Тарих — интерсубъективтілік саласы

Сонымен, біз тарихты басқаша, философиялық оқуға таяп келдік: тарихпен айналысатын философ ауқым мен жүйені іздеудің орнына тылсымдық пен өзіндікті іздейді; ол өзінің назарын жеке философияға аударуы және онда өткеннің ықпалы мен жекелеген дәуірдің бүкіл проблематикасы қалайша бір тұтастыққа байланысатындығын ұғынуға тырысуы мүмкін: бұл философияны тарихтың қозғалысына енгізудің орнына, ол осы философияның өткенін өзіне ықпал еткен және өз бойына сіңірген ынта ретінде қарастырады; қысқаша айтқанда, тарих үдемелі дамудың артынан ілесудің орнына, тұлғалар мен шығармаларды құрай отырып, тораптарға байланады; тарихпен айналысушы философ басқа философтың қоя білген сұрағына ­ ойшылдың өзінің болмысына сәйкес келетін, жанды жеріп қозғайтын сұраққа жауап беруге тырысады; бір автормен немесе авторлардың азғантай тобымен осы ұзаққа созылған таныстық біртіндеп тарылады және ақырында достардың арасында ғана болатын таныстыққа айналады. Бұл қатынастың тереңдігі оған қарым­қатынастың аталған тәсілін барлық философтарға, барлық ойшылдарға, барлық адамдарға, барлық қауымдастықтарға қолдануға мүмкіндік бермейді. Философияның тарихты жасауға деген бұл қабілеті енді бұрынғыдай кәсіби тарихшыны шошытпайды. Осылайша, адамзаттың ішіндегі өзінің жағдайы туралы толғанатын тарихшы, ақырында өзінің зерттеп отырған тарихын бір бірімен қатынаста болатын саналардың тұтастай аясына енгізілген күйінде қабылдайтын болады; тарихшының осы тұтас интерсубъектілік кеңістіктен бөліп алатын саласы әдіснамалық тұрғыда бір ғана шартпен ­ іздерді танумен, басқаша айтқанда, құжаттың басым рөлімен анықталады. Міне сондықтан тарих шеңберіндегі кездесу ешқашанда сұхбат бола алмайды, өйткені сұхбаттың ең маңызды шарты ­ бұл қойылған сұраққа басқаның жауап беруі: тарих ­ бұл өз аралық болмайтын қарым қатынастың саласы. Шектеудің осындай жағдайында тарих біржақты достықтың, мысалы жауапсыз махаббат сияқты сала болып қалады. Ұлы философтардың жүзеге асырған таңдауы тарихшыны шошытатын ерекше тақырып бола ала ма? Философия тарихшысы тарихтың бірнеше ғұлама философтардың ілімдерінде өзінің шыңына жеткеніне қарсылығы жоқ; ол тарихшымен салыстырғанда басқа таңдау жасайды ­ адамдар мен шығармалар, оз ерекшеліктеріне сәйкес қорытуға, айқын типологияға (реализм, эмпиризм, рационализм және т.с.с.) көнбейтіндіктен, тек солардың пайдасына қарай таңдау жасайды; мұндай оқылымды таңдауда экономикалық, әлеуметтік, саяси факторлар шығармашыл ойшылдар мен ерекше шығармалардың пайда болуына әсер ететін тек ықпалдар, ахуалдар, қолайлы жағдайлар ретінде алынады. Мұндай жасампаз және осындай шығарма бұл жағдайда барлық бастан кешкен әсерлер мен барлық ықпалдардың қайталанбас тасымалдаушыларына, шоғырына және гравитациялық орталықтарына айналады. Тарих болса, әрқайсысы жаңа кездесулер мен өзіндік құрбандықтарды талап ететін үздіксіз туындылардың тізбегі ретінде ұғынылады. Мен тарихты философтардың оқуының бір бірімен қатар жатқан екі тәсілін ұсындым.

