Трагедияның жаратылуы немесе эллиндік пессимизм

Адам баласының дүниеге келуіне әртүрлі жыныстардың ара­қатынасы, олардың арасындағы мәңгілік күрес пен уақытша бітімгершіліктің ықпал ететіні сияқты, өнердің де туындауы екі түрлі негіздің — дионисийлік және аполлондық бастаулардың байланысына қатысты болатынына анық көз жеткізгенде ғана эстетика ілімі үлкен жетістіктерге жетер еді. Бүл мәселені ойша пайымдау жеткіліксіз болар еді, сондықтан, ол, жүрекпен, сезіммен пайымдауды керек етеді. Аталмыш екі негіздің аттарын біз ежелгі гректерден қабылдап отырған себебіміз, олар өздерінің өнер жайлы құпия ілімдерін түсінігі бар пендеге айқын ұғымдар арқылы емес, айрықша ерекшеленген қос құдай бейнесінде түсіндірмекпін. Ежелгі гректердегі өнердің қос құдайы Аполлон мен Дионисийдің есімдері өнердегі бір­біріне ұқсамайтын екі түрлі бейнелеудің — көрнектілік (пластика) пен мәнерліліктің (айқындылық), демек: көрнекілік һәм аполлондық жөне мәнерлілік һәм дионисийлік бейнелердің арасындағы айырмашылықты білдіреді. Бұл екі үрдіс бір­бірімен тығыз байланыса отырып, кейде ашық қақтығыстар арқылы бір­біріне дем бере, жаңа туындылардың дүниеге келуіне эсер етеді; бәлкім сол туындылардың бойында өз қайшылықтарын мәңгілік сомдауға тырысады. «Өнер» деген жалғыз сөзбен ғана жалғасып тұрған бұл қайшылық бір кездегі эллиндердің ғажайып метафизикалық Ерік­Жігерінің нәтижесінде екі құдай бір құбылысты жаратады — бұл екі құдайылықтан бір жағы дионисийлік, екінші жағынан аполлондық өнер туындысы пайда болады. Оның аты — Аттикалық Трагедия болатын. Аталған екі бағыттың мәнін түсіну үшін оларды жеке түрде алынған екі дүниенің — Ұйқы мен Мастықтың көркем бейнелері ретінде көз алдымызға елестетейік. Себебі, жаңағы екі физиологиялық процесс — Ұйқы мен Мастық арасындагы қарама­қайшылық жоғарыда аталған аполлондық және дионисийлік қайшылықтарға сәйкес келеді. Лукрецийдің пікірі бойынша, адамдар құдайлардың бейнелерін алғаш түстерінде көріпті­ мыс; ұлы мүсінші де «жоғары адамдардың әсем денелерінің үйлесімділігін түсінде көріпті; ал егер де эллиндік жыраудан ақындықтың құпиясы неде деп сұрай қалсаңыз, ол да адам түсінде демесіне кім кепіл? Мүмкін оның жауабы Ганс Сакстің «Мейстерзинің ерлер» жырындағы әуенмен үйлесер ме еді: Ақындар арманменен сырласады, Қуанып, қиялданып, мұңдасады. Түсінде биікке ұшып, тауға шықса, Өңінде жырын төгіп, шың асады. Сырлары ақындықтың түсінде ме? Қиялдары сол түстің ішінде ме? Ал оның басқалардан өзгешесі Бар өмірі әлде түс пішінде ме? Кез келген адамның қолынан келетін әсем де жалған көріністер (түс көру) барлық көрнекіліктің алғышарты бола отырып, сондай­ақ, поэзияның да маңызды сырларын құрайды. Біз бұл көріністерді шынайылықпен қабылдап, содан ләззат аламыз; барлық бейнелер бізге: «парықсыз әрі қажетсіз ешнәрсе жоқ» — деп тұрған іспетті. Дегенмен, бұл шындықтың бұлдыр сағым екенін білдіретін бір күмән біздің жүрегімізден кетпейді; бұл тек маған ғана емес, басқа да жыршыларға тән сезім. Философиялық күй кешкен адамда әлдебір секем тудыратын ой — «біз өмір сүріп отырған дүниенің астарында тағы бір екінші дүние бар, сондықтан бұл дүние — жалған» деген түсінік; ал Шопенгауэр ондай адамдар да, заттар да елес болып көрінетін сезімді анық философиялық қабілеттің белгісі деп есептейді.

