Түнек ғасыр туралы

Индуизм доктринасы Манвантара аталатын адамзаттық цикл 4 кезеңге бөлінеді, сол кезеңдер бойында примордиал (ілкі) руханият барған сайын көмескілене береді деп үйретеді. Бұл кезеңдерді Батыстың ежелгі дәстүрлері Алтын, Күміс, Қола және Темір ғасырлары деп атаған. Қазіргі кезде біз 4­ғасырда, Кали­юга немесе «Түнек ғасырдамыз», оған қоса, индуизм іліміне сәйкес, біз ендігі 6 мың жыл және бірнеше жүзжылдық, яғни, былайша аталатын, «классикалық тарихқа» мағлұм заманалардан да ежелгіден бері осы ғасырдамыз. Бірте­бірте бұрын бүкіл адамзатқа ұғынықты ақиқаттар барған сайын күңгірт тартып, жеткізбестей алыстай түседі. Оларды меңгергендердің саны уақыт өте азая береді және «адамзаттық емес» мәңгі бақилық даналық қазыналары ешқашан біржола жоғалмайтын болғанмен, олар өздерін адамзат назарынан тасалап, оларға жетуді қиындататын саңылаусыз бүркенішпен қоршаған. Дәл осы себептен қай жерде де, әр түрде болса да, бірден­бір мәселеге кезігеміз: әлденеден айырылыппыз, басқа болмаса да, сырттай қабылдауға солай — ақиқи білімге ұмтылушы қайта іздеп табуы тиіс әлдене. Сонымен қатар, индуизм дәстүрі заттарды өзара байланыстырып тұрған үздіксіздікке орай, бір мезгілде жаңа циклдің басы да болып шығатын циклдің соңында күңгірт айқындалатынын, жасырын аян болатынын алға тартады. Мынандай сауал туындайды: неліктен циклдік даму төмендеу бағытында, жоғарғыдан төменге қарай жүреді? Бұл жағдайда циклдік доктрина қазіргі өркениет түсінетін түріндегі ілгерілеу идеясын толық терістеу болып табылады. Себебі сол, кез келген көрінімнің дамуы туындатушы Принциптен алшақтау жағына қарай бірте­бірте үдей түсетін қозғалысты қажеттікпен діттейді. Ең жоғарғы нүктеден басталып, көрінім қажеттікпен төменге қарай созылады, оған қоса, физикалық дене жағдайыңдағыдай, шегіне жетіп, доғарылмайынша, қозғалыс жылдамдығы ұдайы артып отырады. Бұл көрінімнің төмендеу процесін «ілгерілеуші материализация» деп атауға болар еді, өйткені Принциптің өзі, өз кезегінде, оның тікелей көрінісі болып табылатын таза руханиятпен өзара ара қатынасты келеді (біз руханиятты Принциптің синонимі ретінде емес, тек қана оның көрінісі ретінде айқындаймыз, өйткені, Принцип өз мәнінде, барлық қарама­қарсылықтардан тыс болғандығынан, қарама­қарсы категорияның болуы мүмкіндігін діттейтін категориялардың бір де біреуімен теңдестіріле алмайды). Бұған қоса, біздер ыңғайлы болуын көздеп, батыс тілінен алып отырған «рух» және «материя» терминдері біз үшін мейлінше шартты құндылыққа ие. Бұларды берілген контексте барабар тұрғыда қолдану тек оларға қазіргі философияда берілген мәндемелерден арылып барып қана мүмкін болмақ. Бұл ретте сөз «спиритуализм» әлде «материализм» турасында ма, мүлде маңызды емес, себебі бұл екі форма, тек бірін­бірі өзара толықтыра отырып, осы қатыстық және тар ой өрісі шеңберінен шыққысы келген әркім үшін мүлде тиімсіз әрі мәнсіз болып табылады. Алайда, біз бұл жерде таза метафизика саласына тереңдеуді ниет етпейміз, ал, сондықтан да, басынан­ақ сайма­сай түсінбеушіліктің алдын ала және мәнді Принциптерді бір сәт те назардан тыс жібермей отырып, әйтсе де, заттарды барынша түсінікті әрі ұғымға жеңіл ету үшін, берісі, ақиқаттан танушылыққа және тиісті пропорцияны бұрмалаушылыққа әкеліп соқтырмастай дәрежеде дәл осы, оншалық нақты емес терминдерді пайдалануға ұйғардық. Көрінімнің дамуы туралы жоғарыда айтылғанның барлығы тек жалпы­жуық қана нақты деуге келер түсінік береді; неғұрлым мұқият қарастыруда ол тым жадағай әрі тұрпайы болып шығады, себебі, дамуды қандай да бір ауытқушылықтарсыз тік сызық түрінде көрсетеді. Ақиқат шын мәнінде әлдеқайда күрделірек. Атап өткеніміздей, шынтуайтында, барлығында да екі қарама­қарсы тенденциялардың ізімен жүріп отыру қажет: бірі — төмендеуші, екіншісі — жоғарылаушы немесе, басқаша айтқанда, бірі — ортадан