ТҮРІК ЖӘНЕ АНТИКАЛЫҚ ФОЛЬКЛОРЛЫҚ ОРТАҚ САРЫНДАР

Бұл тақырыптың зерттелуі түрік халықтарының фольклорындағы жанрлардың пайда болу кезеңі тым әріде екенін тануға және ежелгі түрік мифологиясына қатысты ой-пікірімізді тереңдете түсуге көмектесетін нәтижелі қадам екенін танытты. Осы кезге дейін «Алпамыс батыр» жырын түрік халықтарындағы нұсқалармен бір ауқымда алып, оны Гомердің «Одиссея» поэмасындағы бас кейіпкер – Одиссейге қатысты кейіпкердің әйелінің тойының үстінен шығу және Төбекөз сарындары бойынша зерттегенбіз. Оның нәтижесі жақында жарық көрген онтомдық «Қазақ әдебиетінің тарихы» кітабында жарық көрді [1]. Ұмай мен Деметра байланысын да зерттеп көрдік. Оның нәтижесі де басылымдарда жарық көрмекші. Енді оны қысқа түрде ғана айтып, Ұмай мен Елена байланысы бойынша да ұқсастықтар табуға болатыны анықталды. Түрік және антикалық фольклорлық ортақ сарындар деген тақырыптың өзі-ақ бөрі тотемі туралы зерттеудің нәтижесін талап етеді. Бұл тұрғыда қасқырдың тотем ретінде қолдануы негізінде пайда болған ежелгі дәуірге тән әлемдік сюжеттердің өзіндік жүйесі қалыптасқанын ескеруіміз керек. Ол: 1) бөрінің адам баласын асырауы; 2) әскербасы болып жүруі; 3) жақсылыққа қол жеткізуші. Бірінші жағдай бүкіл тайпаның басқарушысы болып, ел құраған адамдардың, мемлекеттің негізін қалаған деп сенген адамдардың өзгелерден ерекшелеуін тотемнің айрықша қамқорлығымен, сол арқылы дарыған күш-қайрат ретінде мойындау және мойындату. Бұған Европа, Азия және Солтүстік Америка халықтарындағы ұқсас түсініктер және түрік халықтарындағы шежірелер дәлел. Ежелгі түрік халықтарында Ашина тайпасының басшысы туралы айтылатын миф белгілі. С. М. Абрамзон қырғыз фольклорындағы бөрі түрік халықтарына ортақ сипатта көрінетінін, саяқ тайпасының бір тармағы қаба деп аталатынын, оның сәби кезінде мешелдіктен тастанды болып қалғанда бөрі асыраған деген түсінік ортақ сарын ретінде көрінетініне мән беріп, үйсін тайпасында қасқырдың тотем ретінде қабылданған деген тұжырым жасалған [2]. Қазақ ғалымы Н.Келімбетов қытай, иран, грек тарихшыларының еңбектері арқылы белгілі болған деп «Ергенекон» дастанына мән береді. Мұнда ғұндар жаудан жеңіліп, халқы түгел қырылып, жалғыз бір бала аман қалғаны айтылады. Жау әскері оны өлтіруге қимай, шөбі шүйгін бір көлдің жағасына тастап кетіпті. Баланы Көркемкөл (Ыстықкөл) маңайында жүрген бір бөрі асырайды. Аңшылар соңынан түсе берген соң әлгі бөрі баланы алып, Алтай тауына қарай кетіп қалады. Бөрінің баланы асырап алған жері Ергенекон деп аталады [3]. Бөрінің қаншығы бұл баладан он ұл көтереді. Оның бірі — Ашина. Түрік қағанатының алғашқы билеушісі, ғұн Шене (бөрі) өз ордасының қақпасына бөрі басының суреті салынған ту байлатып қойған. Бұл бөрінің тотемге айналғанын анық түрде көрсетеді.. Баланың тастанды болып, оны қасқырдың асырауы туралы сюжет ежелгі римдіктерде Ромулға қатысты баяндалады. Трояндық қаһарман Энейдің баласы Нумиторды інісі Амулий тақтан тайдырады да, Нумитордың ұлын өлтіріп, қызы Рея Сильвияны Веста (ежелгі гректердегі отбасының жебеушісі Гестия) құдайдың әулиесі етіп қояды. Әулие болғаны үшін ол ешкіммен некелеспеуі керек. Бірақ ол