Бірақ философ болмысқа қандай қатынаста болса, өнер адамы да түс «шындығын» солай қабылдайды; ол түсіндегі бейнелерге жіті қарап, олар арқылы өмір шындығын жориды, жалпы сол бейнелер арқылы өмір кешеді. Айтқандай, бұл бейнелер тек қана сүйкімді әрі мейрімді кейіпте көрінбейді: кейде қатал, көмескі, мұңды, қапас, кедергі, тағдыр тәлкегі немесе үрейлі сарылу кейпінде беріледі. Қысқаша айтқанда, өмірдің бар «құдіретті комедиясы», оның «тозағымен» бірге түс көрушінің көз алдынан өтеді. Егерде түс көруші ол бейнелерді тек қана «көлеңкелердің ойыны» ретінде қабылдайды деп ойласаңыз, қателессеңіз: ол өзі де сол ойындардың негізгі кейіпкеріне айналады; ол көріністердің жалғандығын сезе тұра, түсінде өз­өзіне дем беріп: «жоқ, қауіпті ешнәрсе жоқ, бұл тек түс қана, түсімді жалғастырайын!» — деп айқайлап та жіберуі кездеседі. Кейде бір ғажап оқиғалар туралы да естіп жүреміз: кейбір адамдар көрген түсінің себеп­ салдарлы ретін бұзбай, үш түнге соза алатын қабілет байқатқан — бұл деректер біздің ішкі болмысымызға түс керу қабілеті етене таныс екендігін дәлелдейді. Гректер бұл қажеттілікті де Аполлон­құдай бейнесі арқылы сипаттайды; бейнелер сомдаушы барлық табиғи күштердің құдіреті ретінде Аполлон, сонымен қатар болашақты болжаушы, ақиқатты сөйлеуші құдірет ретінде де белгілі. Жарқыраған жарық құдайы — ол — сыртқы дүниенің ғана емес, ішкі дүниенің де баянсыз әсемдігін паш етеді. Ішкі дүниенің ақиқаты мен түс арқылы адамзатқа көмек көрсетіп отырған жаратылыстың ұлы заңдылығы көріпкелдік пен өнердің символы ретінде де қарастырылған. Түстің нәзік табиғаты — оның белгілі бір шектеуден аспауында, себебі, бұл шекара бұзылса, оның әсем жалғандығы бұзылып, ол дөрекі шындыққа айналар еді. Бұл қасиет те Аполлон бейнесінде айрықша сомдалған: көркем бейнелер құдайының өз бейнесі данышпандыққа толы байсалдылықты, шектеулі еркіндікті әрі толыққанды мөлшерлеу сезімін көрсетеді. Оның жанары өзінің шыққан тегіне байланысты «күн сәулелі» болуға тиіс, әуелі ашу қысып, жанарынан от шашқанда да оның келбет шен әсемдік пен ізгіліктің ізі кетпеуі тиіс. Сонымен, Аполлон туралы оғаштау айтатын болсақ, Шопенгауэрдің Майя көрпесін жамылған адам бейнесін еске түсірер едік. («Дүние — ерік пен түсінік іспеттес», I, 416): «Арпалысқан теңіз толқындарының гүріліне құлақ аспастан, айдынның төрінде қалт­құлт еткен қайықтың шетінде отырған жүзгіш сияқты қайғы мен қасірет жайлаған бүл өмірде тек «principium individuationis» талын қармаған жеке адам өмір сүреді» — деп жазылған. Аполлон құдай бейнесінен аталмыш принциптің шын мәнісінде жүзеге асқанын байқауға болады. Аполлон құдайдың бар болмысынан, оның қимылынан, көзқарасынан «principium individiationis» — немесе «әсем жалғандықтың» шексіз қуанышы мен ұлы данышпандығы тіл қатқандай. Енді бір жерде Шопенгауэр бізге тағы бір жайды баяндайды. Кей мезеттерде «principium individiationis» заңы бұзылып, әдеттен тыс құбылыс болғанда, адам санасында танымдарында күмән туады, ондай кездерде адамның бойын жантүршігерлік үрей билейді. Бұл үрейге масаттанған шаттық араласқанда (бұл адамға да, табиғатқа да тән) біз оны дионисийлік бастаудың негізі ретінде түсінеміз; ол