Шығыс пен Батыс теке тіресі ме?

Қазіргі уақыт — қызық уақыт. Жаңа ілім, жаңа мүмкіндік туғызған, екі дүниежүзілік соғысты басынан өткерген, келелі ғылыми­техникалық жетістіктерге көтерілсе де, рухани байыз таппаған, зұлымдықтың да, ұлылықтың да шетіне жеткен, дүрбелеңге толы XX тасыр аяқталып келеді. Және бұл кезең тек қана бір ғасырдың аяғы емес, адамзаттың екі мың жылдық тарихының шарықтау шегі, жаңа дәуірге аяқ басу болып табылады. Мұндай уақытта әрқашанда идеялық дағдарыс пайда болады, алуан түрлі ақыр замандық ой­сезімдер туындайды. Француз ойшылы Макс Нордау оны «заман ақыры» деп атаған: «Заман ақыры» дегеніміз жан тапсыру мен жалбарынудан тұрады. Скандинав мифологиясында «құдайлар өлімі» туралы сұмдық ертегі сақталған. Біздің уақытымызда тіпті ең салауатты ой иелерінің өзі үйірілген ымырт, тұтылған Кун, Ай, халықтар күйреуі қаупін сезінуде» («Простор», №4, 1992, 143­6.). Демек, бұл адамзат тарихының бір циклдан басқа циклге көшу барысында ой­парасат мүмкіндігін сарқуы, рухани, діни, эстетикалық, жалпы, таным дағдарысына ұшырауы. Бірақ, біз қанша күйзелгенімізбен, табиғат күйзелуді білмейді, жаратылыс заңдары өзгере қоймайды. Бар болғаны түсінік, пайымдар бірте­бірте өзгеріп, жаңа көзқарас, тың ойлау машықтарына жол ашылады. Осындай қиын уақытта, даму үлгісін таба алмай отырған уақытта, дүниежүзілік мағынаға ие болған мәселе — Шығыс пен Батыс ерекшелігі және арақатынасы. Бұл өте күрделі мәселе. Тек қана жаграфия немесе тарих мәселесі емес, мындаған жылдық дәстүр, әдет­ғұрып, таным­көзқарас мәселесі. Және бұл тек дәстүрге байланысты емес, ой алмасуына да қатысы бар. Адамзат өркениетінің ой қоры шектеулі, сондықтан ол халықтан халыққа көшіп отырды. Мысалы, христиан дініне зороастризм әсер етсе, христиан діні кейін исламға әсерін тигізген, буддизмнің Қытай мен Жапонияға жеткен «үлкен доңғалағы» Үндістан мен Шри­Ланкада сақталған алғашқы буддизм нышандарынан мүлде басқа. Көне грек философиясын адамзатқа арабтар жеткізсе, Батыс білімпаздары әл­Фарабидің «Табиғат­ матбұғат» деген ілімін пайдаланып, техникалық жетістіктерге апаратын материалистік көзқарас қалыптастырған. Сөйтіп, ежелгі Бабыл, Мысырдан нәр алған қазіргі өркениетіміз пайда болды. Әйтсе де, Батыс пен Шығыс айырмашылығын түсіндіру үшін біз алдымен «Шығыс» ұғымының мазмұнын анықтап алуымыз керек. Сонау орта ғасырдың өзінде еуропалықтар өз­өзін басқа құрлықтар адамдарына қарсы қойып, «Шығыс» деп арабтар, парсылар, түркілер, үнділіктер, қытайлар құрайтын Азия елдерін атаған. Сонымен қатар, олар Шығысқа Қасиетті Ұрым империясына кірмеген Батыс Еуропа елдерін де жатқызған. Бұл түсініктердің жаңғырығы біздің уақытымызға дейін жетті. Дәл осы жағрафиялық аймақтар шығыстану ғылымының зерттеу ауданына айналды. Ғылымның бұл саласы бойынша Шығыс­ көнелік пен жаңалықтың арақатынасы Батысқа түбегейлі қарама қарсылықтан тұратын тарихи­мәдени қоғамдастық. Оның Батыстан ерекшелігі — қоғамдық және өнер тудырушы сананың XIX ғ. дейін ортағасырлық үлгімен дамуында және содан