бұл талапты бұзғаны үшін тірілей жер астына көму туралы үкім шыққанда оның сұлулығына ғашық болған Марс көмектеседі. Нақтырақ айтқанда, Марс Рея Сильвиямен жақындасып, егіз бала дүниеге келеді. Амулий нәрестелердің жүзінен түсініксіз ерекше бір күшті байқайды да, тақтан айрылып қалмау үшін балаларды Тибра суына лақтыруға үкім шығарады. Бірақ Марс мұндай жағдайға жібермейді. Содан Амулий құлына балаларды кәрзеңке салып, өзеннің жағасына апартып тастады. Сондай күндері балаларды қасқыр-аналық көріп, емізіп жүргенінде Фаустул деген бақташы көріп, үйіне әкеліп, бағады. Қасқырдың сүтімен ауызданған себепті олар мықты, ешқандай қиындықтан қорықпайтын болған деп түсіндіреді миф. Ромул бала кезінен жиындарда өзінің шешендігін, ел басқаруға лайық екендігін көрсете бастайды және, ақырында, сол елге патша болады [4]. Сонда бөрі тотемі бұл өңірдегі халықтың санасына тән бе, әлде монғол фольклорына түріктік танымның әсер еткеніндей қоспа нәрсе ме? Бөрі тек түріктерге ғана меншікті емес, ежелгі парсы фольклорында Кирді де бөрінің асырағаны Геродоттың еңбегінен белгілі. Герман халқында да бөрі тотемі бар, сондықтан ежелгі грек пен римдіктерде бөрі тотемі болған жоқ деп кесіп айту мүмкін емес. Яғни бөрі тек Ромул мен Ремге ғана қатысты қолданылмаған, Троя соғысына қатысқан Долонның да қасқырмен байланысы бар. Дәлірек айтқанда, бұл құбылу сарынына қатысты орын алған [5]. Дегенмен құбылу – мифтік сананың бірінші кезеңіне тән әлемдік сарын, оны тотемге қосудың реті жоқ. Ежелгі грек мифтері өз алдына жеке фольклорлық мәтіндер сияқты сақталған жоқ, бүгінгі ғылымға белгілі жағдайлар авторлық шығармалардың өзегінен алынып бойынша анықталған. Солайша тотемдік түсініктің іздері шығады. Деметраның атбасты болуы, Посейдонның кейде жылқы күйінде енуі, Зевстің бүркітпен, Асклепийдің жыланмен бірге көрінуі тотемдік түсініктен қалған белгілер ретінде қабылданады. Ал, Рим мифологиясы грек мифологиясының ықпалымен жасалғаны аян, олардағы тотем мәселесі даулы екенін ғалымдар да мойындайды. Әрине, әлемдік мифологияда болған соң-ақ бөрі тотемін ежелгі грек, римдіктерде болған жоқ деп үзілді-кесілді жоққа шығару қиын. С.А.Топоров Ромул мен Ремді қасқыр аналықтың емізуі де тотемизмнің жаңғырығы деп есептесе де, тотемдік белгілердің айқын көрінбейтінін білдірген [6]. Оларға бөрі тотемі шығыстан барған деген пікірді алға тартуға тек осы Долонға қатысты жағдай дәйек бола алады. Атап айтқанда, Долонға қасқыр тотем ретінде жебеушілік жасайтын болса, ол соғыста өлмеуі керек еді, алайда, бұл шайқас ол үшін өліммен аяқталды. Сондықтан бөрі тотемі шығыстан барған болуы керек деген болжау жасауға жол ашылады. Л.Я.Штернберг және С.М.Абрамзонның [7] кеңестік дәуірде жазған пікірлеріне сүйеніп, түрік халықтарының фольклорындағы Ұмай–Ана образын парсы мифологиясындағы Хұмай құспен генетикалық байланысты деп түсіндіру [6] қалыптасқан. Бұл бір жағы, Ұмай сөзінің этимологиясын ашуға, екіншіден – Хұмай құстың көлеңкесі түскен адам бақытты болады деген түсінікпен қатар қабылданған. Дегенмен, біздің ойымызша, Ұмайдың шығу тегі парсылық емес, ал, ежелгі үнді мифологиясындағы Умамен байланысты жоққа шығаруға асықпаймыз, бірақ әзірше ежелгі түріктік ұғымнан шығу мүмкіндігін де ойда ұстаймыз. Түрік халықтарындағы Ұмай қызметін антикалық мифтердегі Зевстің әйелдері – Гера, Деметрамен, т.