серпілуші, екіншісі — ортаға ұмтылушы. Осы екі тенденцияның бірінің басымдығына көрінімнің екі бірін­бірі өзара толықтырушы фазалары байланысты болады: біріншісі — Принциптен ажырау, екіншісі — Принципке оралу. Бұл екі фазаны жүрек соғысымен немесе тыныстаумен (дем алу және дем шығару) салыстыруға болады және де, бұл екі стадия, көбіне­көп, бірінен соң бірі келетін тізбекті түрде қарастырылғанмен, оларға сәйкес көрінім тенденцияларын бір мезгілдік (яғни, тізбекті емес, қатар) және тек қана түрлі дәрежелі қарқынмен әрекет етуші тенденциялар ретінде қарастырған жөн. Кейде дүниенің дамуы циклдерінің бірі барысында төмендеуші тенденцияның айқын басым көрінген сәтінде қарама­қарсы жоғарылаушы тенденцияны орнықтыруға және, нақты жағдайлар қаншалықты мүмкіндік бергеніне қарай, кейбір, мейлі, тіпті, салыстырмалы болсын, тепе­тендікті қалпына келтіруге септігін тигізетін ерекше араласушылық жүретіні болады. Бұл тепе­тендіктің салыстырмалы түрде қалпына келуіне әкеледі, нәтижесінде құлдырау тоқтатылуы немесе уақытша бейтараптандырылуы мүмкін 1 . Біз бұл жерде ең жалпылама түрде келтіріп отырған Дәстүр мағлұматтары қазіргі заман адамдары сондай әуес «философия тарихының» бүкіл нұсқаларынан гөрі, барынша ауқымды әрі терең тұжырымдамаларға жуықтауға мүмкіндік беретіні айқын. Алайда, қазіргі сәтте не осы циклдің (Манвантараның) ең бас кезіне, не, тіпті, Кали­юганың басына ден қойғымыз жоқ. Бізді тікелей неғұрлым шектеулі сала, дәлірек айтқанда, Кали­юганың ең соңғы кезеңдері қызықтырады. Шынында да, ірі кезеңдердің әрбірінің ішінде циклдің орасан көп қосалқы бөліктерін құрайтын неғұрлым жекелеген стадияларын бөліп көрсетуге болады. Әрбір стадия бүкіл циклдің әлдебір үйлес нұсқасындай болып келетіндігінен, өзі бір бөлігі болып табылатын үлкен циклдің жалпы логикасын шағын көлемде жаңғыртып береді. Алайда, бұл ретте де, сол жалпы заңның жекелеген жағдайларда іске асуына көмектесетін механизмдерді сарқа талдап­тану бізді осы зерттеуден тыс шығандатып әкеткен болар еді. Біз бұл кіріспе ескертпелерімізді тек адамзат біршама жуырда жүріп өткен бірнеше мейлінше сындарлы дәуірлерді еске салумен аяқтаймыз. Сөз, былайша аталатын, «тарихи», яғни, әдеттегі, «қарабайырланған» тарих зерттеулерінің өресі жетер кезеңге тиесілі дәуірлер турасында болып отыр. Және бұл табиғи түрде бізді берілген зерттеудің негізгі тақырыбына алып келеді, өйткені, бұл сындарлы дәуірлердің соңғысы басқа емес, «қазіргі дүние» деп атау қабылданған дәуірдің нақ өзі. Қатаң «тарихи» (қарабайыр түсінікте) кезең тарихқа шегінгенде кері сонау Христиан дәуірінің басталуына дейінгі 6­ғасырға дейін ғана созылатыны тосын көрінері бар, құдды осы нүктеден ары зерттеудің әдеттегі әдістерінің көмегімен алынбас әлдебір тосқауыл бардай және осы фактіге, неге екені, тиісінше көңіл бөлінбейтіндей­ақ. Шынында да, дәл осы уақыттан жер­жерде нақты өрі барынша қатаң хронология жүргізіле бастайды да, оған дейінгі ілгерідегі дәуірлер үшін нақты мерзімі көбіне­көп еш нақтыланбастан қалады, ал, әлдебір тарихи оқиғалардың жорамал уақыты бірнеше жүзжылдыққа дейін түрленіп, ауытқи береді. Бұл, тіпті, мысалы, Мысыр сияқты, тарихы бізге әжептәуір жақсы мәлім елдерге де тән. Бұдан да таң қаларлығы, тарихында мейлінше алыс дәуірлер туралы мәліметтері — күмәнға орын қалдырмайтын астрономиялық бақылаулардың көмегімен мерзімі көрсетілген шежірелері бар Қытай тәрізді дара һәм ерекше жағдайда да қазіргі заманғы зерттеушілер бұл дәуірлерді «аңыздық», «мифтік» деп жіктеп, сонысымен, бейне, оларды қандай да бір анық білім алуға келмейтін, сондықтан да, оларға қатысты, әуелі, шүбәсіз тарихи мағлұматтарды пайдалануға болмас салалар ретінде таниды. «Классикалық қадім заман», яғни, «классикалық көне заман» аталатын кезең, шын мәнінде, тек өте салыстырмалы көзқарас тұрғысынан «қадім заман», «көне заман» болып