой толғаныстан бастау алған. Түптеп келгенде, ақын ойын мазалаған негізгі мәселе — жанның жану мен шіру барысында дене секілді «құраулары шешіліп», сол сәттегі бар болмысынан айрылып қалмай, «денеден шыққанда біржола жоғалып кетпейді… бір түрге түсіп, барлықтың ішінде бар болып жүреді» [129] деген түсінікте жатыр. Шәкәрім ақын мән беріп айтқан тағы бір түйін — дене жану мен шіру барысында бар болмысынан айрылып, өзге бір түрге түссе, жан әрбір келесі сәтте «өсіп, өніп, жоғарылайды» [1.29]. Бұл мәселені тағы да нақтылап ақын былай деп жазады: «…денеше бір бұзылып, бір түзелмей, бірте­бірте жоғарылауына қарағанда келесі айналыста мұнан да жоғарылап, зор қасиетке ие болуы байқалады» [1.30]. Шәкәрім ақын о баста айтқан екі жол иелері жеткен екі анықтың алғашқысын көбірек жөн көреді, яғни «дене өлсе де жан жоғалмайды». Екінші анықтағы «барлықтың жаратқан иесі жоқ» дегенді ақын қабылдай бермейді. Адамзат баласы жаратушы болмысы мен жан сырын біле алмаған соң, түбегейлі түпкі мәселеде «айттым бітті, кестім үзілді» дегендей кесімді ойды айта алмайды. Сөйтсе де көңілге қонымды, ақылға сыйымды өлшеулі ойын айтпай тұра алмайды. Ақын ойының бағыты мен мәні оның мына сөзінен байқалады: «Неге десең адамды түпкілікті бақытқа жеткізбек болсақ біліп жаратушы ие бар, өлген соң да бір түрлі өмір бар деген жолдың шын, өтірігін білуіміз керек. Егер шын болса, соның да қамын ойлап, адамдарды түпкілікті бақытқа жеткізу үшін, егер өтірік болса, оған әуреленбей жалғыз ғана осы дүние қамын қылу үшін» [1.7]. Ақын екінші жолдың түйінін бір жақты кетпей, әр жақты болу, балама үшін ғана айтатын секілді. Ал, шындығында, ақын қалауы бірінші жол жағында екені байқалады. Өйткені ақын еңбегінің басында­ақ өмір бұ дүние қамымен бітпейтінін сездіреді: «Өлімнен соң бір түрлі тіршілік бар. Екі өмірге де керек іс — ұждан. Ұждан дегеніміз ынсап, әділет, мейірім» [1.6]. Ақын қолданысындағы «түпкілікті бақыт» — ақиқат болса керек. Ол түпкілікті бақыт — ақиқатты тануға «…ақылын әбден шын босатып… бәрін ноқтасыз, науқассыз ақылмен сынап» [1.7] барып кіріседі. Әрі «Өзінің мынау жөн дегенін халық алдына «ұждан» анығы арқылы салып» [1.7] отыр. Шәкәрімге дейінгі екі анық артық­кемі бола тұра әлем, дүние, өмір, тіршілік сыры туралы терең толғанудан туған. Әлем мен адам жайын терең ойлаған ойшыл бұлардың болмысында зор ақылдың барын біле бастайды. Ал ақыл барда оның иесі болмауы тағы да мүмкін емес. Шәкәрім ақын «Үш анықтағы» «Сөз басында» әлем мен адам, олардағы өмір мен тіршілік иесі «Түк білімсіз күш пе екен?» әлде «Есті қылған іс пе екен?» дегенде, «Түк білімсіз күшті» адамзат тарихында өзіндік орны бар бір іргелі жол — екінші анық иелерін ойда тұтып, сыпайылық жолымен ғана ауызға алады. Әйтпесе әлем мен адам иесін «Түк білімсіз күш» деуге ауыз бармайды. Шәкәрім ақынға дейінгі «екі жолдың түбі де адамдардың біз һәм әлемдегі барша нәрселердің қайдан бар болғанын, мұны кім жаратқан деген ойынан шыққан… Жаратушыны іздеп әркім әртүрлі ой жүргізген» [1.7]. Әр нәрсенің түпкі негізін сарыла іздеген, оны — от, су, топырақ, ауа, одан атом, кейін келе электрон я нұр деп тапқан екінші жол — анықты да адамзат тарихы таным қоржынында бекер сақтамаған. Ең түпкі негіз, оның шығар көзін іздегенде тағы да бірінші жол — анықтағы «біліп жаратушы иені» ойға аламыз. Демек, Абайша, түп иені, Шәкәрімше, біліп жаратушы иені бар деп білу адамзат үшін дұрыс жол. Себебі әлем де, адам да біздің өлшеулі ақылымыз жетпейтін зор Ақылдың жемісі.