б. салыстыруға болады. Құдайлардың антропоморфты бейнеде қалыптасуы классикалық мифологияға сәйкес орныққан. Әйел архаикалық мифология бойынша жер құдайы, өнім жерден өнеді, сондықтан ол – өнімнің де құдайы, бұл адамның нәрестелі болып, оған жебеушілік қызмет көрсетуі де олардың классикалық құдай дәрежесіне дейін-ақ басталса керек. Зерттеу барасында Ұмайдың үлкен екі қызметі анықталды. Соңғы кезеңдегі түсінік бойынша Ұмайдың шаңырақтың және нәрестенің жебеушісі ретіндегі қызметі алға шығады. Мәселен, шорларда нәрестелердің жебеушісі – Май, телеуіттерде ол Май ене деп аталады. Оғыздар Ұмайды әлі жарық дүниеге келмеген, ана құрсағында жатқан баланың да жебеушісі ретінде таныған, сол себепті кім Ұмай- анаға сенсе, сол ұлды болады», – деген. М.Қашқаридің «Түрік сөздігінде»: «Ұмай: жолдас (қатын босанғанда құрсағынан шығатын нәрсе… Сонда мақал да бар: Ұмайға табынса, оғұл болұр – жолдасқа табынса, ұл болар; кім жолдасқа қызмет көрсетсе, ұл көреді». Қатындар мұны жақсылыққа жориды» [8], – делінген. Мұндай таным түрік халықтарымен (хақас) етене жақын монғолмен туыс буряттарда да сақталған. Оларда Ұмайдың құдай ретіндегі мифтік образы сақталмаса да, бақсылардың сарынында аталған. М.Қашқари келтірген анықтамаға сай Ұмайға табынушылықтың болғанын «эхын алтан Умай» — «алтын жатыр ана» деген тіркестің [9] қалуы Ұмайдың Құдай қызметіндегі микрокосомстық деңгейдегі бір салалық қызметін көреміз. Шығыстанушы Нәпіл Базылханның айтуынша, қазіргі Монғолия жеріндегі Орхон өзені бойындағы Қарақорымда, түрік тастарынан 35 км жердегі тауды моңғолдар Ұмай деп табынады. Бала таппаған әйелдер сол жерге барып, тәу етеді, бұл табиғат денесінің түрі де адамға ой салатындай болып шыққан. Мұны әлемдік фольклормен байланысты түсінуге болады. Өйткені, жер ортасы саналған тау – кең мағынада алғанда, әлемдік құрылымның басты тірегі. Хеттердің – бұл Кіші Азияны мекендеген ежелгі халықтардың бірі — Вашитта тауы кәдімгідей босанатын әйел бейнесінде қабылданған, яғни туады. Оны : Вашитта тау, неге сен туасың? Бала кезіңде сен тууды білмедің ғой [10], — деген жолдардан айқындаймыз. Сол сияқты Кіші Азиялық Кибела да, ежелгі үнді мифологиясындағы Ума да таумен байланысын үзбеген. Ежелгі түріктердің сеніміндегі жер-су құдайы – жоғарғы әлем мен төменгі әлемді байланыстырушы болуы Ана-құдай образымен қатар қабылдау болып шығады. Судың әйел бейнесінде танылғанын сақ мифологиясындағы су басында Апи құдай болады деген түсініктен және В.Бартольдтың 1893-1894-жылдары Орта Азияға жасаған іссапары туралы жазған есебінде шад (қимақтардың патшасы) судан дауыс естиді, бірақ көзге көрінетіні — тек қана шаш. Ол шаш өзінің әйелі болып шығады. Осылайша әлемдерді байланыстырушы Жер-Су құдайы дегеннің өзі әйел деп түсінілгені белгілі болады. Сонда Монғолиядағы Ұмай тауының да осы сипаттағы қызметі белгілі болады. Қырғыздарда Ұмайды сәбилердің жебеушісі ретінде қабылдаумен бірге егін мен малдың өнімділігін