табылады және де, Индуизм доктринасына сәйкес, бүкіл Манвантараның бар болғаны 1/10 бөлігін құрап созылатын Кали­юганың соңғы жартысына ғана тиесілі болғандықтан, ол адамзаттың шынайы «көне заманынан» гөрі, қазіргі заманға неғұрлым таяуырақ орналасқан. Бір осының өзі қазіргі заманғы адамдардың өздерінің білімдерінің кеңдігі мен толымдылығына сенім­дәмесі қаншалық негізсіз екенін түсінуге өте­мөте айшықты айғақ болса керек. Тарихшылар өздерінің білместігін тек «аңыздық», «мифтік», сол себептен де, талдап­ тануға лайықсыз кезеңдерге ғана қатысты мағлұматсыздық дегенге сілтеп, ақталуға тырысары күмәнсіз. Алайда, мұндай ақталушылық өз надандықтары мен белгілі бір заттарды түсінушіліктің жоқтығын мойындағаннан өзге түк те емес — осының бәрі тек Дәстүрге деген толық немқұрайдылықтың есебінен болады. Және де, біз бұдан әрі көрсетіп беретініміздей, айрықша қазіргі заманғы дүниетаным, шынында да, анти­дәстүрлі дүниетанымға толықтай барабар. Христиан дәуірінің басына дейінгі 6­ғасырда әлдебір себептен барлық дерлік халықтар арасында елеулі өзгерістер болған. Алайда, бұл өзгерістердің сипаты әлдебір елдердің ерекшелігіне қарай құбылып отырған. Кейбір жағдайларда өзгерістер дәстүрдің жаңа, өзгерген жағдайларға қатаң бұлжымас бағытты арнада жүрген бейімделушілігі ретінде көрінген. Мәселен, Қытайда солай болған, онда әу баста біртұтас бүтінді танытқан доктрина өзара қатаң айырмашылықты екі бөлікке ажыраған: элитаға арналған, табиғаты айрықша интеллектуалды дәстүрлі ғылымдармен бірге таза метафизиканы тұтатын даосизм және бөле­ жармай баршаға қолайлы әрі іс­тәжірибелік, ал, әсіресе, әлеуметтік өмір саласын қамтитын конфуцийшілдік. Парсыларда сол кезеңде Маздеизмнің өзгерген жағдайларға бейімделуі жүрді, себебі, дәл осы уақыт Зороастр 22 дәуірінің мерзімі болып көрсетіледі. Үндістанда болса, бұл уақытта, Буддизмнің 33 өрлеуі немесе, басқаша айтқанда, рухани бедел атаулыны терістейтін және шынайы, сездің түпкі мағынасындағы, анархияны, яғни, интеллектуалды да, сол сияқты, әлеуметтік те салаларда «бейпринциптікті» туындататын — Дәстүр рухына қарсы — көтеріліс орын алды. Үндістанда қарастырылып отырған кезеңнен ілгері заманаға жататын сәулет ескерткіштері сақталмағандығы қызық жайт. Шығыстанушылар бұл жайтты бәрінің бастауын өздері маңызын ерсілеу ұлғайтып отырған Буддизмнен табатын әдеттегі тенденцияларының пайдасына түсіндіруге тырысуда. Әйткенмен, бұл жайттың түсіндірілуі мейлінше оңай, оның мәнісі сол, барлық неғұрлым ертеректегі құрылыстар ағаштан салынған болатын, сондықтан да, із қалдырмастан, табиғи түрде жоғалып кеткен 44 . Құрылыс тәсілінің бұлай өзгеруі бүкіл халықтың жалпы тіршілік жағдайларының өзгеруіне сәйкес келген. Батысқа қарай жылжи отырып, біз еврейлер үшін дәл сол кезең Бабылстан жаулауы уақыты болғанын көреміз. Мына бір жәйт те таң қаларлық: айналдырған жетпіс жылдық кезеңде еврейлердің өз әліппесін ұмытқандары соншалық, олардың кейінірек Киелі Жазбаны бұрынғы пайдаланғандарынан мүлде өзгеше әріптермен қайта қалпына келтірулеріне тура келген. Осыған азды­көп үйлес мысалдарды көптеп келтіруге болар еді. Біз тек дәл сол мезгіл «аңыздық», «мифтік» алғашқы Патшалар кезеңінен соң келген «Рұмның тарихи кезеңінің» басталуы болғанын атап өтеміз. Сондай­ақ, көмескі де болса, сол уақытта кельт халықтары арасында толқулар басталғаны белгілі. Алайда, бұдан әрі бұл деректерге тоқталмай­ақ, Грекияны қарастыруға көшелік. Онда 6­ғасыр, былайша аталатын, «классикалық өркениеттің» бастау нүктесі болып келді. Дәл соның «тарихи» сипатын қазіргі заманғы тарихшылар мойындайды, ал оның қасында барлық ілгерідегі кезеңдер аз зерттелген болып қала берері сонша, археологиялық қазбалар, сөздің ең шынайы мағынасындағы, өркениет бұған дейін едәуір бұрын өмір сүргеніне еш күмән қалдырмаса да, «аңыздық», «мифтік» болып саналады. Біздің