туындайтын қазіргі замандағы дәстүрлі мәдениет маңызының артуы. Антикалық және біршама византикалық негізде пайда болған еуропалық мәдениет аймағынан Шығыстың айырмашылығы, өзара бірлікте бола тұра, бірнеше бастаудан нәр алады. Олар үнді, иран, қытай мәдениеттері және бұларға X г. қосылған мұсылман мәдени аймағы. Бұл тұста мынаны есте сақтау керек: XVII т. бастап Шығыс тек қана жағрафиялық немесе бір жүйедегі тарихи­мәдени ұғым болудан қалды. Шығыстың отарлануы Шығыс пен Батыс арасындағы ежелгі заманнан келе жатқан дәстүрлі байланысты бұзды. Сонымен қатар, ол өмірде жаңа байланыс жүйесін құрады. Қазіргі Азияның «жас айдаһарлары» осы жүйеде өз­өзін қайта жасап шыққан шығыстық шабандоздар. Бірақ қазірдің өзінде адамзат мәдениетінің жоқ­жітігі бүтінделді, алды­артымыз айқын деуге ауыз бармайды. Егер өркениетімізді мозаика ретінде алатын болсақ, әрбір халық сол мозайканың белгілі түске боялған бөлшегі. Бұл тұрғыда біздің барымыздан зарымыз коп. Испан геноцидіне ұшыраған майя, ацтек, инкілер өркениетін сөз етпес бұрын, егеменді мемлекет болып отырған қазіргі түркі халықтарын алайықшы. Олар қайдан шыққан? Қандай өзгерістерден өткен? Өзге үлкен өркениетті халықтарға қатысы қалай? Түркішілдік­тұраншылдық идеясының сыры неде? Құдайдың қаһарынан тітіркенгендей бұлардан өзгелер неге соншама именген? Құбылмалы көшпелі тұрмыс құрса да, ұлттық генотипін қалай сақтап қалған? Адамзат ой қорына қосатын үлесі бар ма? Тынық мұхитынан Жерорта теңізіне дейінгі орасан зор кеңістікті қалай иемденген? Мінеки, осындай ұшы­қиыры жоқ сауалдарды басқа да толып жатқан халықтар жөнінде де қозғауға болады. Тіпті қазіргі заманымыздың басты мазмұны осы сауалдарға тірелетін сияқты. Қазір әрбір ұлт өзінің ұлттық сана­сезімінің жоғарылауына және дүниежүзілік отаршылдық жүйенің күйреуіне байланысты тарих сахнасынан орын алтысы келеді. Тіпті дамыған еуропалық елдердің өзі бет түсі жоқ бір қалыптылықтан қашып, ерекшеліктерін сақтап қалуға тырысады. Себебі архетнптер өлмейді. Ал архетиптер дегеніміз әрбір ұлттық сана түпкірінде сақталған өмір сүру және ойлау дағдысы, өнер тудыру дәстүрі. Осы тұрғыдан алғанда Шығыс пен Батыс мәселесі өзіне қатты назар аударып отыр. Бұрын Батыста еуропоцентризм іліміне байланысты Шығысты кемсіту, тіпті тарихи халықтарға қоспау (Гегель) салқыны басым болса, қазір көне шығыс мәдениетіне мойын ұсыну басым, шығыс халықтарының, этнографиясына қызығушылық көзге ұрады. Екінші жағынан Освальд Шпенглер өзінің әйгілі «Еуропаның ақыры» еңбегінде Батыс елдері күйреу кезеңінде дегенмен, Батыс, керісінше, әлі күнге шейін дамыған үстіне дами түсіп, адам құқықтарын қорғау жөнінде жіті зейінділік танытып, либералды демократия туын жоғары көтеріп келе жатыр. Қазір көптеген Азия елдері дамушы елдер қатарына жатады. Осыдан біраз сауалдар туындайды. Біріншіден, Батыс пен Шығыстың экономикалық алшақтығы қайдан туған? Егер осы уақытқа дейін Шығыс экономикалық белсенділік танытпаса, оның этикасына байланысты болар? Шығыстағы адам туралы дәстүрлі түсінікті