қамтамасыз етеді деп сенген. Өнім көп жиналғанда «Ұмай-ененің омырауынан сүт ағады» деп түсінген [2]. Бұл ретте Ұмай – Жер-Ана қызметін атқарушы. Жерге өнімділік дарыту оның мифтік образындағы кең мағынада қабылданатын қызметі. Ұмайдың өнімділік құдайы, нәрестелердің жебеушісі ретіндегі бейнесіне Деметра типтік образ. Деметраға қатысты миф арқылы түрік халықтарының фольклорындағы «отқа салса – жанбайтын» кейіпкерлердің қасиетін түсінуге болады. Ұлы Ахиллге мәңгі өлмейтін қасиет бергісі келген Фетиданың да әрекеті белгілі. Ол өз баласын Хирон атты дана кентаврға беріп, оның арыстанның, аюдың, қабанның ішкі құрылысымен тамақтандырғанын білу арқылы [5], түрік фольклорындағы батырдың анасының тотем аңдарға жерік болуы, кейіпкердің арыстандай айбатты, жолбарыстай қайратты болуының түп-тегінде батырды мәңгі өлмейтін қасиетте таныту екендігі анықталады. Ел қорғаны болған кейіпкердің жыр соңында «мақсат-мұратына жетіп, бақытты ғұмыр кешетіні» айтылады. Бұл батырдың тек қана елдің жауын мұқатып, шаруаны тындырып келуімен байланысты айтылмаған болуы керек, мұндай бақытты сәттіліктің мәні – оның ешкімнің қолынан өлместей болып жаратылған ерекше қасиеттілігін танытуда Ана –Құдайдың қызметімен байланыстылығы айқындалады. Ал, Деметра сөзінің мағынасы «жер» екенін ескерсек, Ұмай сөзінің шығу тегін Хұмай құспен байланыстырудан гөрі басқа да жолын іздеу керектігін анық бола түседі. Осылайша Жер-Ананың бір-бірімен үндес екі үлкен қызметін көруге болады. Бірі – макрокосмостық деңгейдегі жерге өнім дарыту да, екіншісі – микрокосмостық деңгей — әйелдердің өнім беруі түрінде көрінген сәби әкелуі. Сондықтан ежелгі адамдардың түсінігінде топырақтан өнетін өнімнің иесі болуымен, адамға бала дарыту қызметтерінің арасында байланыс бар деген ұғым қалыптасқан. Ежелгі халықтар отты ерекше қастерлегені белгілі. Ш.Уәлиханов: «Қазақтар отты әулие деп санайды, осы әулие атауымен мұсылман тақуаларын да атайды. Аса жоғары құрметтеудің белгісі ретінде қазақтар моңғолдар сияқты отты-Ана деп атайды [11], – деп жазған. Бұл орайда От-Ана бірден Ұмай-Ана образына ауыса салды деп айтуға болмайды. Ежелгі гректердегі ошақ құдайы, сол арқылы отбасының жебеушісі болып, табынушылық тудырған Гестия тым ерте кезеңдерден бастау алған Полидевк пен Кастор сияқты құдайлар қатарына қосылғанымен, өз алдына басқа құдайлар сияқты отбасылық ошақтан бөлінген, анық индивидуальді, тәуелсіз образ деңгейінде қабылданбаған [12]. Қырғыз фольклорында От-ене мен Ұмай+ененің есімі қатар айтылатыны алғашқы ұғымның жойылып кетпей, жаңадан қосылған образбен қатар қолданылғанын көрсетеді [13]. Бесікті аластап, От-Ана сақтасын деп айтқаннан кейін баланы жатқызатын болған. Мұсылманданбаған, бірақ түрік тектес телеуіттерде де осындай дәстүр сақталыпты, яғни бесікті аластағанда Ұмай анаға табына отырып жасайды, яғни бұл арада да отпен байланыс бар. Құдай ретінде Ұмай ана классикалық деңгейге жеткен. Славян мифологиясын зерттеген А.