Шығыс пен батыстың киелі өнері ұстанымдар мен тәсілдер

Өнер тарихшылары «киелі өнер» (сакральді өнер) деген терминді діни тақырыпқа арналған кез келген туындыға қатысты қолданғанда өнердің шын мәнінде екенін естен шығарып алады. Өнер, шынында, өз тақырыптары рухани ақиқаттардан туындағаны үшін ғана сакральді бола алмайды; оның формальді тілі де осындай қайнар­бастаудың куәлігіне жүрерліктей болуға тиіс. Мәселен, стиль тұрғысынан алғанда, өз дәуірінің өнерінен принципті түрде айырмашылығы жоқ ренессанс пен барокко дәуірлерінің діни өнерін сакральді (киелі) деуге болмайды; олардың діннен сыртқы, әдеби бейнесін ғана алған тақырыптары да, қажетті тұстарда олардың бойына сіңірілген ізгі сезімдер де, оларда көрініс беретін жан дегдарлығы да бұл өнерге киелілік бере алмайды. Өз пішіндері арқылы белгілі бір дінге тән рухани зерделеуді көрсете алмаған өнер бұл мәртебеге лайық емес. Әрбір пішін (форма) — өзіне тән болмыс көрінісінің хабаршысы. Діни мазмұн оның формальді тіліне еш қатыссыз­ақ оған орналастырылуы мүмкін, мұны ренессанс дәуірінен бергі христиан өнері дәлелдеп отыр, демек, бұл — бар болғаны киелік тақырыбындағы зайырлы өнер шығармалары ғана, бірақ екінші жағынан, зайырлы пішіндегі сакральді өнер туындысының болуы мүмкін емес, өйткені, пішін мен рух арасында мықты ұқсастық бар. Рухани тұрғыдан көру айрықша формальді тілде айқын көрінеді, егер мұндай тіл жоқ болса, соның нәтижесінде, әлгі сакральді өнер деп отырғанымыз өз пішінін зайырлы өнердің әлдебір түрінен алып отырса, бұл заттарды рухани көре білудің жоқтығынан ғана болатын нәрсе. Діни өнердің протейлік немесе айқын емес және тұрақсыз мінезін догманың әмбебаптығымен немесе рухтың еркіндігімен ақтап алуға тырысудан пайда жоқ. Егер руханият табиғаты пішіндерге тәуелді емес десек, бұл оны пішіннің әрқилы түрлері арқылы жеткізуге немесе баяндап беруге болады деген сөз емес. Өзінің сапалық мәнісінің арқасында пішін сезім аясынан өз орнын тауып алады, бұл интеллектілік аядағы ақиқаттың орны сияқты; гректің «эйдос» ұғымының мәні осында. Догма немесе доктрина түріндегі ментальді форманың Тәңіри Ақиқаттың шектеулі болса да, сәйкес көрінісі болатыны сияқты, сезімдер арқылы түсінілетін форма сезінілетін формалардан да, ой аясынан да басым түсетін ақиқатты немесе шындықты өз қалпында көрсете алады. Сондықтан, сакральді өнер пішіндер іліміне немесе, өзгеше айтсақ, пішіндерге тән рәміздемеге негізделген. Бұл ретте рәміздің тек қана шартты белгі еместігін ескеру керек. Белгілі онтологиялық заңның арқасында ол өзінің архетипін әйгілеп тұрады; Кумарасвами айтқандай, рәміз — белгілі бір мағынада, өзі бейнеленген нәрсенің өзі. Дәл осы себептен дәстүрлі рәміздемелер ешуақытта сұлулықтан тыс өмір сүрмейді: дүниеге рухани көзқарас тұрғысынан алсақ, заттың әдемілігі — оның экзистенциалды қабығының мөлдірлігінен өзге ештеңе де емес; өз атына лайық өнердің ғажайып болатыны — ақиқи нәрсе. Сакральді өнермен айналысатын кезкелген суретші немесе шебер қолөнершінің формаларға тән Тәңір Заңын толық түйсінуі мүмкін емес және оның мәнісі де жоқ; ол мұның өз өнерінің ережелері аясында ғана кездесетін белгілі аспектілері мен белгілі практикалық қолданыстарын ғана біледі; бұл оның сурет салуына, қасиетті ыдыс жасауына немесе