өзгертуге қажеттілік бар ма? Егер бар болса, қай бағытта? Екіншіден, Батыстағы қазіргі рухани дағдарысты қалай түсіндіреміз? Ол қандай факторларға байланысты? Осы дағдарыстан шығуға Шығыстың рухани мұрасы көмектесе ала ма? Егер көмектесе алса, қай салаларын пайдалану керек? Үшіншіден, адамзат болашағы қалай болмақ? Мүмкін, жаңа сападағы соны өркениет пайда болар? Оның бастауы не? Осыған ұқсас сауалдар қазір көптеген конференцияларда, еларалық кездесулерде көтеріледі. Мінеки, бұл мәселелердің қойылуының өзі Батыстың сыңаржақ батысшылдықтан арыла бастағанының айғағы. Шығысқа мойынсұну, тіпті Тәураттағы адасқан ұлдың әкесіне қайта оралуы іспетті қызық бетбұрыс. Сонымен, Шығыс пен Батыс дегеніміз не? Қысқаша айтқанда, бұл қарама­қайшы дәстүр мен дағдыға сүйенген тол дүниетаным, ерекше болмыс. Шығыс әрқашанда терең пәлсапалық ой, ғасырлар бойы үзілмеген мәдени дәстүр иесі болса, Батыс жаңару мен ізденіс иесі. Шығыста адамның жеке өмірі ру, тайпа, касталық құрылымдарға бағынышты болса, Батыс өз­өзін миногамды семья мен жеке тұлғаның мүддесін қорғауда қалыптастырды. Шығыс адамды ғарыштық болмыстан ажыратпаған болса, Батыс адамның жеке болмысын дәріптейді. Шығыста дүниеден баз кешу, сабырлылық басым болса, Батыста елгезектік, өнертапқыштық басым болды. Сонда осыншама айырмашылықтарға апарып соққан жағдайлар қандай екен? Оның бір­ақ себебі бар. Ол бар болудан жоқ болуға талпыну, материалдық өмірді рухтың абақтысы деп санау, көп нұсқалықтан қашып, құдай тектес абсолютті ғана өмір сүруді аңсау. Шығыстың коп ілімдері бойынша, жер үстіндегі өмір ластану орны, яғни адам бұл дүниеде ақырын жүріп, анық басып, өзінің жаны мен тәнін сақтауы керек. Ал оған үйрететін —рухани ұстаздар. Үнді елінде оларды гуру десе, мұсылман елдерінде шайқы, пір деген. Олар өздерінің мүриттеріне бағыт­бағдар беріп, рухани тазалығын қадағалап отырған. Сондықтан шығыстық өмір үлкенді сыйлау, ақыл сөзді бұлжытпай орындауға негізделген. Қазіргі Батыс өмірі испан ойшылы Ортега и Гассет айтқандай, жастық үлгісімен дамыса, Шығыс өмірі кәрілік үлгісімен дамыған. Қытай білімпаздарының айтуынша, жердегі өмір ғарыштық ырғаққа бағынады, ал үнділік абыздар «ашрама» өмір кедендері жөнінде ілім жасаған (Упанишад жинағы, Христос дәуіріне дейінгі VIII­VII гғ.). Онда төрт кезең туралы сөз болады. Бірінші кезең, брахмачарин, шәкірт кезеңі. Бұл кезенде шәкірт ұстазының нұсқауымен Ведаларды оқып, ошақта құрбандық отын сақтайды. Басты негіздері — білім, ұстамдылық, имандылық, бағыныштылық. Екінші ашрама ­ грихастха. Бұл кезенде жетілген шәкірт үй иесі (отағасы) міндетін атқарады. Бағыты: отбасы, дүние­мүлік жию, имандылық, махаббатқа негізделген жыныстық қатынас. Үшінші кезең — ванапрастха: дүниеден оқшауланып, орманда жападан­ жалғыз өмір сүру. Басты сипаттары: ұстамдылық, имандылық. Соңғы кезең саньяеин кезеңі деп аталады. Бұл дүниеден баз кешіп, садақамен күн көретін құдай құлшылығыңдағы дәруіштің өмірі. Байқасаңыз, төрт ашраманың алғашқы екі кезеңі өмірді сыйлауға