бұл әу бастағы эллиндік өркениет интеллектуалды тұрғыда кейінгісінен гөрі, әлдеқайда қызғылықты болған және де, осы екі өркениет арасындағы қатынастар ортағасырлық және қазіргі заманғы Еуропа арасындағы қатынастарға үйлес деп жорамалдауымызға негіз бар. Алайда, бірінші жағдайда ажыраушылық соңғы жағдайдағыдай үзілді­кесілді болмағанын атап өту керек, себебі, эллиндік өркениетте дәстүрлік деңгейдің, әсіресе, «мистерия» саласында, бірлі­жарым бейімделуі болды. Мысал ретіңде бастапқыда ертеректегі орфийлік дәстүрдің жаңа түрде қалпына келуінің көрінісі болған Пифагор дәстүрін атап өтуге болады. Пифагор дәстүрінің Гипербореялық Аполлонға дельфийлік табынушылықпен байланысы, оның адамзаттың мейлінше көне дәстүрлерінің біріне қатысты үздіксіз әрі шынайы сабақтастығын айғақтаса керек. Бірақ, екінші жағынан, кейінгі эллиндік өркениетте кейбір элементтер пайда болды — өткенде оған ұқсас ештеңе болмаған, — дәл солар ақырында күллі батыс әлеміне теріс ықпал еткен еді. Біз бір кезде «философия» деп аталған және сол атауды күні бүгінге дейін сақтап қалған ерекше ой­машық формасы турасында айтып отырмыз. Бұл тақырып бізге егжей­тегжейлі тоқталу үшін жеткілікті маңызды болып танылады. «Философия» терминінің өзі, әсіресе, оны алғаш дәл сол Пифагор қолданғаны рас болса, өте­мөте оңды әрі заңдылық болған мағынада (еш күмәнсіз, әуелгіде бұл сөздің мағынасы сондай болған) түсіндіріледі. Этимологиясында ол, басқа емес, нақ «даналыққа құштарлық» дегенді білдіреді. Бұл, ең әуелі, даналыққа жетуге деген әлдебір әдепкі бейімді және, бұдан кеңірек мағынада, осы бейім тудырып, білім меңгеруге жеткізетін ізденісті діттесе керек. Осылайша, «философия» кіріспе һәм даярлық кезеңі, даналық бағытындағы қозғалыс қана немесе, басқаша айтқанда, сол даналықтың төменгі көрінімдеріне сәйкес саты болып табылады 55 . Кейінгіде бұл ұғымның бұрмаланғаны сол, аралық саты өз ішіндегі мақсат деп қабылданып, даналықтың өзін «философиямен» («даналыққа құштарлықпен») алмастыруға деген ұмтылыс пайда болды, ал бұл осы айтқан даналықтың шынайы табиғаты ұмыт болуын я оны елемеушілікті діттеді. Дәл осылайша, ақиқи, дәстүрлі, рационалдықтан жоғары тұрған және «адами емес» даналықтың орнын басқан «қарабайырланған философия», яғни, таза адами және сондықтан да бөле­жара рационалды рет­жосықты жасанды, жалған даналық атауға болатын нәрсе пайда болды. Алайда, осы ақиқи даналықтан қадім дәуірде әлдене әлі де қалған болатын. Бұл, ең алдымен, өз мәнінде инициациялық сипаты күмәнсіз мистерияның болуымен расталады. Оның үстіне, философтардың өздерінің ілімдерінің қайсыбірде «экзотериялық» және «эзотериялық» қорлары болған. «Философияның» эзотериялық жағы неғұрлым жоғары ой­пікірге өту мүмкіндігін ашық қалдырып отырды, бұл бірнеше жүзжылдықтан кейін Александриялық гностиктердің ілімдерінде (бәлкім, толық түрде болмаса да), әсіресе, айқын болған еді. «Қарабайырланған философия» түпкілікті қалыптасып кетуі үшін, эзотериялық жағын толық лақтырып тастап, экзотериялық жағын ғана қалдыру қажет болды. Алғаш ежелгі грек ақыл­ойында көрінім тапқан тенденциялар дәл осындай нәтижеге алып келді. Кейінірек ол тенденцияларға өздерінің соңғы шектеріне жету жазған еді. Алайда, «рационализм», яғни, рационалдылықтан жоғары деңгейге жататынның бәрін жай ғана назардан тыс қалдырып қоймай, баса терістейтін айрықша қазіргі заманғы дүниетаным пайда болмас бұрын, рационалды ақыл­ойға берілген шамадан тыс мән­маңыз одан сайын артуы тиіс еді. Әйтсе де, оқиғалардың алдын орамайық, себебі, біз әлі бұл мәселелерге қайта оралып, олардың дамуын берілген кітаптың өзге тарауларында қадағалаймыз. Бұл айтылғандардың біз талдап отырған мәселенің түсінілуі үшін аса маңызды бір тұсы бар, дәлірек айтсақ: қазіргі заманғы дүние бастауларын «классикалық» қадім заманнан іздеген ләзім екендігі. Сондықтан