Читайте также:  Күндік жоспар дегеніміз не?

Осы зор Ақыл иесін бұрынғы өткен ойшылдар айтқандай, Бірінші себеп, Бірлік, Бірінші тұлға деп білеміз. Шәкәрім ақын да әр түрлі ой танымдарды тарата келіп, Жаратушы иені бар деген жолға көбірек жүгінеді. Осы ойын бекіту барысында сүйенген дерегінің бірі мынадай: «Руссо деген атақты поэт (ақын) айтқанмен, басында адам тәңірінің барлығына нанбаса да, толықтыққа жетеді деп ойлаушы едім. Аяғында онымның бекер ой екендігін білдім. Тәңірінің барлығына ақылымен әбден нанбай тұрып, адам толық тазалыққа жете алмайды деген зор философ Биранжие» [1.14—15]. Адам философиясының басында тұрған Сократ та сонау көне заманда­ақ жаратушы барын мойындаған: «Сократ жаратушы ие бар деймін деп не көрмеді» [1.15]. Тіпті, жаратылыстану саласындағы ғалымдар да жаралыс жолынан жоғары бір қуаттың барлығын болжап, мойындаған. Шәкәрім ақынның жазуынша, «Европада әлде жүз ғалымдар магнетизм, спиритизм, телепатия сияқты ғылымдарды құрал қылып күні­түні жан мәселесін тексеріп жатса… аталған ғылымдарда бүгін түп себебі табылмай тұрған қуат екені мойындалуда» [1.15, 16]. Шәкәрім ақын барлықты жаратушыда білім бар ма, жан өлген соң жоғала ма деген сауалға бар я жоқ деушілердің сөзін білгенінше тарата айтып, өзі де өз тарапынан «жамау салып бөрік жасағандай» өзіндік қорытындысын ұсынады. Бірақ онысы «әлдеқашанғы кімнің ойы болып шығарын да» [1.25, 26] түйіп қояды. Себебі өзі жазғандай, «Ескі замандарда ойламаған ой, айтылмаған сөз, істелмеген іс қалған жоқ. Бәрінің басын олар бастап кеткен» [1.25]. Сол өзіне дейін айтылған ойларды тарата саралап, өз тарапынан «Барлықтың түп себебі жаратушының білім, құдірет шеберлігінде өлшеу жоқ… себепсіз бар болу себеп жаратушы болады… олардың түп себебі себепсіз бар себеп, түп жаратушы» [1.26], — деп түйеді. Шәкәрім ақын екінші жолдағы «барлық нәрсенің бәрі өздігінен жаралып жатыр, оны былай қылайын деп жаратқан иесі жоқ, һәм өлген соң тірілетін жан жоқ деушілерді атақты ойшыл Вольтер көмегімен терістейді: «…Кез келгендіктен еріксіз жаралып жатыр дегендерді жан ғылымына жүйрік психолог, өлермен философ Вольтер ақылдары шатасқан деп сөккен» [1.26]. Шәкәрім ақын жүгінетін Вольтер жаратушы ие барын мойындайды. Адамзат салдардан себепті, себептен себепті қуып жүріп, жұмбақ иені іздеуге жетеді. Бұлар — Абай айтатын жан құмарымен үнемі ізденіс жолында болатын жандар әрекеті. Ал жан құмары оянбаған жалқау жандарды Вольтер: «Құдай — жаратушы туралы ешқандай түсінігі жоқ варварлар» [6.97] деп қатты сынайды. Өмірде надандардың көп болуы Вольтер жазғандай, Құдайға сенбеу құдайға сенуден гөрі оңай соғудан дейміз. Себебі жан­жағына, өз­өзіне қызыға қарап ізденбеген жан ғана құдайға сенбейді. Шәкәрім ақынның жаратушы туралы толғана келіп, «қандай дәлел айтып, қандай ой жүргізсек те, сол ескі замандағы бір ойшылдың әніне басатынымызға дау