Афанасьев ежелгі дәуірдегі Күнді құдай ретінде табыну кезінде алтын шаш Күн сәулесінің шапақтары деп түсінуден туған ұғым деп есептейді [14]. Мұны жоққа шығару қиын, өйткені, антикалық мифтерде алтын заттар құдайлардың мәңгілік екендігін білдіретін маңызды атрибут болған. Телеуіттерде Ұмай алтын басты деп те аталған [15]. Ұмай мен Елена образдарының арасында да байланыс бар. 1969 жылы Жамбыл облысы Майтөбе селосы Билікөл көлінің оң жағалауынан табылған үш мүйізді бас киім киген адамның тас қашау суреті табылған. Оны археолог С.М.Ақынжанов Х ғасырдың мұрасы деп есептейді [16]. Мұндай суреттер Ыстықкөл жағасынан да табылды. Дәл бұл суреттерде ескерткіштердегі бейненің жыныстық белгісі жоқ, бірақ Тохаристан мен Соғда өңірінен табылған осындай суреттерді салыстыру нәтижесінде оның әйел бейнесі екені дәйектелген. Үш мүйізді бас киім өнімділік символы, өйткені, ежелгі гректердің жолына кездескен адамдарға бақыт сыйлайтын Тюхе құдайы қолына мүйіз ұстап жүреді, ол байлықтың белгісі деп танылған, ол Түрік фольклорына кең таралған Қыдыр ата бейнесіне типтік образ. Және тарихта болған-болмағанын дәлелдеу қиын, бірақ мифтік санадан шыққан деп есептелетін Троя соғысына себепкер деп айтылатын Елена архаикалық грек мифологиясында өнімділік құдайы. Оны айқындайтын белгі – басына өрілген кәрзеңке киюі [17]. Ұмай сөзін түсіндіруде С.Г.Кляшторный ежелгі үндінің Ума құдайымен байланыс жоқ десе [18] десе, С.М.Абрамзон бұған кері пікір айтқан. ол: Л.Н.Гумилевтің нганасан халқындағы наныммен сабақтастырған ойын сәтті деп есептемейді және қырғыздардағы ұмай аталған оюдың түрі бар екенін, оның құс бейнелі екендігіне мән береді. Қырғыз тілінде ұмай деген әуеде ұя салатын ертегілік құс ретінде қабылданғанын жазған. «Бір кездері Ұмайды құдай ретінде тану туралы түсінік ежелгі адамдарға тән құспен сабақтас, (көбіне ол бүркіт), өйткені, ол, бір жағы, өнімділіктің символы, бүкіл жанды атаулыны жасаушы Күн құдайы сарынымен байланысты», — деген Л.Я.Штернбергтің пікіріне сүйенеді. Оны баласын іздеген Амбар+ананың құс бейнесінде көрінуі, албастыларды қуғанда бүркіттің қолданылуы, балаларға арналған ыдыстарға құс бейнесінің салынуы, көз тимеу үшін қауырсынның пайдаланылғанын айту арқылы дәлелдегісі келеді [19]. Дегенмен оның бір ауқымда атап отырған мысалдарын екі топқа бөліп қарау керек сияқты. Ол құстың әлемдерді байланыстырушылық қызметі және тотемдік қасиеттегі қорғаушы қызметі, бұлардың әрқайсысының өзіндік қызмет аясы бар, оны бір ұғымда қабылдау қисынсыз. Қазақтардың, ал, бұл өз кезегінде бүкіл түрік халықтарына ортақ бейне Қыдыр да құс бейнесінде келуі мүмкін деген түсініктің болғаны «Этнографическое обозрение» басылымында жазылған [20]. Осылайша ежелгі түрік дәуіріндегі Ұмайдың образында парсылық Хұмай құспен байланыс жоқ, оның Ұмай аталуы және таумен байланысты болуына ежелгі үнді мифологиясындағы Уманың әсері болғаны анықталады. Қорыта айтқанда, түрік фольклорындағы образдардың шығу тегін айқындауда әлемдік деңгейдегі ежелгі мифологияның тамырын көреміз. Ежелгі гректер мен римдіктердің мифологиясына шығыстың әсері түбегейлі ықпал жасамаса да, белгілі дәрежеде әсері бар екенін бүгінде әлем ғалымдары мойындаған. Сондықтан ежелгі римдіктерге бөрі тотемі де шығыстан қосылған сарын болуы ғажап емес.

Читайте также:  ӨКІНІШ ӨЛЕҢІ

Оставить комментарий