сезім бізге көбінесе «мастық» ретінде белгілі: ондайда барлық ежелгі халықтарға белгілі есірткінің әсерінен бе, әлде жақындап қалған көктемнің өктем де қуанышты екпінінен бе, адам өзіндігін өзіне толық бағындырып алатын дионисийлік дүлей сезімдер оянады. Ол дүлей күшті біз орта ғасырлық немістердің әулие Иоанн мен әулие Витта мерекелеріндегі бір жерден екінші жерге он мен бидің ырғағымен ауысып, секіріп жүрген бишілердің түр­әлпетінен байқаймыз. Олардың түр­келбеті ежелгі гректердің Вакх хорларын, Кіші Азия мен Вавилондағы және ежелгі сақтардағы жын­ойнақ жүгенсіздіктерді еске түсіреді. Кейбір адамдар білместіктен бе, жоқ әлде өздерінің туа біткен топастықтарынан ба, ондай көріністерге мысқылмен немесе бас шайқаумен қарайды; ондай тәртіпсіздіктерді «халық дерті» деп санайды; әрине, ондай жағдайда өздерін тау, таза адамдармыз деп есептейді. Бірақ ол байқұстардың ойына кіріп те шықпайтын бір шындық бар — ол шындық мынада: дионисийлік күш билеп алған есерсоқтардың шеңберлері олардың жандарынан құйындай ұйтқып өте шыққанда, олар, өздерінің ажарларының қашып, өндерінде қанша ол қалмай, шала­жансар бір кейіпте қалатындықтарын байқамайды. Дионисийдің сиқырлы күшінің арқасында адам мен адам ғана табысып қоймайды, сондай­ақ, ол сәтте жатталып кеткен құл, дұшпан табиғат та өзінің адасқан ұлы — адаммен қауышу сәтін тойлайды. Жер­ана сый­ сыяпатын ұсынады, шел мен таудың жыртқыштары бейбіт, момақан кейіпте мойын ұсынып, иелерінің аяғына бастарын үйкейді. Дионисийдің арбасы гүл мен шірлермен безендірілген; жарма астында бұйығы ілбісін мен жолбарыс аяңдауда. Егер Бетховеннің «Шаттыққа» атты әнін сурет көрінісіне айналдыруға қиялыңыз жетсе, егер «қалтырап бас иген миллиондарды» көз алдыңызға елестете алсаңыз, сіз Дионисийге бір табан жақындай алғаныңыз.

Читайте также:  ДАУЫССЫЗ ФОНЕМАЛАР ЖІКТЕЛІМІ

Енді құл — еркін, азат; адамдар арасындағы мұқтаждық мен бассыздықтан, әдепсіз сәннен пайда болған жөнсіз шекаралар жойылып, әр адам өз қосағын табуда. Майя жамылғысы жыртылып, оның өрім­өрім болған қалдықтарының астынан жұмбақ Біртұтас Дүние көрінеді. Біртұтас Дүние атты текті қауымның мүшесі жай жүріп, қай сөйлемді; енді ол адам өзін­ өзі ән мен би арқылы паш етеді. Оның қимылынан ерекше бір сиқырлық төгіліп тұрғандай. Жан­жануарлар сөйлей алу қабілетіне ие болып, Жер­Ананың емшегінен сүт пен бал ақса, адам өзін құдірет деп сезініп, оның бойынан ерекше тылсым күш төгіледі; адам салтанатты шаттықпен шеру тартады. Бұдан былай адам өзін Сәулетші Суреткер деп сезінбейді, ол енді өзі де өнер туындысына айналады. Біртұтас Табиғаттың бар шығармашылық қабілеті осы жерде көрінгендей — оның ең қымбат мәрмәрі, ең әзиз топырағы — Адам — осы жерде жаратылады. Дионисийлік ұстаның балғасының әр шыңылынан элевсиндік жұмбақ дауыс естілгендей: «О, дүние, оз Жаратушыңды таныдың ба? құлдық ұр, Тәңіріңе!». II Бұған дейін біз аполлондық бастау мен дионисийлік бастауларды Табиғаттың өзінің көркемдік күші ретінде қарастырып келдік: табиғи көркемдік өзінің күшін Суреткер адамның қатысынсыз­ақ тікелей жүзеге асырып отырар еді. Оның екі жолы бар: бірінші — мінсіз, мүлтіксіз түс қиялдары; екінші — адам өзіндігін жойып жіберетін тылсым табиғатпен қауыштыратын масайрау сезімі. Екеуі де адамның жеке бас қабілеттерінен мүлдем бейтарап. Табиғаттың жаңағы екі көркемдік күйімен салыстырғанда ор Суреткер (адам) тек қана еліктеуші, көшірмеші ғана бола алады, яғни не аполлондық түс бейнелеушісі, немесе дионисийлік масаттықтың бейнелеушісі; ақырында біз оны грек трагедиясынан бақылай аламыз — әрі түс, өрі мастықтың Суреткері бола алады. Соңғысын біз былайша елестете алар едік: дионисийлік мастықтың әсерінен өзін­өзі ұмытқан Суреткер есерсоқ достарынан аулақтау жерге барып жығылады, сол мезетте аполлондық түстің құдіретімен ол өзінің Дүние негізімен біртұтас жай­күйін сезінеді; бірақ бұл сезім түс символдар арқылы пайымдалады. Енді жаңағы айтылып кеткен кіріспеден соң, гректердің өздеріне келейік: табиғаттың көркем түйсігі ежелгі гректердің болмыс­бітімінде болды ма? Болса, ол грек суреткерлерінің Табиғатқа деген көзқарасына қалай әсер етті немесе, Аристотельдің тілімен айтсақ, олар табиғатқа еліктеді ме? Ежелгі гректердің түс көру жайындағы көптеген әдебиеттері мен әзілдері біршама бола тұра, олардың түс жоруға деген көзқарастарын тек жорамалдап жеткізуге болады. Олардың түс жорудағы шеберліктерін — айшықты өрнектері, ашық та батыл бояулары, себеп салдарлы ой жүйесін, сахналық көріністерінің мінсіздігін т.б. біздің замандастарымыздың шеберлігімен салыстырсаңыз, өр түс көруші гректі Гомер деп, ал Гомерді — түс көруші грек деп айтса да болғандай; ал біздің замандастарымыздың әрқайсысын әрине, Шекспир деп атау өте қиын. Бірақ еш күмәнсіз айта алатын бір нәрсеміз ол — дионисийлік грек пен дионисийлік тағының (варвар) арасындағы түпсіз шыңыраудың бар екендігін көрсететін бір анық. Ежелгі әлемнің барлық түкпір­түкпірінде Рим мен Вавилонды есептемегенде дионисийлік әдет­ғұрыптардың болғандығының көптеген дәлелдері бар. Олардың бір түріне жатқызатынымыз — гректерде кездесетін теке сақалды Сатир — Дионисийге арналған дәстүрлі мейрам. Бұл мерекелердің, дәлірек айтқанда, жын­ойнақтардың түп­тамырын былайша сипаттауға болады: ондай думандар кезінде жүгенсіз, бейбастақ жыныстық қатынастар орын алатынды; ондай кезде тіпті құрметті, сыйлы деген жұбайлардың өздері де әдеп дегенді ұмытып кетер еді; ол сәттерде тәртіптің бұғауынан босанған Жаратылыстың қатыгез тағылығы оянып, кейде ол нағыз аяусыз нәпсіқұмарлыққа айналатынды. Нағыз «мыстанның ішірткісі» деп соны айтар болар деп ойлаймын. Ежелгі гректерге басқа елдердегі осыған ұқсас мерекелер жайындағы әртүрлі ақпараттар ұзынқұлақ арқылы жетіп жатса да, гректер олардың желіктіргіш әсеріне қарсы Аполлоның өр тұлғасын қоя білді. Алғашқыда өзінен әлдеқайда күшті, қауіпті құдіретке Аполлон Медузаның басының орнына, шарасыз әрі күлкілі дионисийлікті ғана қарсы қоя алатын дәрменде болды. Бас имеген Аполлонның айбынды тұрпаты дорийлік өнерде мәңгілік орын алғанды. Бірақ сол ырықсыз күш эллин табиғатының ең түкпірінен бой көрсеткенде, Дельфы құдіретінің амалсыз ымыраға келуінен басқа шара қалмады; себебі, ол қуатты қарсыласының ең қауіпті қаруын залалсыздандыруы керек еді. Бұл ымыра грек ғибадатының тарихында өшпес із қалдырды.