жоқ» [1.25], — деп жазуы тегін емес. Ақын Дж. Локты өз еңбегінде атамаса да, ол жүгінген философ Вольтер өзінің «Метафизикалық трактат» атты еңбегінде Дж. Локтың Шәкәрім ақын ойына негіз болғандай пікірін пайдаланыпты. Онда Шәкәрім ақынның бірінші анығына негіз болғандай ой айтылған: «Болмыс — зерделі, өйткені барлық затты тудырған нәрсе өзінің жаратқан нәрселеріне берген бүкіл қасиеттерге өзі де ие болуы керек; онсыз салдар себепке қарағанда жетілген болып кетер еді… ал бұлай деу олқылық; сонымен зерделі заттар бар, ал материя өзіне­өзі ойлау қабілетін бере алмайды десек, одан Құдай зерделі жаратылыс болуы керек деген қорытынды шығарамыз» [6.102]. Сөйтіп ең түпкі негіз электрон, нұрға да қуатты қасиет берген ең түпкі жаратушы. Яғни, Шәкәрім ақын «біліп жаратушы ие» бар деп біледі. Бұл Шәкәрім ақын жасаған әуелгі түйін. Екінші түйін жанға қатысты. Қозғалыс, тіршілік бастауы — ең түпкі негіз — электрон, нұрдың өзінде болатын қуатты Шәкәрім ақын жан деп біледі. Ол жанның өлмейтінін не жанып, я шіріп өліп қалғандай болған тас, сүйек, құм, күл сияқтылардың уақыт өте келе жан әсерімен тіршілік керуеніне қосылып кететіні арқылы дәлелдегендей болады. Кез келген нәрседе қимыл, қозғалыс, тіршіліктің белгісі байқалса, ол белгісіз бір қуат — жанның әсерінен болатын жағдай. «Жанның өлмей, жоғалмауын» тіршіліктің тоқтамай, үзіліп қалмай, үзілсе де қайтадан пайда болып жалғаса беруінен де байқауға болады. Шіріп, я жанып, тіршілік құраулары әбден қирап өлген дейтін тас пен құм, сүйектерге де ауа мен су жылылығы арқылы қына бітеді екен, яғни тірлік белгісі, жан қызметі көрінеді.

Читайте также:  ОҚУ ҮРДІСІНДЕ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМ МЕН ТƏРБИЕ БЕРУ

Шәкәрім ақын қорытынды бөлімдегі «Жан немене?» бөлігін: «…шіріген денелер де көп уақыттан кейін жанмен бірігіп, сезіп өршуге жарайды екен» [1.28], — деп бітіреді. Демек, жан жоғалмайды да, өлмейді. Бұл Шәкәрім ақын жасаған екінші түйін. Осы ойын «әр нәрсенің құрауларын шешіп тарататын» [1.29] жану мен шіру туралы айтып та бекіте түседі: «Бұл екеуінің де жалыннан шыққан угольная кислота деген улы газ ауаға араласып кетіп, аяғында хайуан, өсімдіктерге пайдалы азық болып шығады. Сөйтіп жанған, шіріген денелерден шыққан иіс, жалындар да біржола жоғалмай, қайта айналып осы барлықтың ішінде бар болып жүреді… тұрған денесі орын болуға жарамаған соң, денеден шыққанда біржола жоғалып кетпейді. Құр ғана өзгеретін болса, бұрыннан бар жанның жоғалуына түк дәлел жоқ» [1.29]. Ақын жанның инстинкт — сезімді жан, сознание — аңғарлық жан, мысль — ойлайтын жан, ум — ақылды жан секілді қасиет, түрлерін айта келіп, жанға қатысты бір мәнді ой келтіреді: «Дене әр түрге түскен сияқты жан да өсіп, өніп, жоғарылайды» [1.29]. Дене де, жан да әр түрге еніп өзгереді, сөйтсе де жанға қатысты өзгерісті «өсіп, өніп, жоғарылайды» сөздерімен ұғындыруы тегін