қазіргі заманғы дүние өзінің грек­латын өркениетінен шыққандығынан және соған қатысты сабақтастықтан дәмелерінде онша да қателеспесе керек. Сонымен бірге, бұл байланыс мейлінше жанама болып табылатынын атап өткен жөн, — көшірменің түпнұсқамен ұқсастығы тым аз, өйткені, тіпті, классикалық қадім заманда да қазіргі заманғы дүниеде үйлес нұсқасынын табу мүмкін емес интеллектуалды және рухани жосықты көптеген нәрселер сақталатын. Бұл екі өркениет, сондықтан да, шынайы білімнің күңгірттенуінің екі түрлі дәрежесінің көрінісі болып табылады. Теория жүзінде қадім заманғы өркениеттің құлдырауы біртіндеп және үздіксіз бүгінгіге үйлес жағдайға алып келуі тиіс болды деп түюге болады. Бірақ, іс жүзінде бұлай болмады, өйткені, белгілі бір сәтте Батыстың тарихында басқа сындарлы кезең туып, өтеуі ретінде, біз жоғарыда атап өткен, жекелеген бейімделу формаларының бірін өзімен ала келді. Бұл, бір жағынан, еврейлерді ыдырату процесімен, екінші жағынан, грек­латын өркениетінің соңғы кезеңімен сәйкес келген Христиандықтың өрлеуі және таралу дәуірі еді. Біз тек, маңыздылығына қарамастан, ол оқиғаларды сыдырта еске салып өтеміз, өйткені, олар басқалардан гөрі, неғұрлым кеңінен белгілі және, өйткені, олардың синхрондылығын, тіпті, ең шалағай тарихшылар да атап өткен­ді. Жиі «классикалық» дүниенің құлдырауы дәуірі мен қазіргі дәуірдің ұқсастығы түрлі зерттеушілердің назарын аударып келді, енді салыстыруда тым алысқа кетпей, шынында да, бұның ғажап ұқсастық екенін мойындаған жөн. Таза «қарабайырланған» философия барған сайын кең тарала берді: оның интеллектуалды азушылығының тереңдігін көрсету үшін, бір жағынан, скептицизмді, екінші жағынан, стоиктік және эпикурлық морализмді еске алса, әбден жеткілікті. Сонымен бірге, түсінікті болудан қалған ежелгі сакральді доктриналар дәл сол себептен ең қарапайым «пұтқа табынушылық» деңгейіне дейін кері кеткен, яғни, ашықтан­ашық «жоққа нанушылықтарға», өзінің терең мәнін жоғалтқан, таза сырт көрінімдердей өз бетінше өмір сүретін нәрселерге айналған еді. Бұл құлдыраушылыққа қарсы жауап әрекеттер де болған: эллинизмнің өзі сол өзі жанаса алған шығыс доктриналарынан қымқырған элементтердің көмегімен жаңа күш табуға тырысты. Бірақ, бұл тәсілдер ендігі әсерлі­әрекетті емес еді: грек­латын өркениеті аяқталуы тиіс болатын, сөйтіп, жағдайды өзге, грек­латын дүниесіне қатысты сыртқы тәсілдердің көмегімен және мүлде ерекше формада «түзету» жазған еді. Бұл трансформацияны Христиандық жүзеге асырды. Бұл ретте біздің заман мен сол дәуір арасындағы күмәнсіз әрі ең түрлі аспектілерде көрінетін ұқсастық, бәрінен бұрын, қазіргі заманғы дүниеде бей­берекет, хаосты «мессианизмнің» таралуына жауапты факторлардың бірі болып табылады. Ескі тәртіптің қирауын аяқтауға әбден­ақ жеткілікті мәжусилердің басқыншылығы мазасыз кезеңінен соң, бірнеше жүзжылдық бойына қалыпты құрылыс­тәртіп қайта орнайды. Оған Орта ғасырлар кезеңі сәйкес келеді, олар турасында сол дәуірдің интеллектуалды һәм руханиятын толыққанды саралауға қабілетсіз замандастарымыздың түсінігінің бұрыстығы сонша, оларды бізге классикалық қадім заманадан гөрі, жат әрі алыс деп санайды. Біздің көзқарасымызша, шын мәніндегі Орта ғасыр Ұлы Карлдың патшалық құрған заманынан бастап түрлі стадиялардан өтіп, қарқын алып, күні бүгінге шейін жалғасып келе жатқан жаңа құлдыраушылық болған 14­ғасырдың басына дейінгі кезеңді қамтиды. Бұл мезгіл — 14­ғасыр — айрықша қазіргі заманғы дағдарыстың ақиқат басталуы нүктесі болып табылады. Бұл христиан дүниесінің өзінің құлдырай бастаған уақыты, онымен мәні жағынан Орта ғасырлардағы Батыс өркениетін теңдестіруге болады. Бір мезгілде дәл сол кезде «ұлт» қалыптастырылуы мен орта ғасырлық христиандықпен тығыз байланысты феодалдық жүйенің ыдырауы басталды. Осылайша, айрықша қазіргі заманғы кезең, тарихшылардың әдетте санауымен