Читайте также:  Демократиялық идеялар мен сезімдер

Тарихшылардың тарихының ерекшелігі сонда, оны тарихтың субъективтік қырын ашудың әртүрлі екі тәсілі болып табылатын, әртүрлі екі дағдыны қолданатын философия да «қажет ететіндей» бола алады. Дәлірек айтқанда, біріншіден, мағынасы логикалық сәттерден құралатын үздіксіз тізбекті білдіріп, қозғалыста болатын ерекше адами сана ретінде; және, екіншіден, әрбір буын өзінің мәніне ие болатын көптеген туындылар (пайда болулар) ретінде, олардың үздіксіз тізбегі ретінде көрінеді. Гегельдің тарихты рухтың өзіне қайта оралуы ретінде қызығы да қызғана түсіндіретін ең үлгілі ізбасарының өзі Декарт, Юм немесе Кант сияқты ойшылдардың тууы тұтас дискурстың тізбегіне енетін жеке дискурстың арқасында зерденің келуіне ұқсамайтын оқиғаға айналғанына кедергі келтіре алмады. Тарихты философиялық оқудың осындай қосарлы мүмкіндігі кәсіби тарихшы үшін үлгі бола алады, өйткені кез келген тарихтың бойында жасырын жатқан және санада немесе саналарда жалпы тарихты игерудің нәтижесінде ғана жарыққа шығатын парадоксты айқындайды. Бұл жасырын парадокс мынадай: тарих ­ жалқы есім, өйткені біз адамзаттық мағына адамзаттың біртұтас тарихын біріктіреді және зердеге түсінікті етеді деп үміттенеміз; тарихқа іштей тән осы сәтті сананың тарихын жазатын философ­рационалист айқындауға тырысты; бірақ біз былай да айтамыз: тарихты өткеннің адамдары туралы білім ретінде анықтай отырып, адамдар ­ жалпы есім түрінде көрінеді, өйткені біз тұлғалар адамзаттың көптеген ошақтары ретінде пайда деп сенеміз; соның барысында ғарыш ойлаумен қатар өмір сүрудің қайталанбас орталығының төңірегіне топтасатын ерекше әрекетке өзін арнай отырып, дәл осы пайымды экзистенциалды философ айтып береді. Біз сияқты басқа бейімдегі адамдар үшін, тарих үздікті және үздіксіз болып көрінеді — қозғалыста болатын ерекше мағынаға ие болғандықтан үздіксіз, тұлғалардың шоғырын білдіргендіктен үздікті деп ұйғарамыз. Мұнан шығатыны ­ тарихты философиялық пайымдау барысында оның әлеуетті рационалдығы мен тарихилығы ыдырауға түседі деген түйін. Мұндай қосарлану біздің құрылымы тарихты философиялық пайымдау барысында антиномиялық болып көрінетін уақыт туралы түсінігімізге тана емес, ақиқат туралы біздің пікірімізге де әсерін тигізеді. Тарихи уақыттың антиномиясы етер мағына тек бір қырында ғана орналасқан жағдайдағы матына мен мағынасыздықтың антиномиясы емес, тарихтың өзінің мағынасының антиномиясы болып табылады. Мағынаның ұғымы осы дамумен, осы байланыстылықпен сарқылып қалмайды; оқиға сияқты тарихтың желілік сәттері мүлдем иррационалдылықтың ошағын білдірмейді, ұйымдастырушы орталықтарды және, демек, мағынаның орталықтарын білдіреді. Бірінші оқылымға қарама қарсы П.Тевеназдың ізінше былай деп айтуға болады: «тарихи дамудың ұйымдастырушы орталығы ретіндегі оз бойында сананы анағұрлым білдіретін оқиға нағыз шынайы оқиға болып табылады. Өзін жариялаудағы оның байқататын күші өз ықпалын таратудан, оған мағына бере отырып, бізге тарихтың қозғаушы сәті ретінде көрінуінен аңғарылады. Шындығында, әңгіме тарихтың шынайылығын құрайтын, оның рационалдылығын негіздеп, оған мән беретін оқиғалар туралы болып отыр.