емес. Өсу, жоғарылау — жанның өзіне ғана тән қасиеті. Қалай болғанда да жан денеден бөлек болмыс, «денеше бір бұзылып, бір түзелмей бірте­бірте жоғарылайтын» нәрсе. Демек, жан жоғалмайды, оған тән қасиет — жоғарылау. Шәкәрім ақынның үшінші анығы ұжданға қатысты айтылады. Ақын әділет, ынсап, мейірім — үшеуін ұждан деп атап, ұжданның өзін жан тілегі санайды. Бұл — көңілге қонатын тұжырым. Себебі бұрынғы­соңғы ойшылдар адамгершілік қасиеттерін жан деңгейінде қалыптасып, орнығатын ерекше хал, жан денсаулығы деп білген. Шәкәрім ақын да бір сөзінде ұждан (совесть) иесін жан деп жазады. Біздіңше, ақынның жаратушы ие мен жанға қатысты ой таластырған екі жол иелерінен қорытып тапқан үш анығын — осы жаратушы иенің бар екені, жанның жоғалмайтыны және «екі өмірде де керек іс — ұждан» құрайды. Үшінші анығы — ұждан әсіресе маңызды. Біріншіден, ұждан алғашқы екі анық негізінде туады, екіншіден, ұждан адамзат баласын түпкілікті бақытқа жеткізеді, үшіншіден, кісілер қауымының қарым­ қатынасы, бар өмірі ұжданмен абыройлы болады. Жан ақын пікірінше, жоғалмайтын, бұзылмайтын, барған сайын жоғарылайтын нәрсе болған соң, оның жоғарылауына әсіресе қам жасау керек. Шәкәрім ақын жанның жоғарылауына себеп болатындар қатарында таза дене, таза, толық мінез, ой, істі атап, бұлардан барынша биік ұжданды әсіресе қатты керек себеп ретінде айрықша бөліп көрсетеді [1.30]. Шынында да, ақын атаған таза дене, таза, толық мінез, ой, іс адам болмысын мәртебелі ететін игіліктер ретінде Аристотель «Этикасында», әл­Фараби трактаттарында арнайы сөз болған. Ең түпкі нәтижесінде бұрынғы ойшылдардың бәрі дерлік адам бақытын қайырымдылық қасиеттерімен байланыстырады. Ал қайырымдылықтарды бұрын да жазғанымыздай, Аристотель Ақыл, Жан деңгейінде қалыптасуына не байланысты этикалық, дианоэтикалық деп жіктеген болатын. Дианоэтикалық қайырымдылықтар адамзат баласында сирек кездеседі. Себебі көпшілік қауым ақыл деңгейіне қатысты ұғымды, ойлы, ақылды, данышпан бола бермейді, ал өз ұжым, қауым, қоғам, жүрген ортасында өзара сыйласып, бір­біріне қиянат, зиян, рия жасамай, әділет, ынсап, мейірім, ар­ұятты ұстанып тату­тәтті өмір сүру — адамзат қауымына ауадай қажет жағдай. Аристотельдің пікірінше, этикалық қайырымдылықтарды Ақыл анықтайды. Әділет, ар­ұят, ынсап, мейірім, рақым тағы басқа қайырымдылықтардың қадір­қасиетін, мән­ маңызын, деңгей дәрежесін Ақыл таниды. Сөйте тұра кісілер қауымында, адамдар қарым­ қатынасында әділет, ынсап, ар­ұят, мейірім, рақым секілді этикалық қайырымдылықтардың орны зор. Себебі ақыл танып­білу қызметінде көрінсе, этикалық қайырымдылықтар кісілер қауымындағы өзара қарым­қатынасты адамгершілікті етеді әрі адамның кісілік болмысын биіктетеді, ақын жазғандай, оларды адамдар осы өмір үшін ғана керек қылмайды, соңғы өмір үшін де керек қылады. Көп нәрсенің мәселе ретінде көтерілуі өлімге байланысты болады.