қалыптасқан тәсілмен каллиграфиямен айналысуына мүмкіндік береді, бірақ өзі жасап отырған символдардың түпкі мағынасын тану ол үшін міндет емес. Дәстүр қасиетті үлгілер мен өзгермес ұстындарды мұра етіп қалдырады, сол арқылы пішіндердің рухани негізділігіне кепіл болады. Дәстүрде құпия күш бар, ол күллі өркениетке дариды және өнімдерінің мазмұнында арнайы сакральді ештеңе жоқ өнерлер мен ұсталықтарға да ықтиярын тигізіп отырады. Осы күш өркениеттің стилін — сырттан еліктеуге мүмкіндік бермейтін, органикалық жолмен, өзіне жан бітіретін рухтан өзге ештеңенің көмегінсіз қалыптасатын стильді тудырады. Осы заманға тән, берік бекіп қалған қате түсініктің бірі — өзін өнердің объективті, арда ережелеріне қарсы қойып, олар шығармашылық құдіретті жаншып тастауы мүмкін деп қорыну. Шындығында, өзгермейтін ұстанымдар «байлап» тастаған, жанды шығармашылық қуанышына бөлемейтін бір де бір дәстүрлі шығарма жоқ, ал осы заманғы индивидуализм, аз ғана ұлылардың бәрібір рухани жағынан бедеу еңбектерін қоспағанда, ажарсыздықты — пішіндердің тыйымсыз және үмітсіз ажарсыздығын дүниеге әкелді, ал ол біздің дәуіріміздің тұла бойына сіңіп тұр. Бақыттың басты шарттарының бірі — мәңгіліктегі мәні бар нәрсенің бәрін тану; бірақ бүгінгі біздің заманда бұрынғыдай күллі тіршілігі «Құдай үлгісіне» лайық құрылған өркениет туралы кім армандай алады? 1 Теоорталықшыл (дінге бағынышты) қоғамда қарапайым қызметтің өзі осы аспани батаға, ізгілікке қатысты. Дәл осы тұста өзім Мароккода естіген көше әншісінің сөзін келтіру орынды болар. Әншіден оның қолындағы аңыз­жырларды бірқалыпты әуенмен сүйемелдейтін араб гитарасының шегі неге екеу екенін сұрағанбыз. Ол былай деп жауап берді: «Бұған үшінші ішек тағу имансыздыққа барар жолдың бірінші қадамы болар еді. Құдай Адам Атаның жанын жаратқан кезде жан тәнге енгісі келмей, оны өз торын айналып ұшқан құсша, айналып ұшып жүріпті. Құдай періштелерге әйел және еркек деп аталатын екі ішекте саз ойнауға бұйырған, жан аспаптың — тәннің — ішінде әуен бар екен деп ұйғарып, оған кіріпті де, қалып қойыпты. Сондықтан, әйел мен еркек деп аталатын екі ішектің өзі жанның тәннен азаттық алуы үшін жеткілікті». Осы әфсана сырт көзге көрінетін қалпынан әлдеқайда терең мағыналы, өйткені, ол сакральді өнердің күллі дәстүрлі доктринасына қорытынды жасайды. Сакральді өнердің түпкі мақсаты — сезімдерді ояту мен әсерлерді жеткізу емес; ол — символ және ол үшін қарапайым және байырғы нәрселер де жеткілікті. Қайткен күнде де, одан артық символды бола алмас та еді, оның түпкі мазмұны — жеткізілуі мүмкін емес нәрсе. Оның шығу тегі періштелерге тән, өйткені, оның прототиптері формальдіден әлдеқайда асқақ шындықты бейнелейді. Бұл өнер жаратылуды ­ «Тәңірлік Өнерді» — әфсаналармен айшықтайды, сол арқылы әлемнің рәміздік, яғни символдық табиғатын көрсетіп, адам рухын пісіп­жетілмеген және өткінші «оқиғалардан» азат етеді. Өнердің періштелік тегін индуистік дәстүр айқын тұжырымдайды. «Айтарейя Брахмана» бойынша, бұл дүниедегі әрбір өнер туындысы диюдың өнеріне еліктеу нәтижесінде туған, «мейлі, ол терракотада жасалған піл ме, қола бұйым ба, киімнің бөлшегі ме, алтын ою немесе есек­арба ма, бәрі­бір» солай. Дию періштелерге ұқсас. Христиан әфсаналары әлдебір киелі бейнелерді періштелердің