Шын мәнісінде бұл — өз өрістерін шектеп алған адуынды екі қарсыластың бір­біріне көрсеткен сыйластық тәжімдерін еске түсірер еді; ал іс жүзінде, екеуінің ортасындағы шыңыраудан өтер өткел ешқашан болған еместін. Егер енді біз бұл жасалған келісім­шарт дионисийлік құдіретке қалай әсер еткенін білгіміз келсе, вавилондық сакейліктермен салыстырғанда гректердің жүгенсіздіктерінің ерекшелігін, яғни, ол мерекелердің рухани серпіліс пен фәнидің күнәсін кешіру сипатына ие болатынын мойындауымыз қажет. Гректер әлемінде табиғат көркемдік шаттығына кенеліп, әуелі «principium individiationis» заңының бұзылуы да көркем құбылысқа айналады. Бұдан былай дионисийлік бұзақылардың қылықтарынан нәпсі мен қатыгездіктің еш нышаны да байқалмасқа айналады, оның есесіне, олардың өн бойларынан екіұдай сезім байқауға болады: тән азабы бірте­бірте зор сүйінішке ұласса, зор шаттық бірте­бірте көкіректегі қасіретті үнге айналады. Бұл грек мерекелері табиғаттың күйреуік сезімталдығын көрсеткендей. Табиғат өзінің түр­түрге бөлініп, ыдырап кеткендігіне өкініш білдіргендей. Дионисийдің жолын қуғандардың ән салу және қимылдау мәнерлерінде, әсіресе әуен үлгілерінде гомерлік грек дүниесіне жат, үрей туғызарлық жаңа сарын пайда болады. Әсіресе бұл қорқынышты құбылыс саз өнерінде байқалады. Гомерлік грек әлемінде саз өнері тек аполлондық түрімен ғана белгілі болған еді, немесе басқаша айтсақ, тек толқын тәріздес ырғақты екпін жүзінде — оны олар аполлондық жай­күйді бейнелеуге қолданған. Аполлон сазы үндестіктің дорикалық архитектоникасы десе де болады, бірақ ол — кифараның үніндей тым әлсіз үндестік болып табылады. Аполлондыққа жат элемент ретінде дионисийлік музыкаға һәм жалпы музыкаға тән ерекшелік мұқият аластатылып отырады; ол — дыбыстың керемет құдіреті, әуезді біртүтас сарыны және теңдесі жоқ үн үйлесімділігі болатын. Дионисийді дәріптеуші жырдың әсерінен адам баласының бүкіл символикалық дарыны оянады: ешкім ешқашан сезініп көрмеген бір сұмдық күш сыртқа ұмтылады — Майя жамылғысы жыртылып, оның саңылауынан Табиғат пен Адамзат даналығының сыры — Біртұтас Дүние сығалайды. Табиғаттан босанып шыққан тіршілік иесіне енді символдар әлеміне ену қажеттілігі туады, ол өзіне символдық көрініс табуға тырысады: тән символикасының тұтастығы — бет­әлпет, соз, емеурін белгілерімен қоса бүкіл дене мүшелерін бір ырғаққа бағындырушы бір ғана, нағыз би қимылын іздестіреді. Сонан соң кенеттен, басқа символикалық күштер — саз, ырғақ, қозғалыс және үндестік күштері бой көрсете бастайды. Табиғаттың құрсауынан босанып жатқан әлгіндей символикалық күштердің шын иесіне айналу үшін адам өзінен­өзі жаттанудың белгілі бір деңгейіңде болу шартына бағынуы тиіс. Дионисийді дәріптеушіні ұғатын тек өзі тектес адам і ана болып табылатынды. Сонда Аполлондық гректің оған деген көзқарасында қаншама түсінбеушілік және қайран қалушылық болды десеңізші? Оның үстіне, бұл сезімге бір сұмдық ой араласып, маза бермейтіндей ашығын айтсақ, оның өзіне де бұл құпия Табиғат жат еместей, тек аполлондық сана­сезім ғана ежелгі гректің диниосийлік жалаң тәнін сәл жасырып, көлбеп тұрған бір жапырақ шыт сияқты еді. III Жоғарыда айтылған ойларды толық түсіну мақсатында, апполондық мәдениеттің аса көркемдікпен салынған әсем ғимаратын бір кірпіш қалдырмай қиратуға тура келеді; себебі, біз оның табанының яғни негізінің неден қаланғанына көз жеткізуіміз керек. Ең алдымен біздің көзімізге түсетіні — ғимарат фронтонында ірі рельефтермен бейнеленген Олимпиялық құдайлардың іс­әрекеттері. Олардың арасындағы Аполлон құдайының қарапайым бейнесі бізді шатастырмауы қажет. Себебі, Аполлон бейнесінде сомдалған негізгі табиғи түйсік осы құдайлар әлемін дүниеге әкелген «аталықпен» пара­пар. Сонымен Олимпиялық құдайлар әлемінің пайда болуына зор әсерін тигізген ол — қандай қажеттілік? Егер кімде­кім Олимпиялық құдайлардың бойынан биік адамгершілікті, қасиеттілік пен рухани жан­дүниені немесе қол ұшын созуға даяр имандылықты іздесе, онда ол адам коп ұзамай­ақ олардан көңілі қалып, теріс айналмақ…