Адамзат өлімге дейінгі жан, өмір қайдан келді, өлімнен кейін жан жағдайы қалай болады, ертең үзіліп қалатын өмірді қалай сүру керек деп әуелі баяу, кейіндеу терең толғанып ойлана бастайды. Тіпті Қорқыт секілді адамзат үшін із­түзсіз кетіп жоқ болмай, өлмей қалудың амалын іздейді. Бір өлім ақиқат болған соң, Сократ секілді жан өлмейтінін болжап жұбаныш етеді: «…Либо умереть — значит стать ничем, так что умерший ничего уже не чувствует, либо же, если верить преданиям, это какая­то перемена для души, переселение ее из здешних мест в другое место» [7.97]. Ойшылдар өлім жайлы ойларын осылайша жеңілдете жұмсартып, өзін де, өзгені де үміт жібін жалғайтындай жұбатып келген. Олар өлім жайын адамдық пен кісіліктің кемеліне келіп жетілуіне жұмсаған. Әл­Фараби қайырымды адамдардың өлімі оның өзінен гөрі оның ізгілігі мен қайырымына құштар болған көпшілік қауымның зор қайғысы дегенді баса айтады. Оның ойынша, қайырымды адам өлер сәтінде тіршіліктегі қуаныш­ қызықтан құр қалатын болдым деп емес, ізгілігімді еселеп үлгермедім­ау деп қайғырады екен: «Қайырымды адам өзі өлгеннен кейін де бақытты молайта беретін әрекеттерді көп жасау мүмкіндігінен өлгеннен кейін ғана айрылады» [3.260] …ол (қайырымды адам) тіпті де өлімнен қорықпайды [3.261] …Ең дұрысы, ол өлмеймін, аман қаламын деп үміттенеді» [3.263]. Қайырымды адамның өлмеу сыры — тірлікте көрсеткен қайырымдылығы мен жасаған ізгілігінде екен. Яғни, Шәкәрім ақын жазғандай, ұждан қайырымдылық ретінде жан тілегі, Аристотельше, жан деңгейінде қалыптасатын қайырымдылық өз иесі жанның абыройын асырып, мерейін үстем етеді екен. «Жанның жоғалмайтынын, ұждан­қайырымдылық — жан тілегі екеніне нанған кісі қиянат қылғанына қатты кейіп, жақсылық қылғанына жете қуанса керек» [1.33]. Санасында саңылауы, есі бар, бағыты дұрыс адам өмірін мәнді, өзін абыройлы, «жоғалмайтын жан тілегі, екі өмірге де керекті іс — ұжданды» болу жолын таңдайды. Шәкәрім ақын қай нәрсені болсын, өзегіне жетіп, төркін, тамырынан тартып таниды: «…өлген соңғы жан өміріне нана алмай ұждан, совесть, жан екі өмірге бірдей керек таяныш екеніне нана алмаған кісінің жүрегін ешбір ғылым, өнер, ешбір жол, заң тазарта алмайды. Егер бір адам жанның өлген соңғы өмірі мен ұждан соның азығы екеніне әбден нанса, оның жүрегін еш нәрсе қарайта алмайды. Адам атаулыны бір бауырдай қылып, екі өмірді де жақсылықпен өмір сүргізетін жалғыз жол осы мұсылман жолы сияқты» [1.34]. Әр болмыстың өздігінен өмір сүруінің бастауы жан болса, әр адамның кісілікті, адамгершілікті болуы ұжданнан. Ұждан адам болып қалудың ішкі қозғауы, тетігі секілді. Шәкәрім ақын Абайдың жәуәнмәртлік ілімі секілді өзіндік ұждан анығын адамгершілік жағынан жетілудің құралы ретінде ұсынады. Ұждан анығы — Шәкәрім ақынның адамгершілік іліміне қосқан зор үлесі деп білеміз. Біздіңше, Шәкәрім ақынның «Үш анығын» түстеп танудың мәні зор. Ақынның кітабына алғы сөз жазған белгілі ғалым, абайтанушы М. Мырзахметұлы үш анықтың ара­жігін ажыратып былайша түсіндіреді: «Шәкәрім, біріншіден, затшылдық ғылым жолындағы таным мен, екіншіден, дін жолындағы теологтардың дүниетанымы бірінші, екінші анық деп көрсетеді де: Іздедім, таптым