Читайте также:  Орыс демократиясы туралы

Тарихтың мағынасы оқиғалардан тыс жатпайды және егер тарих мағынаға ие болса, онда ол бір немесе бірнеше негізгі оқиғалардың (әрине, тарихилықты пайымдауда бір бірінің үстіне қабаттасатын) оған мағына беруінің арқасында жүзеге асады, өйткені оқиғаның өзі сонымен бір мезетте мағынаның өзі болып табылады» («Evenement et historircite». In: «L’Homme et l’Histoire». P. 223­224). Демек, тарихты мағынаның экстенсивті дамуы ретінде және көптеген ұйымдастырушы ошақтардан мағынаның сәуле шашуы ретінде түсіндіруге болады, оның үстіне тарихқа бойлаған бірде бір адам осы сәуле шашушы мағына арқылы жалпыға ортақ мағынаны айтып бере алмайды. Кез келген «әңгімелеу» мағынаның осы екі қырына қатысады: композицияның бірлігі бола отырып, оқиғаларды біріктіретін жалпы тәртіпте қатысады; драмалық әңгіме бола отырып, ол бір тораптан екіншісіне көшіп отырады, бір қырдан екіншісіне секіреді. Тарихи уақыттың антиномиясы түптеп келгенде, егер адамдардың өздерінің тарихын ескерер болсақ, біздің негізгі екі «көңіл­күйіміздің» арасындағы тербелісіміздің құпия серіппесі болып табылады: тарихты түсіндіру сананың оянуы оптимистік жағдайда аяқталған кездегімен бір мезетте, сананың ошақтарынан келетін сәуле ретіндегі тарихтың ұғынылуы қашанда басталған нәрсені жалғастыруға қабілетті болатын және сонымен бірге кері шегінуге бейім тұратын қайшылықты жан ретіндегі адамның трагедиялық көзқарасына әкелетін тәрізді. Мүмкін, тарихты субъективтілікті философиялық пайымдаудың тарихы ретінде түсіну іште бой тасалаған ыдыраңқылықтың өзін көрсетуге мүмкіндік берсе, кез келген тарихтың мақсаты осындай қосарлы оқылымға және фундаменталды тербеліске дайындық болып табылатын шығар. Қалай дегенде де бұл ыдыраңқылық ­ тарих туралы рефлексия деңгейінде ­ тарихтың оқиғалық және құрылымдық оқылымы арасында, оз заманында өмір сүрген кейіпкерлер мен ақырын эволюция факторларының, яғни географиялық ортаның тұрақты құбылыстарының арасында тербеліп туратын тарихшының адасушылығын ретроспективті түрде сәулелендіреді және түсіндіреді; тарихшы бірнеше нәрселермен бір мезетте айналысуы керек, өйткені ол субъективгіліктің екі тарихының болуына қарамастан жұмыс істейді; ол субъективтіліктің тарихын емес, өздерінің өмір қамының барлық қырларында ­ экономикалық, әлеуметтік, саяси, мәдени қырларында ­адамдардың тарихын жазады. Философиялық алшақтықтар философтың таңдауына қатысты постериорлы. Бірақ мұндай алшақтықтың қажеттілігін тарихшының әдіснамалық қиыншылықтарының өз негіздері болатыны және, өзінің принципиалдылығына қарамастан, ол бірдей мөлшерде оқиғалық тарихпен де, құрылымдық тарихпен де айналысуы керектігімен түсіндіріледі. Өз жұмысына философиялық тұрғыдан келетін тарихшының алатын артықшылығы бір бұл тана емес; ол өз еңбегінің жолай көптеген қайшылықтарға кездесетінін ғана емес, өз ниетінің мәнін де өткен шақпен түсіндіріп береді. Шындығында, философиялық акт адамды сана ретінде, субъективтілік ретінде тудырады; дәл осы акт тарихшыға үндеу тастайды және, мүмкін, оның оянуына көмектеседі. Ол тарихшының әрекетінің ақталуы өзінің өркениет жағдайында ашқан және даярлаған құндылықтары мен адам екендігін тарихшының есіне түсіреді. Тарихшы адамдар мен адамзаттық құндылықтар жоқ және тек құрылымдар, күштер, институттар ғана бар, жалған түсінілген объективтіліктің сықырына беріле отырып, өзінің басты мақсатын ұмытқан кезде бұл ескерту құлақты жаңғыртып естіледі. Осылайша, философиялық акт in extremis, шынайы объективтілік пен жалған объективтіліктің арасын немесе, дәлірек айтқанда, объективтілік пен адамның объективтілікті ұмытуының арасын ажыратуға әкеледі. Тарихшының кәсібі, көріп отырғанымыздай, тарихшының жақсы және жаман субъективтілігін ажырату үшін жеткілікті, ал философиялық рефлексияның жауапкершілігі тарихтың жақсы және жаман шынайылығын ­ объективтілігін айыруға қызмет ететін тәрізді; өйткені, дәл осы рефлексия бізді үнемі тарихтың объекті ­ дегеніміз адами субъекттің өзі деп сендіреді емес пе?

Читайте также:  Соғыс пен құқық туралы түсінік

Оставить комментарий