негізделсе, соңғы екеуі өмірден баз кешіп, өлімге дайындалуға арналады. Яки, адам Өмір мен Өлім ұлы желісінің арасындағы пақыр жолаушы. Оның мықтылығының өзі осы пақырлығын мойындауда ғана. Бұл ғажайып рухани терендікке, ар­ұждан тазалығына жетелейтін бағыт. Ал Батыс бағытына келетін болсақ, ол көбінесе тән қажеттіліктерін қанағаттандыруға негізделген. Онда ғарыштық күштер, Абсолют мойындала бермейді, антропоцентризм, адамды дәріптеушілік басым. Әрісі Ежелгі Греция, берісі Ренессанс заманынан бастап дүниенің өлшемі адам боп саналады. Егер Вольтерлер кезеңінде адамның ақыл парасаты дәріптелсе, Ницшеден бастап күш қайрат, діндік санадан тыс жігер астамшылығы бағаланады. Сөйтіп, Батыс таза физиологизмдегі (фрейдизм) тұтынушы қоғамға айналып, кейін одан да жалығып, енді рухани жаңару үшін тойымсыз көзін амалсыз Шығысқа тігіп отыр. Француз ойшылы Рене Генонның пайымдауынша, бұл ерекшеліктердің бәрі кеңістік пен уақытқа қарама­қайшы түсініктерден туындаған. Таратып айтқанда, Шығыс халықтары кеңістік туындысы болса, Батыс халықтары — уақыт туындысы. Библияға кірген «Абыл мен Қабыл» аңызын алатын болсақ, отырықшы Қабыл қойшы Абылды өлтіріп, адамзат тарихындағы бірінші қылмыскер деген қарғысқа ұшырайды. Сондағы өлтіруінің себебі құдай Абылдың шалған құрбандығын қабыл алады да, Қабылдікін тіпті көзге ілмей қояды. Сөйтіп, адамзат тарихы қылмыстан басталады. Генон осы аңызға сүйене отырып, Қабыл Абылды өлтіргендей, отырықшы халықтар көшпелі халықтарды жер бетінен құртып жібереді деген пікірге келеді. Көшпенділердің үлесі кеңістік болса, отырықшылардікі — уақыт. Егер бұл модельді Шығыс пен Батысқа тарататын болсақ, екеуінің арасындағы мың жылдарға созылған күрес таза этикалық текетірес боп шығады. Демек, егер қазір Шығыс пен Батыс арасындағы диалог басталса, ол Батыстың этикалық жетілгендігінен, дәуіріміздің ақырзамандық сипат алып бара жатқандығын түсінгендігінен. Әрине, бұдан Батыс халықтарының сана­сезімі төмен, мәдениеті балаң деген пікір туындамау керек. Керісінше, Батыстың өз мәдениетін жоғары санағаны сонша, басқа мәдениеттерге менменси қараумен келеді. Тіпті, ұлы Гегельдің өзі тарихи халықтарды тек Еуропамен шектеді емес пе? Ол аз болса, әйгілі мәдениеттанушы Арнольд Тойнбиді алайық. Ол да, мысалы, көшпелі халықтарға өзінің көлемді шығармасында бес­алты­ақ бет арнайды. Және оларды «дағдарылған» деген топқа кіргізеді. Бұл тәсіл — әлсіздіктен емес, дүниетаным тарлығынан туындап жатыр. Сондықтан біз қазір қазақ болайық, орыс болайық, жалған патриотизмнен арылып, дүниеге мейлінше кең қараумыз керек. Бәріміз де бір планетаның ауасын жұтудамыз және оның озондық қатпары онша қалың да емес. Бұл ойлар планетарлық космополиттік сана­сезімге жетелейді. Осы тұрғыда «Берлин қабырғасының» жойылуы тек қана бір идеологиялық жүйенің күйреуі емес, жер бетіндегі бүкіл шекаралардың шытынай бастауы деп ұғуымыз керек. Егер адамдар ғасырлар бойы ұлттық таңбадан ажырай алмаса, ол мықтылығынан емес, әлсіздігінен. Өйткені, ұлтқа бөліну, Шығыс пен Батысқа