анығын, Тастадым ескі танығын, — деп өзі ғұмыр бойы шарқ ұрып ізденіп тапқан жолы үшінші анықты ұсынады. Ол — үшінші анығы Абайда кеңінен сөз болған мораль философиясындағы жан құмарына барып ұштасатын ұждан туралы күрделі проблеманы көтереді» [1.4]. Шынында да, Шәкәрім ақынның тіршілік туралы адам арасында көптен бері айтылып келе жатқан екі түрлі жол иелерінің танымын айта келіп, өз тарапынан: «Менің ойымша, осы екі жолдың қайсысы анық екенін табу ақылы сау адамға қатты міндет» [1.7], — деп жазатыны бар. Әрі қарай осы екі жол, екі анық иелерінің тіршілік туралы тұжырымдарын тарата түсіндіріп, соңынан ғалым М. Мырзахметұлы жазғандай, ақын өз қорытындысын, яғни ұждан туралы ойға барып тірелетін түйінін ұсынады. М. Мырзахметұлы ағамыздың пікіріндегі ең басты мәселе — ұжданның Шәкәрім дүниетанымындағы үшінші анық екендігі. Мұны Шәкәрім ақынның «Үш анығын» түстеп тануға ат салысып, өзінің көпке пайдалы оң пікірін айта білген Б. Рақымжанов та қолдайды: «Ол — ұждан. Ұждан — бұл Шәкәрім философиясындағы үшінші анық» [8.205]. Ал М. Мырзахметұлы адам болмысы, адамгершілік ілімі — мораль философиясы мәселесіне жетік екенін танытып, мұны: «…мораль философиясындағы жан құмарына барып ұштасатын ұждан туралы» [1.4] деп нақтылай түседі. Біз бір нәрсені мойындауымыз керек: М. Мырзахметұлы — Шәкәрімге дейінгі Абай танымының Шығысқа қатысын, оның өзегі мен мәнін таныған жаңашыл, білікті ғалым. Біле білген кісіге М. Мырзахметұлының Абай дүниетанымындағы жәуәнмәртлік, үш сүю, жан құмары, әсіресе, хауас ұғымдарын ғылыми айналымға енгізіп, олардың танымдық мән­ мазмұнын ашудағы еңбегі ерлікке бара­бар.

Читайте также:  Мұсылман философиясындағы негізгі мектептер

Адамзат тарихындағы атақты ойшылдар, Шәкәрім ақын жазғандай, тіршілік туралы іздене жүріп, түпкі негіз, ондағы қуат көзі — жан, сол жанның жоғары түрін иеленген адам, оның өзіне тән ерекшелігі туралы терең толғанып, бәрі де бір кісідей соңғы отыз­қырық жылда М. Мырзахметұлы Абай дүниетанымына қатысты үлкен мәселе етіп жаңғырта көтеріп жүрген хауас жайын жабыла сөз етеді. Себебі, тән мен жан аралығындағы сезім мүшелерінің түйсінуінен бастау алатын адамға тән таным жолы, оның әрі қарай жан құмары, жан қуатымен Ақылға ұмтылып биіктей беруі — М. Мырзахметұлы үлкен ізденіспен насихаттап жүрген хауас мәселесімен тікелей байланысып жатқан ұғымдар. Абай шығармаларында көрініс берген хауас жайлы таным сырын хауас, хауас сәлим, хауаси хамса зәһири ұғымдары арқылы даралай ашып, хауастың — Жаратушы, ал қалған екеуінің жан сыры — жан қуатына қатысты ұғымдар екенін танытқан да — ғалым М. Мырзахметұлы болатын. Ол Шәкәрім ақынның «Үш анығына» жазған алғы сөз ретіндегі мақаласында ақынның өзіндік үлесі мол болған үшінші анығы — ұжданға сол кезде­ақ баса назар аударған­ды. Шәкәрім ақын Б. Рақымжанов жазғандай, «ешқашанда затшылдық ғылым жолындағы таным мен дін жолындағы дүниетанымды бірінші, екінші деп және оған қоса өзінше үшінші анықты ұсынбаған» [8.199] деп, кесіп айту артық болар. Ақын өзіндік таным табысы — үш анықты тақыр жерден я қиялдан алған емес, өзіне дейінгі екі жол иелерінің «шын» деп тапқан анықтарын қорытып барып шығарған. Тіпті, бір