салыстырғанда, 2 жүзжылдыққа дерлік кері шегерілуі тиіс. Қайта өркендеу және Реформация — тек ілгеріде болған құлдыраушылықтың арқасында ғана мүмкін болған алғашқы нәтижелер. Заттардың қалыпты рет­жосығын қалпына келтіру болмақ түгілі, олар, керісінше, Дәстүрлік Рухтан толық ажыраушылықты бекіте түскен бұрынғыдан да терең құлдыраушылықты нышандады: Қайта өркендеу өнерлер мен ғылымдар саласында, Реформация дін саласының өзінде — бұл мұндай құбылыс жоғары дәрежеде табиғатына қарсы сала болса да, — осындай ажыраушылықты бойлатты. Біздің Қайта өркендеу атап жүргеніміз, басқа жағдайларда атап өткеніміздей, тіптен, қайта өркендеу емес, қайта, көптеген заттардың өлімі болды. Өзін грек­рим өркениетіне қайта оралу деп көрсеткен ол, оның ең үстірт, беткі жағын ғана алған болатын, себебі, сол ғана жазба дереккөздерде көрініс таба алатын еді. Қандай жағдайда да, бұндай оралу, әсте, толымсыз болғандығынан, барып тұрған жасанды әлдене болып табылды, себебі, тіршілік рухы әлдеқашан көп жүзжылдықтар бұрын тастап шыққан сыртқы формалардың орнына келуін білдірген еді. Орта ғасырдың дәстүрлі ғылымдарына келетін болсақ, әлдебір апат жойып жіберген алыс өркениеттердің ғылымдары сияқты, бірнеше соңғы көрінімнен кейін шамамен сол уақыт аралығында олар біржола жоғалып кетті. Бірақ, бұл жолы олардың орнында соларға үйлес ештеңе пайда бола қоймады. Сол уақыттан бері шынайы интеллектті толықтай терістеуге, білімді оның ең төменгі деңгейлері — Принциппен байланыссыз фактілерді эмпирикалық және аналитикалық зерттеп­тануға әкеп тіреушілікке, шексіз көп маңызсыз детальдарға шым батуға, бірін­бірі толассыз талқандаушы негізсіз гипотезаларды жинақтаушылыққа және тар іс­тәжірибелік қолданымнан өзге ештеңеге әкеле алмайтын үзіп­ жұлған пікірлерге негізделген «қарабайырланған философия» және «қарабайырланған ғылым» ғана өмір сүруде. Дәл осы таза іс­тәжірибелік саладан қазіргі заманғы өркениеттің бірден­бір шүбәсіз артықшылығын іздеген абзал — бұл тіптен қызығарлық артықшылық емес, себебі, істің басқа қырларын кенде қалдырып, дәл осы тәжірибелік жағын бөле­жара күйттеушілік бұл өркениетке айрықша материалдық сипат дарытып, оны асылында құбыжық етіп шығарды. Сонымен бірге, Ортағасырлық өркениеттің қандайлық қарқынмен ұмыт болғаны қайран қаларлық. 17­ғасырда­ақ адамдарда оның нендей дәуір болғаны туралы еш түсінік болмады, сөйтіп, сақталып қалған ортағасырлық жәдігерлер олардың көздерінде ешқандай интеллектуалды не, тіпті, эстетикалық құндылық болып көрінбейтін еді. Осының өзі сол бір қысқа мезгілдің ішінде қоғамдық сананың қаншалық түбегейлі өзгергендігінің жеткілікті дәлелі болса керек. Біз бұл жерде, осындайлық түбірлі өзгерістерге әкелгендігі соншалық, олар аяқ астынан, өздігінен, шын табиғаты, әсілі, жұмбақ болып қалуы тиіс әлдебір бағыттаушы ерік­күштің араласуынсыз болған деп ұйғару еш мүмкін емес себептерді — шын мәнінде өте күрделі себептерді — зерттеумен айналыспаймыз. Бұл ретте өте­мөте оғаш жайттар туралы айта кеткен жөн: мысалы, тарихтың белгілі бір кезеңінде дәйім белгілі болып келген нәрселердің жаңа ашылулар түрінде мәшһүрленуі туралы — тек, әшейін, ол білім (олардың белгілі) кең жария етілмейтін, себебі, ондай жариялылықтың жағымсыз салдарлары оның артықшылықтарынан артып кете ме, яғни, пайдасынан зияны көп бола ма деген қауіп үнемі сақталып келді 66 . Орта ғасырларды ағартушылыққа жаулық, надандық пен мәжусилік дәуірі етіп көрсететін миф мүлде төтеннен құрылған және замандастарымызға зорлықпен таңылған тарихты айқын бұрмалаушылық қандай да бір алдын­ала жоспарсыз жүзеге асырылған болуы мүмкін екендігіне де мүлде дерлік сене алмайсың. Алайда, біз бұл мәселеге одан әрі тереңдемейміз, себебі, бұл процестер қандай жолмен жүрмесін, біздің нағыз мақсатымыз олардың нәтижелері қандай болғандығын анықтау болмақ. Қайта өркендеу дәуірінде