бөлінудің өзі белгілі тарихи жағдайда туындаған құбылыс, адамның өз­өзін сақтауының бір амалы. Бірақ космополит болу ұлттық болмыстан айрылу емес, керісінше, оны күрделендіру, белгісіздіктен қорықпау, өз­өзінді тосын жағдайда сынау. Космополиттік сана, синтез арқылы жаңару проблемасын әдебиет пен өнерге Р. Тагор, Мұхаммед Икбал, саясат және қоғамдық ойда Дж. Неру, Камал Ататүрік қойған. Джавахарлал Неру жазғандай: «Батыстан қол үзу ­ шіріп біту мен өмірлік және өнер тудырушылық қайраттан айыруға әкеледі. Сондықтан біз синтетикалық аспектте қатты назар аударып, бүкіл әлемді өзіміздің итеру объектімізге айналдыруымыз керек». Бұл — тамыры терең идея, өйткені біржақтылықтан сақтандырады, қазіргі уақыттың талаптарымен санасуға жетелейді. Мысалы, В. Сенгордың пікірінше, еуропалық («салқынқанды») және африкандық («қызба») мәдениеттердің синтезі африкандық қоғамды ескілік сарқыншақтарынан арылта алады, ал, африкандық мәдениеттің құндылықтары Еуропаның «ауру» мәдениетін қайта жаңғыртуға, немесе, тіпті, өзгертуге тиіс. Қазақ топырағында мұндай талпыныстың көрнекті өкілі — Абай. Ең ғажабы, Абай көшпелі тұрмыстың Ренессанстық заманы — Біржан сал, Ақан серілер дәуірлеген XIX ғасырда туып, ата­бабадан мирас дәстүрді сыйлай тура, отан қанағаттанбаған. Heгe? Нe себепті? Себебі сол, ол өз халқын адамзаттан бөлмеген, томаға­тұйық, ішкен­жегенге мәз, бұйығы тұрмысқа қарсы болған. Көшпенділер өркениетінің өз қасиеттерін сақтай тұра, рухани жаңара алатынына сенген. Оған дәлел ретінде «Оспанға», «Табиғаттың төрт мезгілі», «Аттың сыны», «Қансонарда бүркітші шығады аңға», «Ескілік киімі» және махаббат лирикасын келтіруге болады. Осы өлеңдерінде Абай көшпелі тұрмыстың нақты суреттерін, ашық та еркін мінезін дәріптеген. Бұл өлеңдердің салмақтылығы сонша, Овидий, Горацийлердің табиғат лирикасын еске түсіреді. Демек, бұл еш тарихи­арақашықтықсыз жазылған рулық­патриархалдық сананың туындысы, көшпелі тұрмыстағы ақынның өз болмысына деген ыстық сезімі, қимас көзқарасы. Ал бірақ қанша қимағанымен, Абай өз халқын басқа биіктерде, басқа өлшемдерде көргісі келді. Өйткені, Абай заманында көшпелі тұрмыс өз мүмкіндіктерін сарқып бітпегенімен, Еуропаның отырықшы мәдениетіне төтеп бере алмайтын жағдайда еді. Сондықтан Абайдың басты мақсаты: батыс, шығыс мәдениетімен сусындап, «қалың елі, қазағын» XIX ғасырдағы күрделі өркениетке жанастыру болды. Бұл жағынан ол грек мәдениетін насихаттағаны үшін өз атасының қолынан қаза тапқан скиф ойшылы Анахарсиске ұқсайды. Бірақ Абайдың ең бірінші меңгергені ­ Шығыс мәдениеті. Нақтылап айтқанда, Әл­Фарабиден нәр алып, сопылық дәстүрге ауысқан шартты дін ілімі. «Алланың өзі де рас, сөзі де рас» деген өлеңінде Абай осы ілімді уағыздаушы, діни реформатор ретінде көрінеді. Махаббатпен жаратқан адамзатты, Сен де сүй ол Алланы жаннан тәтті! Адамзаттың бәрін сүй баурым деп, Және хақ жолы осы деп, әділетті. Абайдың ойынша, дін дағды, рәсімге емес, адам жүрегіндегі ешқандай нұсқауды қажет етпейтін махаббатқа, сенімге негізделуі керек. Ол