сөзінде ақын: «екі жолдың қайсысы анық екенін табу ақылы сау адамға қатты міндет» деп, «анық» сөзін екі жол иелерінің танымына байланыстырып жазатыны да бар. Оның үстіне өзіндік үшінші анығын қорытып ұсынар алдында Шәкәрім ақын: «тұңғыш дегеніміз әлдеқашанғы кімнің ойы болып шығарын да білмеймін» деп өзіне дейінгі таным иелеріне, олардың ой­пікіріне зор құрмет танытады. Ең бастысы, отыз жылғы ізденіс нәтижесінде туған күрделі еңбектің қолжазбасы дайын болып, кітап боп шығар тұста тез­ақ кірісіп, жан­жақты талдауға мүмкін болмай, қысқа қайырып жазылған М. Мырзахметұлының алғы сөзінде жоғарыда жазғанымыздай, тапқыр да тиянақты тұжырымдар мол. Сондықтан да Б. Рақымжановтың: «Шәкәрімнің «Үш анық» философиялық трактатын қолға алып, алғаш оқыған оқырман қауымды оның кіріспесіндегі сыңаржақ пікір басқа жаққа бағыттап әкететіндігі сөзсіз» деп, қара аспанды төндіре жазуы артық әрі асығыстық болған деп білеміз. Себебі, Б. Рақымжанов жазғандай, «Шәкәрімнің философиялық дүниетанымын зерттеу ерекше діни және философиялық дайындықты талап етеді» [8.198]. Дәл осы дайындыққа жетуді көздеген зерделі оқырман оны Шәкәрім ақынның жан құмары, жан қуатына от берген рухани ұстазы Абайды ұзақ жылдар тиянақты да табысты зерттеген М. Мырзахметұлының еңбектерінен таба алады. Біздіңше, Шәкәрім ақын үш анығын тіршілік туралы ой өрбіткен екі түрлі жол иелерінің өр қилы тұжырымдарын терең тексеріп барып, солар айтқан тың таным, мол мәлімет негізінде ғана өз тарапынан қорытып ұсынатын секілді. Ақын «осы екі жолдың қайсысы анық екенін табу ақылы сау адамға қатты міндет» [1.7] дегенде, екеуі де емес, екеуінің біреуі ғана анық болуы мүмкін екенін болжап тұрғандай. Оның үстіне ақын үнемі «біліп жаратушы ие бар, жан жоғалмайды» деп айтушыға қолдау көрсетіп отырады. Тіпті, «біліп жаратқан ие де жоқ, өлген соң өмір де жоқ» деп айтушы материалистер танымын тарата отырып та, олар жасаған тұжырымнан өз анығына жақын келер мән, дәлел іздейді.

Бар нәрсенің түп негізі төрт нәрсе, одан атом, атомнан электрон я нұр деп танылса, ақын сол түпкі негіз — «нұр да өздігінен бар болмай бір нәрседен шығатыны, о да қозғалып жүретіні ойда болсын» [1.10] деп, жаратушы ие мен бір қуат — жанның барын болжаған ойын аңғартып қояды. «Дене өлсе де жан жоғалмайды, өлгеннен соң да бұл тіршілікке, тіпті, ұқсамайтын бір түрлі өмір бар» деп айтушылар жолы туралы сөз бастағанда, ақын арқаланып, шабыттанып кеткендей болады. Себебі бұл жол иелерінде жанға қатысты ойлар жиі әрі көбірек айтылады. Ақын жан туралы ой өрбіткен біраз білімділер сөзін тарата баян еткен. Шәкәрім ақын жан жоғалмайды деп айтушылар жағында. Сырын білмеген нәрсені жоққа ысыра салу оңайдың оңайы. Осы орайда Шәкәрім ақын Фонтель атты оқымысты ойын: «адамдар жаратылыстың негізгі сырын білуге соншалық нашар. Білмегеніне қарағанда, білгені жоққа есеп. Сөйтіп тұрып себебін, мәнісін таба алмай нәрсені біржола жоқ деп таласады» деп орынды дәлел етеді [1.15]. Ақынның өзі де «жан өледі, жоғалады» деушілермен келісе алмай: «Жан жоқ деушілерге қарсы дәлел қылынып тұрған магнетизм, спиритизм, телепатия, фахризм, лунатизм, түс сияқтыны көбірек жаздым» деген [1.25]. Нәтижесінде ақын бейнелі түрде: «Біз де жоғарғы екі сұрауға (барлықтан басқа жаратушыда білім бар ма, жан өлген соң жоғала ма?) өткен білімділердің сөзінен қорытып оның үстіне тұңғыш ой деп өз ойымыздан жамау салып, бөрік жасамақпыз» [1.25], — деп жазғандай, өз тарапынан қомақты да мән­маңызы зор қорытындысын ұсынады. Біздіңше, ақын өзінің қорытып тапқан үш анығын осы қорытындысының үш бөлімінде арнайы аялдап, тарата баяндап береді. Қорытындысының «Жан немене?» деген тақырыпшаға дейінгі алғашқы бөлімінде ақын алғашқы анығын түйіндеп ұсынады. Ақын ізденіп тапқан бірінші анық: «Барлықтың түп себебі жаратушының білім, құдірет шеберлігінде өлшеу жоқ… ең түбі себепсіз, бар себеп болмаса болмайды. Сол себепсіз бар болу себеп жаратушы болады… олардың түп себебі себепсіз бар себеп, түп жаратушы. Ол түп себептің білім, құдірет шеберлігінде өлшеу жоқтығы мынадан анықталады. Барлықтың не нәрсесіне қарасаңыз да мақсұтсыз, керексіз жаралған емес… Енді бәрінің түп иесі кім болады? Әрине, басқы жаратушы» [1.26, 27]. Ақынның екінші анығы «Жан немене?», «Жану мен шіру» тақырыпшаларымен берілген бөлімде түйінделеді: «Дене негізін тексерушілердің сила вещества (қуатты дене) дегендегі қуат осы жан… Жан менің айтқанымдай, баста бар болса, тұрған денесі орын болуға жарамаған соң, денеден шыққанда біржола жоғалып кетпейді… Жанның бар екеніне жаннан шыққан ерік, талап, ой, мақсат, сезім, білім арқылы көзіміз жетсе де… денеше бір бұзылып, бір түзелмей бірте­бірте жоғарылауына қарағанда келесі айналыста мұнан да жоғарылап, зор қасиетке ие болуы байқалады» [1.27, 29, 30]. Жан — қуат көзі, қуаттан қозғалыс, одан әрекет, әрі қарай тіршілік, өмір болып жалғаса береді. Жан сыры ақын ойын пайдаланған оқымысты Өлер сөзінен де біршама жақсы байқалады: «жан мен дене бір­біріне, тіпті басқа түрмен болса да, жаратушы ол екеуін бір­біріне әсер беретін қозғалыстан болғызған жанға денесімен әсер беріп, денені жан әсерімен қозғалыс қылғызған» [1.13]. Ақын тапқан екінші анық — «жан жоғалмайтын, бұзылмайтын, барған сайын жоғарылайтын нәрсе» дегенге саяды. Білім, құдірет шеберлігінде өлшеу жоқ жаратушы бар, жан жоғалмайды деген алғашқы екі анықтан табиғи түрде туындап шығатын үшінші анық — әділет, ынсап, мейірім үшеуінен болған ұждан, совесть. Ұждан ақын жазғандай, жан тілегі. Жоғалмайтын, бұзылмайтын жанның жоғарылауына да зор себеп болатын — ұждан. Ұждан адами өмірде адам болып қалудың, адам болып биіктеудің кепілі. Шәкәрім ақын жазғандай, «Адам атаулыны бір бауырдай қылып, екі өмірді де жақсылықпен өмір сүргізетін жалғыз жол осы мұсылман жолы сияқты» [1.34]. Ақын ойынша, ақиқат пен аныққа жеткізбей жүрген — шатақ дін мен жалқаулық. Ал оның «ақылын әбден шын босатып», «…бәрін ноқтасыз, науқассыз сау ақылмен сынай» қараумен отыз жылдай ізерлей іздену нәтижесінде тапқан үш анығы: «Жаратушыда білім бар, өлген соң да бір түрлі жан тіршілігі бар. Жан екі өмірде де азығы — ұждан, совесть деумен еш нәрседен кемдік көрмейді. Тіпті бұл жоғарылаудың ең зор жәрдемі үш анық дегенім осы» [1.34] деген өзі түйіп, өзі қорытып, тұжырымдап, анықтап көрсетіп кеткен ой байламы анықтала түседі.

Оставить комментарий