Читайте также:  ХАЛЫҚАРАЛЫҚ САЯСАТ ЖӘНЕ САЯСИ ТЕОРИЯ

Бұл жерде еш тақуалықтың, руханилық яки жауапкершіліктің нышаны да жоқ; оның орнына, сән­салтанатпен күн кешу мен ізгілік пен зұлымдықты еш айырмастан барша дүниеге бас ию орын алған. Бұл ғажайып өміршеңдікке таң қалған көрерменнің көкейінде бір­ақ сұрақ тұрары сөзсіз: тек тон қызығы мен ләззатына батқан сұлу өмір кешу үшін бұл өркөкірек жандар нендей шипалы солмен қоректенді екен? Мұндай көріністен көңілі қалған көрермен теріс бұрылып, кетуге айналғанда, біз оны сабыр сақтауға шақыруға тиіспіз: «Аялда, алдымен гректердің өмір туралы мына бір данышпандық ойына құлақ сал. Оларда баяғыдан келе жатқан бір аңыз­әңгіме бар­тын. Мидас патша ұзақ уақыт Дионистің серігі — данышпан Силенді орман ішінде қуалап қолға түсіре алмай жүріпті. Күндердің күнінде қолға түскен орман перісінен ол: адам үшін ең қажетті, әрі ең пайдалы не нәрсе? — деп сұрапты. Ұзақ уақыт үндемеген жын, бір кезде сақылдап күліп, былай деп жауап берген екен: «бір күндік ғұмыры бар, қырсық шалған әулеттің шала туған баласы, ақиқатты білмей өтсе өзіңе пайдалырақ болар еді. Айт десең, айтайын: сен үшін ең жақсысы — жарық дүниеге келмеу, ештеңе болмау; бірақ ол дағы — сенің қолынан келмейді. Ал сенің қолыңнан келетіні — тезірек о дүниеге аттану» — деген екен. Сонымен, бұл даналыққа Олимпиялық құдайлар әлемі қалай қарайды екен? Енді біз сиқырлы Олимп шындарының құпия сырларына үңілейік. Ежелгі грек үшін тіршілік пен күн көрудің сиықсыздығы әрі жан түршіктірер мәнсіздігі ешкім білмейтін құпия еместін, сондықтан ол өмірге деген қызығушылығын арттыру үшін, әрі өмірдің ащы шындығынан өзін­өзі қорғау үшін, өзінің қиялынан туған әсем бейнелерді — Олимп құдайларын — ойлап тапқан­ды. Екі дүние аралығында орналасқан Олимпиялықтардың көркем әлемі ежелгі гректер үшін бұл жалғанның жалаң ақиқатымен күресетін қару, оған қарсы шипа ретінде қолданылғанды. Сенбесеңіз, өмір шындығын бейнелейтін мына бір аңыздарды еске түсіріңіз: табиғи күштерді бейнелейтін алыптар (Титандар), өмірдің бар сырларына көздері жеткен Мойралар, Прометейдің бауырын шұқып жеген құзғын, данышпан Эдиптің қайғылы тағдыры, қарғыс атқан Атрид руы және анасына қол жұмсаушы Орест — міне орман перісінің философиясынан туындаған мифологиялық мысалдар. құсадан қаза болған қапашыл этрускілердің кебін құшпау үшін, өмірге деген бейсана құштарлықпен гректер Олимпия құдайларын ойлап табуға мәжбүр болады: алғашқы алыптардың жантүршігерлік қорқынышты дүниесінде (Хаос) бірте­бірте аполлондық әсем түйсіктің көмегімен Олимпиялық құдайлардың жарқын да көңілді әлемі пайда болады. Жаратылыстың кем­кетігін түгендеп, қисығын түзейтін, өмірге деген құштарлықты, қызығушылықты арттыратын Өнер болса , сол Өнердің тегінде жатқан ұлы түйсік Олимп бейнелерінің де дүниеге келуіне түрткі болған еді. Бұл бейнелерді эллиндік Ерік­Жігердің айналы көрінісі десе де болғандай. Құдайлардың өздері адамдардың өміріне ұқсас тіршілік етсе, демек, адам өмірінің жаман болмағаны­ау — бұдан артық қандай теодицея болмақ! Көк күмбездің астында құдайларға да лайық күн кешу бұдан былай ләззат деп табылып, ал бұл дүниеден кету нағыз азап деп есептелетін болады. Олай болса, гомерлік үшін манағы Силен айтқан даналық керісінше болып шығатын сияқты: «Адам үшін ең жаманы ­ бүл фәниден тез кету, одан да жаман нәрсе — жалпы адам ғұмырының қысқалығы» — деп айтар едік. Ахиллдың қысқа өмірін жоқтаған зар естілгендей: батырдың жарқ еткен келте ғұмырынан жанын баққан күн көрістің қарапайым тірлігі артық та! Сонымен апполондық сатыда ежелгі гомерлік адамның табиғатпен татулығы, оған сәйкестігі, оның табиғат аясындағы ұйыған сүттей тәтті тіршілігі байқалады.