ісі деп санайды, бұл да әлгі идеяға ұқсас. Диюлар әмбебап Рухтың белгілі бір қызметі, Тәңір Еркінің бұлжымас көрінісі болып табылады. Барлық дәстүрлі өркениеттерге тән ілім сакральді өнердің Тәңір Өнеріне еліктеуге тиісті екенін айтады. Бірақ бұл Құдайдың кемел жаратылысы — дүние, біз көріп тұрған қалпында көшіріліп алынған, таза астамшылықтың өнімі екен дегенді білдірмейтінін айқын түйсіну керек: әріп санаған «натурализм» сакральді өнерге мүлде жат. Тәңір рухының жарату тәсілін көшіріп алуға ғана, сол тәсілге еліктеуге ғана болады. Оның заңдарын адам адам күйінде шығармашылықпен айналысатын деңгейге, яғни ұсталық саласына көшіріп алу керек. * * * Бір де бір дәстүрлі ілімде Тәңір өнері идеясы дәл индуизмдегідей негіздік роль атқармайды. Өйткені, Майа — Әлемді Тәңірлік Ақиқаттан тыс болып көрінуге мәжбүр ететін, танылуы қиын Тәңірлік Күш қана емес (сондықтан күллі қостектілік­дуалдық пен күллі алдамшы Майадан бастау алады); өзінің пайдалы аспектісінде Майа барлық пішіндерді жарататын Тәңірлік Өнер де болып табылады. Негізінде, бұл Шексіздікке қамаулы, өзін Өзінен тыс «көргенінде» Өзін объект ретінде шектеп қоятын мүмкіндіктен өзге ештеңе емес. Құдай дүниеде өзін білдіреді, алайда, дәл сол дәрежеде Ол білінбейді де; Ол өз дегенін айтады, бірақ дәл сол кезде үнсіздігін сақтайды. Дәл солай — Абсолюттің өз Майасы арқылы Өзінің кейбір қырларын немесе нақты мүмкіндіктерін объективтендіріп, оларды диффериенциалды көрумен шектеп қоятыны сияқты, суретші (суреткер) де өз шығармасында өзінің әлдебір аспектілерін береді, ол олардың сұлбасын өзінің дифференциалды емес тіршілігінен тысқары көрсететін сияқты болады. Оның объективтенуі өз тіршілігінің құпия тереңдерін көрсетеді десек, онысы таза символикалық тұрпатта болады, сөйте тұрып, суретші аз ба, көп пе, әлдебір дәрежеде өз болмысының пішінін, айнасын шын мәніндегі, мәңгі толық, нағыз бейнесінен бөліп тұрған түпсіз шыңырауды бірте­бірте түйсінетін күйге жетеді. Суреткер­жаратушы мұны біледі: менің пішінім бар, алайда, мен одан шексіз үлкенмін, өйткені Нәт абсолютті Білуші күйінде, ешқандай пішінге симайтын ақиқилық күйінде қала береді; бірақ ол мынаны да біледі: кім де кім өз шығармасы арқылы өзін білдірсе, өз кезегінде, әлсіз және қателіктеріне жол беретін адам «эгосынан» әлдеқайда басым. Тәңірлік өнер мен адами өнердің ұқсастығы — өзін объективтендіру жолымен кәдеге асыру. Егер осы объективтену әншейін ғана бұлдыр интроверсияға емес, рухани мән­ мағынаға толы болғысы келсе, оны білдірудің жолдары нәттік көру арқылы әйгіленуге тиіс. Басқаша айтсақ, өзіне дәл осы өзін таныту жолдарын таңдап алған алдамшылық (иллюзия) пен өзін өзі аңғармаудың бастауында «Мен»­мен ортақ ештеңе жоқ; таныту, жеткізу жолдары дәстүрден, жоғарғы Болмыстың — барлық тіршілік атаулының Нәті болып табылатынның формальді және «объективті» аяңдарынан алынуға тиіс. * * * Христиандық көзқарас бойынша, Құдай сөздің асқақ мағынасындағы «суреткер», өйткені Ол адамды «өзінің бейнесіне ұқсатып» жаратқан. (Быт. 1.27). Ал бейне өзінің прообразына — түпкі бейнесіне ұқсастықты ғана емес, абсолютті «ол еместігін» де білдіретіндіктен, оның ауытқусыз, жаңсақ болмауы мүмкін емес­ті. Құдайға ұқсастық Адамның күнәға батуы арқылы бұзылды; айна буалдыр