махаббат ең алдымен құдіреті күшті Құдай тағалаға арналады, содан Алла махаббаттың жемісі — адамзатқа, сосын — адамзат құдайшылығына кепіл болмақ бірден­бір күш — әділетке бағышталады. Бұл — рационалдық және сопылық таным араласқан азаматтық шартты дін. Осы «үш нәрсені сүюге» қабілеті жеткен адамды Абай иманы толық деп санайды. Міне, бұл Абайдың тек қана қазақтың емес, бүкіл адамзат ойына қосқан өзіндік үлесі. Ал, әйгілі Отыз сегізінші қара сөзінде ол адамда Алланың сегіз сипаты бар екеніне сүйеніп, оны Құдайға теңестіреді, «болмасаң да, ұқсап бақ» деп үлкен рухани қайраткерлікке шақырады. Бұл талпынысында шығыстық емес, талапшыл батыс мәдениетінің сарыны басым. Егер Абай ислам фанатизмінен ада көшпенді тұрмыс өкілі болмағанда, отан мұндай көзқарас қалыптастыру оңайға түспес еді. Абайдың қайғысы да, бақыты да Чадаев сияқты өз халқының рухани жаңаруының тарихтың таза бетінен бастауында, үйреншікті тұрмыстан «жиреніп» белгісіздіктен қорықпауында. Егер Абай «Сегізаяғында»: «Екі кеме құйрығын ұста, жетсін бұйрығың» десе, біз мұны рухани өсиет ретінде қабылдауымызға болады. Өйткені, біз кентавр іспетті табитатқа етене жақын еуразиялық мәдениеттің өкіліміз. Біздің тарихи міндетіміз Шығыс пен Батыс арасында көпір болу, екі ұлы дүниені жақындастыру және олардан нәр ала отырып, өз болмысымызды ұмытпау. Бұл ойлар XX ғасырдағы Азия бұлбұлы Мағжан Жұмабаев поэзиясының арқауы болған. Шынымен де Мағжан поэзиясының ғажаптығы тар ұлттық шеңберден шығып, бүкіл шығыстық маңыз алуында емес пе? Бұл және заңды да. Өйткені, Абай заманында Еуропа мәдениеті дәуірлеп тұрса, Мағжан тұсында құлдырай бастайды. Түркия және басқа да шығыс елдерінің маңызы арта бастады. Шпенглердің атақты еңбегі шықты. Отаршылдыққа қарсы ұлт азаттық күрес жанданып, ұлттық мәдениетіміз жаңа мазмұнға ие бола бастады. Мінеки, осы процестердің бәрі Мағжан шығармаларыңда нақты көрініс тапқан. Ұлы Абайға еліктеуден бастап, Мағжан романтизм, символизм мектептерінен өтеді, декаденттік сарынға ұрынып, байронизм «ауруына» шалдықты. Осымен қатар, негізін түрік ойшылы Зия Гокалп қалаған түркішілдік бағытының табанды өкілі болды. Ақпан төңкерісін арайлы үмітпен қабылдап, Қазан төңкерісінен ат тонын ала қашады. Кейін заман ағымын түсініп, халқына қызмет еткісі келсе де, іштей өле­өлгенше жаңа тәртіпке қарсы боп өтеді. Себебі соңғы азаттық ерекшеліктерді таптап, түр­түссіз, тұқым­ тексіз тек қана папка ұстаған робот жасайтын тәртіп еді. Мағжан оның қаншама қатер әкелетінін сол заматта­ақ сезген. Мінеки, оның қорқытшыл сарыуайымға салынатыны да содан. Ол уайым күйреген арманын азалау уайымы еді. Сонда ол не арман? Ол арман түркішілдік идеясы арқылы бүкіл шығыстың қайта жаңаруы еді. Сондықтан бірінші дүниежүзілік соғыс барысында Мағжан әйгілі «Күншығыс» өлеңін жазады. Қысық көзді Күншығыс, Бұл тұруың қай тұрыс? Серпіл енді, алыбым! Күңірентіп жерді ыңыраншы, Күнбатысқа көз салшы, Көрдің бе қанның жалынын?

Читайте также:  Тарих теориясы мен философиясы туралы

Оставить комментарий