Читайте также:  Биыл жоғары оқу орындарына 32 мыңға жуық грант бөлінді

Бұл сәйкестікті, жарасымдылықты Шиллердің «шынайылық» «аңғырттық» деп атағанын білеміз. Бірақ бұл «аңғырттық» Жан­Жак Руссо айтқандай өзінен­өзі түсінікті, қарапайым, табиғи нәрсе емес­тін. Біз өнердегі «аңғырттықпен» кездескенде оның оп­оңай әрі өзінен­өзі пайда болмайтындығын түсінуіміз керек. Бұл «шынайылық» аполлондық қасиеттің әсерінен пайда болады: терең дүниетаным және одан туындайтын жан азабын, жаратылыстың сиықсыз ақиқаттарын қиял мен әсем жалғандықтың көз қуантар бейнелері жеңіп отырады. Бұл «шынайылық» немесе көркем жалғандықтың толыққанды жеңісі оңайлықпен келмейді. Сондықтан аполлондық Модениетгің нағыз өкілі ретінде Гомер не деген асқақ, не деген биік дер едім! Гомерлік «шынайылық» — апполондық жалғандықтың толық түрі немесе табиғатта ғана кездесетін «мақсатқа жетушілікпен» пара­пар десе де болғандай. Табиғат өз мақсатына жету үшін бізді алдымен бір бұлдыр сағымға жетелейді, оған жетемін деп ұмтылған пенде әрі табиғаттың жасырын жоспарын жүзеге асырады, әрі қалаған затына қол жеткізеді. Сөйтіп, табиғат бізді баласын ойнатқан мейрімді анаша алдайды. Сонымен, Олимпиялық құдайлар немесе ежелгі гректердің сұлулық әлемі — Эллиндік Ерік­Жігер мен Өмірге деген Ынтаның жүзеге асып, бейнелер болып сомдалған, өзімен­өзі қауышқан түрі. Эллиндерге тән екі дарынның — көркемдік таным және азаптануға деген бейімділік алғашқысының жеңісімен аяқталады. Оның сөзсіз куәсі, ежелгі әсемдік әлемінің ескерткіші — шынайы суреткер — Гомер екені даусыз. Шынайы көркемөнердің мағынасына үңілу үшін оны түс көрушілікпен салыстыралық. Жоғарыда, кейбір түс көрушілердің тәтті ұйқының сиқырынан шыға алмаған қалпы түнгі қиялдарын ары қарай жалғастыра алатын қасиеттері бар деген едік. Бұл құбылыстың өзі түс көрушіліктің күндізгі жарықты ұмыттыратын терең мағынасы барын білдіреді. Әрине, өмірдің өзі алма­кезек күн мен түннің ауысуынан тұратындықтан, күндізгі сергектік пен түнгі ұйқының қайсысы маңыздырақ деген мәселеге келетін болсақ, даусыз, адам баласы үшін біріншісінің басымдылығын байқаймыз. Дегенмен де,мен бұл пікірге мен қарсы уәж айтып көрейін. Шын мәнісінде қай жаратылыстың да зор көркемдік түйсігі неғұрлым жанданған сайын, соғұрлым жалған көріністерге деген құштарлық арта түсетіндей. Бұл болжауымның расталуы үшін бір метафизикалық күдікке орын берейік: Шынайы Болмыс немесе Біртұтас Дүние ішкі қайшылықтарының салдарынан өзінің толық тәуелсіздігіне жету жолында әсем де жалған көріністерге мұқтаж болады; бұл бірінші жалғанның аты — Уақыт, Кеңістік және себеп­салдар заңына бағынған Табиғат, яғни, бізді қоршаған эмпирикалық шындық деп айтсақ та болады. Біз өмір сүріп отырған Осы Дүниені нағыз Жалған деп түсініңіз. Сонымен, Дүниенің Реалистік Болмысын Алғашқы Біртұтас Бастаудың небәрі жай ғана түсінігі, өнімі деп қарастыратын болсақ, онда түс көрушілікті «жалған ішіндегі жалған» деп қарастырғанымыз жон. Сондықтан болар, Табиғаттың тылсым сыры бойынша аңғырт суреткер мен аңғырт өнер туындысы да Жаратылыстың төл баласы немесе олар да «жалғанды бейнелеу» болып табылады. Мұндай бір жалғаннан екінші жалғанның пайда болу процесін біз Рафаэльдің «Өзгеру» атты шығармасынан тамашалай аламыз. Біздің көз алдымызда ­ өнер символикасы арқылы берілген аполлондылық сұлулық әлемі мен оның негізінде жатқан Силен даналығы — біздің ішкі сезіміміз олардың бір­біріне тәуелді екендіктерін мойындайды. Бұл жерде де Аполлон «principium individiationis» заңының құдайға айналған бейнесі болып табылады.