тартты; алайда, адамның толығымен басқа жаққа лақтырылып тасталуы да мүмкін емес­ті, өйткені сана өз шектеулілігіне бағынышты болғанымен, Өз тарапынан Тәңірлік Толылық ешқандай шектеуге симайды және бұл айтылған қиыс тұстарды шек­шетсіз Махаббат болып көрініс беретін Тәңірлік Толылыққа қарсы қоюға болмайды деуге мүмкіндік береді. Осы Махаббаттың шексіздігінің өзі Өзін Мәңгі Сөз деп «жариялаған» Құдайдың жерге түсіп, Өзіне бейненің кембағал сұлбасын — адам табиғасын — қабылдап алып, осы табиғаттың нағыз сұлулығын қалпына қайта келтіруге кірісуін керек етеді. * * * Христиандық көзқарас Исус Христос бейнесіндегі Сөзге деген сүйіспеншілік арқылы қол жеткізілгеннің бәрі ислам пайымында әмбебап және өздік емес мағынаға көшірілген. Исламдағы Тәңірлік Өнер ­ Құран бойынша, Алла — суреткер, муссавир — бәрінен бұрын, ғарыштың сұлулық пен реттілігінен Тәңір Бірлігінің көрініс беруі. Бірлік көптің үйлесімі, тәртіп және тепе­теңдік түрінде көрінеді; осы аспектілердің бәрі сұлулықтың ішінде. Дүниенің сұлулығынан аттанып, Бірлікке жету — даналық. Осы себеппен ислам ақыл­ойы өнерді даналық сапына жатқызады; мұсылман үшін өнер, нәтінде, даналыққа немесе ғылымға негізделген; ғылымның мақсаты — даналықты өткінші ұғымдар терминдерімен тұжырымдау. Өнердің мақсаты — адамның айналасына, дүниеге, ол адам қолымен құрылған дүние болғандықтан, Бір Алланың тікелей өзі көрсетіп тұрған реттілік, тәртіп әлеміне енуге мүмкіндік беру. Өнер дүниені тазартады, жанның хаосқа толы заттар әлемінен бөлініп шығып, Шексіз Бірлікке қосылуына көмектеседі. Даостық пікір бойынша, Тәңірлік Өнер, нәтінде, трансформация өнері болып табылады: табиғат өз негізінде әрдайым циклдер заңына сәйкес үздіксіз өзгеріп жатады; оның қарама­ қарсы жақтары танудан сытылып кете беретін айрықша орталығын айналып жүреді. Әйтсе де, осы шеңбер бойынша қозғалуды ұстай білген әркім оның нәті болып есептелетін орталықты түйсіну мүмкіндігіне ие болады. Өнер мақсаты — осы ғарыштық, ырғаққа сәйкес болу. Қарапайым тұжырым мынау: өнердегі шеберлік бір қозғалыстағы толық циклді аңғару және өзін оның орталығымен сөзсіз шендестіру қабілеттілігінің өзі, тек бұл орталықтың орны анықталмаған күйде қала береді. * * * Буддизмдегі Тәңірлік Өнер ұғымын — Абсолютті персонификациялаудың қандай да болмасын түрінен бойын аулақ салатын дін үшін осы сөзді пайдаланудың мүмкіндігі аясында қарастырсақ — шынымен керемет және ой жеткісіз дәрежедегі Будданың сұлулығына теңеуге болады. Құдайға қатысты ешбір доктрина өз тұжырымдарында өз шектерін шексіздікке және өзінің гипотетикалық пішіндерін пішінсізге таңатын ментальді процестің алдамшы кейпінен құтыла алмай отырған кезде, Будданың сұлулығы болмыс күйін ой күшімен аңғаруға болатын шектерден тыс шығандарға жеткізеді. Бұл сұлулық лотос сұлулығында айшықтаулы: ол Будданың көркем және пластикалы бейнесіне ғұрыптық тұрғыда бекітілген. * * * Қайткен күнде де, сакральді (киелі) өнердің осы негізгі аспектілерін айтылып отырған бес ұлы дәстүрлердің әрқайсысынан әртүрлі деңгейде табуға болады, олардың бір де біреуі, сайып келгенде, Тәңірлік Ақиқат пен Кереметтің күллі кемелдігін толық көрсете алмайды; сондықтан олардың әрқайсысы, жеме­жемге келгенде, руханияттың кез келген ықтимал пішінін аңғаруға