танымал болған және әуелден қазіргі заманғы өркениеттің бүкіл бағдарламасын бойына сыйдырған термин бар: ол термин ­ «гуманизм». Қайта өркендеудің адамдары, шынында да, барлығын таза адами пропорцияларға әкеп тіреуге, неғұрлым жоғары деңгейлі кез­келген принциптерді жоққа шығаруға және, бейнелі түрде айтқанда, жерді бағындыру сылтауымен Көктен теріс айналуға ұмтылды. Солар үлгі тұттық деп отырған ежелгі гректер ешқашан, тіпті, ең ауыр интеллектуалды құлдырау кезеңінде де, бұл бағытта тым арыға кетпеген. Олар үшін қазіргі заманғы гуманизмді бағдар тұтқан адамдарда жиі болатынындай, айрықша пайдакүнемдік ой­пиғылдар ешқашан шешуші роль ойнамаған. Гуманизм ақыр соңында қазіргі заманғы «лаицизм» дін ықпалынан арылған, зайырлы дүниетанымға айналғанның алғашқы формасын танытқан еді. Дәл сол барлығын аясы тар мақсат ретіндегі адамға әкеп тіреуге ұмтылушылығының арқасында, қазіргі заманғы өркениет бірінен соң бірі жүрген төмендеу және кері кетушілік жолына түсті де, бұлар адам бойындағы ең төмен элементтер деңгейіне ден қоюмен және оның ең бір тұрпайы, дүниелік (заттық) сұраныстарын қанағаттандыруды бағдар етумен аяқталды, ал, бұл мейлінше алдамшы мақсат болып табылады, себебі, өркениет өзі қанағаттандыруға қабілетті мөлшерден әлдеқайда көп жасанды мұқтаждық­талаптарды ұдайы тудырып отырады. Қазіргі заманғы дүние өзі түскен жолдың жазмышты ақырына дейін жете ме? Әлде өзін барған сайын тартып бара жатқан құрдымға құлағанға дейін­ақ тағы да, тап грек­латын өркениетінің құлдырауы кезеңінде болғанындай, түзетуші күштің араласуы бола ма? Біз жарты жолда тоқтау ендігі жерде мүмкін емес деп ойлаймыз, сөйтіп, дәстүрлі доктриналардың барлық нұсқауларына сәйкес, біз Кали­юганың соңғы, аяқтаушы стадиясына, осы «түнек ғасырдың» аса түнек кезеңіне, диссолюция дәуіріне ендік, одан сұмдық апат арқылы ғана шығу мүмкін болмақ. Мұндай ахуал тұсында біз жағдайдың жарым­жартылай түзеліп қана қоймай, оның толық әрі түбірлі жаңаруына зәруміз. Хаос пен бейберекеттіліктің кең таралғаны және шарықтау шегіне жеткені соншалық, барлық бұрыннан белгілі межелердің бәрінен асып түсті. Батыстан бастап, олар бүкіл қалған дүниеге таралуы қаупі бар. Біз бұл күштердің салтанаты өтпелі әрі алдамшы болып, ұзаққа бармайтынына әбден сенімді бола аламыз, бірақ, бүгінде оның тегіс қамтығаны сонша, одан осы цикл барысында адамзаттың басына түскен дағдарыстардың ішіндегі ең сұмдығының нышанын көрмеуге болмайды. Әйтпесе, Үндістанның киелі кітаптарында аталған «барлық касталар араласып кететін, тіпті, дәстүрлі әулет жоғалатын» циклдік кезеңге жетіп қойған жоқпыз ба? Дәл осы айтылған бүгінде болып жатқанына көз жеткізу үшін, Ізгі Хабар «азғындық арамдығы» атаған аса азғандықтың белгілерін жер­жерде байқау үшін, айналаға қарасақ, жеткілікті. Бұндай жағдайдың ауырлығын бағаламауға болмайды. Оны сондай қалпында, асқақ сеніммен емес, бірақ, аса түңіліссіз де қарастырған жөн, өйткені, жоғарыда айтып кеткеніміздей, ескі дүниенің ақыры бір мезгілде жаңа дүниенің басы болмақ. Бұл ой­пайымдар бізді мынандай сауалға бастайды: біздікі тәріздес кезеңдердің болу себебі қандай? Шындығында, өздігінен алынғандағы біздің өмір жағдайларымыз қандайлық қалыптан тыс көрінбесін, олар заттардың жалпы рет­жосығының — қиыр шығыс дәстүрі формуласына сәйкес, бірлі­жарым, қатыстық ретсіздіктер жиынтығынан өзі құралатын біртұтас рет­жосықтың элементі болып табылады. Біздің дәуіріміз, қаншалықты қайғылы әрі қорқынышты болмасын, басқаларымен қатар адамзат дамуының жалпы барысындағы өзінің заңды орнын иеленуі тиіс және де оның (осы дәуірдің) болары дәстүрлі доктриналарда болжанғандығының өзі­ақ осының жеткілікті айғағы. Біздің ілгерілеуші материализация қажеттілікпен себеп болған көрінімнің әрбір циклінің жалпы тенденциясына қатысты айтқандарымыздың барлығы бізге бұндай заттар жайын сарқа түсіндіріп