Дүниенің түп негізінде жатқан Азап пен Қайғы өз шешімін жалған көріністер арқылы таппақ, осылайша Жаратылыс өз жазмышын жеңілдетпек. «Principium individiationis» — даралану, жалқылану заңын егерде императив немесе бұйрық деп түсінсек, бұл заң тек жеке адамға, яғни индивидке арналған болып шығады. Оның негізгі мәні — адамдық шектен шықпау, мөлшерді сақтау; эллиндік мағынадағы «шама» ұғымын ұстану болып табылады. Этиканың, яғни, Әдеп құдайы Аполлонның өз табынушыларынан талап ететіні — шектен шықпау, асып­таспау; ал мөлшерді білудің ең бірінші алғышарты — өзіңді өзің танып­білу. Сонымен, адамға эстетикалық қажеттілікпен қатар «Өз­өзіңді таны!», «Шектен аспа!» — деген талаптар қойылады. Асу­тасу, тәубәсін ұмыту — аполлондыққа жат перілікке жатады, сондықтан, бұл қасиеттер Аполлондық Кезеңге дейінгі Алыптар, Жабайылар Дәуірінің белгілері. Дельфы құдайы Аполлон гректердің өткен тарихын осы мөлшерді білмеушілікпен теңестіреді; мысалы: Прометей адамдарға тым шектен асқан қайырымдылық жасаймын деп жапа шексе, (құзғындар бауырын шұқып жеген), ал Эдип патша өзінің тым шектен шыққан даналығының кесірінен қасіретті тағдырына душар болған. Сондай­ақ, ежелгі грек түсінігінде «дионисийліктің» де өткен заманмен байланысы бар, ол да сол шектен шығушылыққа жатады. Дегенмен, грек өзін­өзі ежелгі тарихынан бөліп­жарып қарастырмайды. Өзінің қазіргі мөлшерлі, яғни әсем қалпы сол тіршіліктегі қасірет пен таным азабына тәуелді екендігін, демек, Аполлонның Дионисийсіз өмір сүре алмайтындығын жақсы түсінген. Қысқаша, «алыптық» пен «тағылық» негіздердің қажеттілігі аполлондық әсем сұлулықтың қажеттілігінен кем болмай шығады. Былайша айтсақ, өмірдің «тәттісін» ғана емес «ащысы мен тұщысын» да тату қажет. Көз алдыңызға елестетіңізші: шектеулі ғана, жасанды, жалған да әсем, алдамшы тыныштық әлеміне кенеттен шаттыққа желіккен дионисийлік салтанаттың сиқырлы арбауға толы әуезі толып кетті делік, бұл үннен табиғаттағы бой бермес асаулық — қуанса да, азаптанса да, танып­білсе де шектен шыға қуану, азаптану — естілгендей. Бұл әрине, әуезді үн емес, бұл — айқай. Егер халықтық жырлардың шуынан Аполлон лирасының үні өшіп, булығып қалса, жалғанды қошемет етуші өнердің, өмірді мадақтаушы, ақиқатты жар салушы өнердің алдында құты қашып, бояуы оңып, түсі бозарып кетеді. Мұндай «құлақтан кіріп, бойды алған» мезетте адам баласына шектен­шамадан аспау мүмкін бе, мөлшер деген ұғымдардың керегі бола қояр ма екен?! Сонымен, асу­тасу, шексіздік, мөлшерсіздік, шамадан тыстық, асаулық — табиғаттың нағыз ақиқаты болып табылады. Сондықтан болар, дионисийлік pyx бар жерде аполлондық pyx тұншығып көтерді. Аполлондықтық рухтың сақталып қалған бірақ қамалы ­ дорийлік мемлекет пен дорийлік өнер ғана дер едім. Дионисийлік жеңілтектік пен «қай­қайдағыны қоздырар» перілікке қарсы тұруға әрекеттенген дорийлық рухтың негізгі қасиеттері ­ қаталдық, әскери тәртіп, әдептілік пен қатыгездік, сонымен қатар, бір беттілік пен түзулік дер едім.

Оставить комментарий