қабілетті. Әйтсе де, дін атаулының бәрінде өзінің рухани «экономиясын» белгілейтін өзіне тән көзқарас бар болғандықтан, қай дінде болмасын, көркемдіктің бой көрсетуі табиғи түрде ұжымдық және ерекшеленбеген болғандықтан, осы «экономияны» әрқайсысы өз стилінде бейнелейді. Оған қоса, пішін өзінің табиғасында бір нәрсені, бір жерін қалдырып кетпейінше, көрсете алмайды; пішін өзі бейнелеп тұрған нәрсені шектейді, сол арқылы өзінің дербес әмбебап архетипінің кейбір аспектілерін алып тастайды. Бұл заңды тек өнерге қатысты ғана емес, формальді көрініс берудің кезкелген дәрежесіне қолдануға болады; әртүрлі діндер арқа сүйейтін Құдайдан келген Аяндар бір­біріне ұқсас емес, ал олардың Тәңірлік Нәтіне назар аудармай, тек қана олардың формальді абристеріне көз тоқтататын болсақ, олар, тіпті, бір­бірін теріске шығарады. Осы тұста тағы да Тәңірлік Өнер мен адам өнерінің ұқсастығы айқын көрінеді. Бұл еңбекте біз назарымызды өзіміз атаған бес ұлы дәстүрмен: христианшылдықпен, индуизммен, исламмен, буддизммен, даосизммен шектемекпіз, себебі әр дәстүрге сәйкес көркемдік ережелері өмірде бар еңбектер арқылы ғана қалыптаспайды, канондық шығармалар мен көзі тірі шеберлердің мысалдарымен де дәлелденеді. Осы шеңберде әр өнердің типтік көріністер ретінде таңдалып алынған аз ғана аспектілеріне үңілуге болады. Тұтас алғанда, бұл пен таусылып бітпейтін нәрсе. Әуелі индуистік өнер қарастырылады, өйткені оның тәсілдері ғасырлар бойғы жалғастығын аңғартып отыр: оны үлгі ретінде ала отырып, ортағасырлық өркениеттер өнерлері мен одан да көне мәдениеттердің арасындағы байланысты көрсетуге болады. Христиан өнері де өзінің еуропа оқырмандары үшін маңыздылығына сәйкес көрнекі орын алмақ; бірақ оның барлық қасиеттеріне мінездеме беру мүмкін болмайтын шығар. Үшінші орын ислам өнеріне берілгені жөн болар, себебі, көптеген тұстарда ислам және христиан өнерінде қарама­қарсылық бар. Қиыршығыстық өнерге — буддалық және даостық өнерге келетін болсақ, оларға тән, алдында қарастырылғандардан ерекшелігі бар кейбір аспектілерді қамту жеткілікті болар. Бұларды салыстыру дәстүрлі өнердің ұлы әрқилығының дәлелі бола алады. Метафизиканың әлдебір аспектісіне тәуелсіз болатын сокральды (киелі) өнердің мүлде жоқтығын оқырман түсінер деймін. Метафизикалық ғылым өзінің пәні (қарастыратыны) сияқты табиғатынан шет­шексіз нәрсе, сондықтан, әрқилы метафизикалық доктриналардың арасын жалғап, біріктіріп тұратын арақатынастардың барлығын белгілеп шығу мүмкін бола қоймас. Сондықтан, оқырманды осы кітаптың жарық көруіне себепкер болған өзге кітаптар жаққа мегзеген жөн шығар. Ол кітаптар Шығыс пен ортағасырлық Батыстың дәстүрлі ілімдерінің мәніне жол ашады. Осыған байланысты алдымен Рене Генонның, Фритьоф Шюонның және Ананда Кумарасвамидің еңбектерін айтуға болады. Сонымен қатар, дербес дәстүрлердің сокральді өнерін қарастыратын кітаптарды: Стелла Крамриштің индуистік храм туралы, Дайсэцу Тейтаро Судзукидің дзен­буддизм туралы зерттеулерін және Юджин Херригельдің (Бунтақу Хакуши) дзендегі садақ атудың рыцарлық өнері туралы кітабын айтуға болады. Өзге еңбектер қажет тұстарда көрсетіліп, қажет жағдайда дәстүрлі түпнұсқалардан үзінділер келтіріледі.

Читайте также:  СЫБАЙЛАС ЖЕМҚОРЛЫҚПЕН КҮРЕС ТАРИХЫ

Оставить комментарий