береді және қалыпсыздық пен ретсіздік, бір көзқарас тұрғысынан сондай болып көрініп, екінші көзқарас тұрғысынан әмбебап әрі мейлінше биік көрініп, белгілі бір және қажетті заңдылықтың салдары болып шығатынына көзімізді жеткізеді. Бұған нақты тоқталмай­ақ, қосарымыз, кез келген күй өзгерісіндегідей, бір циклден екіншісіне өту толық қараңғылықта ғана жүре алады. Бұл бойына көптеген ықтимал қосымшаларды сыйдырған басқа аса маңызды заң, бірақ, дәл осы себептен де, оны егжей­тегжейлі талдау бізді зерттеуіміздің негізгі тақырыбынан тым алысқа алып кетуі кәдік 77 . Алайда, бұнымен әлі біткен жоқ. Қазіргі заманғы кезең цикліміздің басталған уақытынан бергі күш­қарымын құрайтын белгілі бір мүмкіндіктердің дамуын қажеттілікпен танытуы тиіс және бұл мүмкіндіктер жалпыға ортақ иерархияда қаңдай төменгі орынға ие болмасын, бөле­ жармай олардың барлығы заңдылықты әрі сәйкес рет­жосықта міндетті түрде іске асуы қажет. Бұл ретте, дәстүрге сәйкес, циклдің соңғы фазасы үшін бұрын, ілгерідегі фазаларда, маңызсыз әрі мәнсіз ретінде лақтырылып тасталғанның барлығына деген аса қызығушылық тән. Және де, бұл жай ілгерідегі өркениеттер мағынадан айырылған деп жоққа шығарып тастағанмен ғана өмір сүріп отырған дәл осы біздің өркениетімізді тамаша сипаттаса керек. Бұған ақырына дейін көз жеткізу үшін, Шығыста әлі де сақталған өзге өркениеттер бүгінде батыстық ғылым мен оның өнеркәсіпте қолданылуын қалай бағалайтындығына қарау жеткілікті. Бұл білімнің төменгі формалары, жоғары деңгейдегі білім иелеріне қандайлық жұтаң көрінсе де, олар да бір кезде іске асуы тиіс. Алайда, бұл шынайы интеллектуалдылық жоғалған кезде ғана болмақ. Ерте ме, кеш пе, сөздің ең тар мағынасындағы іс­тәжірибелік зерттеулер де жасалуы тиіс, бірақ, ондай зерттеулермен тек бастапқы руханият дәуіріне толығымен қарама­қайшы дәуірде ғана және тек материалдық мәселелерге белшесінен батқандығы соншалық, ол саладан жоғары жатқанның барлығы олардың мүдделерінің сыртында қалатын адамдар ғана айналыса алады. Олар материяны пайдалануға неғұрлым қатты ұмтылған сайын, соғұрлым олардың құлына айналып, өздерін үдеген үстіне үдей түсетін асығыстық пен ұдайы мақсатсыз әрі мағынасыз мазасыздыққа, біржола диссолюцияға жетелейтін таза көптікке ыдыраушылыққа душар етеді. Қазіргі заманғы дүниенің жалпы сипаттағы және мейлінше мәнді тұстарындағы шынайы түсіндірмесі осындай, бірақ, бұндай түсіндірме, тіптен, бұл дүниенің ақтауы болып табылмайтындығын ашып алған жөн. Дерт болмай тұрмағанмен, одан денсаулық та болып кетпейді. Егер, ақыр соңында, зұлымдық жанама түрде мейірімге қызмет етсе де, оның өзі зұлымдық болуын қоймайды. Біз бұл жерде «мейірім» және «зұлымдық» сияқты ұғымдарды тек барынша түсінікті болу үшін ғана пайдаланып, ол сөздерге ешқандай да ерекше «моральдық» мағына үстемейтіндігімізді айта кетейік. Бірлі­жарым ретсіздік, әмбебап рет­ жосықтың қажетті элементі болғандығынан, қайтсе де болуы керек. Алайда, өзін алғанда, ол — белгілі бір табиғат заңдарымен сәйкестік пайда бола отырып, сөйтсе де, азғандықтың формаларын танытатын — тажал, кеміс, құбыжыққа ұқсайтын әлдене немесе өздігінен заттардың қалыпты жүрісі тізбегінің бір тетігі болғанымен, әйтсе де, оғаштық, кемістік, ауытқушылық болып қалатын апат іспетті әлдене болып табылмақ. Қазіргі заманғы өркениеттің, тап өзге де заттар сияқты, тіршілікте болуының өз себебі бар және де, циклдің соңына тән келешек ахуал орайында, ол өзі не болуы тиіс, сол болып табылады әрі ол өзіне белгіленген мерзімде, өзіне бөлінген аумақта пайда болды деуге болады. Алайда, бұның барлығы оның жиі еркін түсіндірілетін «Азғындық дүниеге келуі тиіс, бірақ, кімдер арқылы келсе, солардың соры қайнағаны» деген Ізгі Хабар сөзіне сәйкес кесімі айтылуы керек екенін жоққа шығара алмасы анық.

Читайте также:  АХИКАР ӨСИЕТТЕРІ ТУРАЛЫ

Оставить комментарий