Жүсіпбек Аймауытов «Ақбілек» романы. Толық нұсқа

АҚБІЛЕК Бірінші бөлім АҚБІЛЕК Ӛскеменнің ар жағында, Бұқтырманың оң жағында әлемге аян Алтай бар. Сол Алтайдың күнгейінен құбыла жаққа құлай аққан, құлай ағып Ертіс түскен, күр-күр еткен Күршім бар. Алтай, Күршім — не заманнан калың найман мекені. Сол Алтай мен сол Күршімнің қысы қыспақ, жазы самал. Күн жылт етсе, тӛрт түлік мал қарағайлы қарт Алтайдың, Алтай сынды анасының кӛкірегін аймаласып, тыраңдасып, мәйек басып, мамырласып жатқаны. Қарт Алтайдың қақ басында, алақанның аясында, бал татыған айна сулы, түрі де аспан, сыры да аспан, шарап сулы Марқакӛлі. Марқакӛлді алқалаған — ақ ауылды Алтай елі. Алтай елі — алты ай жазы тау еркесі — киік болып, ӛзге елдерден биік болып, Марқакӛлдің самалында сайран етіп жатқаны. Марқакӛлдің суы балдай. Марқакӛлдің суын ішіп, отын жеген сары қарын, тұтам емшек жануардың бауырынан сүт сорғалап, сүт емес-ау, құт сорғалап, кӛнек-кӛнек лықылдайды; қара саба емізіктеп, қою, салқын, сары қымыз, быжылдаған дәрі кымыз шара-шара шыпылдайды. Бір шарасын ішкен адам дәл қор қызын құшқандай боп, беті шиқан дуылдайды, аузы қобыз гуілдейді, мас болады, жас болады: жел жетпеске мініп алып, Алтай тауын дүсірлетіп, таудың тасын күтірлетіп, кӛкпар, жарыс, алыс-жұлыс, асыр салып жатқаны. Әлгі Алтайдың аруларын айтуға тіл жетпейді. Жүзі айтарлық айнадай боп, кӛзі құралайындай боп, күлкісі атқан таңындай боп, бойы құба талындай боп, былқ-сылқ етіп бұраңдасып, күбірлесіп, кӛлеңдесіп, езу тартса — есің кетіп, сұңқыл қақса — шым-шым етіп, бойың босап, ойың босап, қиялың қия кезеді. Кеп онда емес-ау, жарандар! Бар, қараңдар, құлағың сал! Тыңдаушылар анталаса, кеп құрайын бір тамаша. Ертегі емес, ертеде емес, ұзын да емес, келте де емес, қарапайым қара сӛзбен бір әңгіме шертейін. Қысыр сӛзді қысқартайын, әңгімеге жол тартайын. Ӛлең сӛзге олақ едім, күйлі емес деп қомсынбаңдар. Сол Алтайдың бӛктерінде жам жолменен жандамайлап ала ат мінген жалғыз адам келе жатыр бейсауат. Кӛтегейі — Күршім жақ, бет алысы — Қараекем шаты. Қараекем шаты жартас, дәл аясы — шұңқыр кӛгал, бір ауызды, тар ауызды шұңғыл шаттын; мейірімді Алтай түсі қашып, түнде жортқан, жорықшыға соққан ғой. Ажал түрткен мал болмаса, мал алдырған жан болмаса, тереңге кім барған? Ала ат мінген терең шаттың дәл аузына аттанғанда алақ-жұлақ қаранды да, тоқтады. Тар ауызда тас тасалап, сұр шекпенді, бесатарлы біреу жатыр бас бағып. Әлгі шекпен ала аттыны кӛре сала, ақ орамал кӛтерді, ала ат мінген оны кӛріп ақ тымағын кӛтерді. Сӛйтті дағы ала ат мінген қапсағаймен ат жетелеп, асып кетті әрі қарай. Марқакӛлде майға бӛккен мал мен ел тау ызғары жамбасынан ӛткен соң, етектегі қыстауына еңбектесіп түскен шақ. Мамырбайдың малайлары қора жамап, пешін қалап, үйін сылап болған еді. Мамырбайдың бәйбішесі маң- маң басып, малайларға киіз үйін қағып-сілкіп, жинатқызып жүрген еді. Мамырбайдың Ақбілегі, Ақбілегі — жас түлегі, айы-күні — жалғыз қызы алтын сырға, күміс шолпы сылдырлатып, ақ кӛйлегін кӛлбеңдетіп, қызыл- жасыл кӛрпелерін қағып үйге әкелген еді. Қасындағы қыздарына қабақ шытып, қаңқыл етіп, дауысы сыңқыл- сыңқыл етіп: — Кӛзім тартып тұрғаны несі?— деп, бір бұраңдап қойған еді… — Жай тартады да… қуанарсың… қай кӛзің?.. — Қуанар ем сол кӛзім,— деді бітті, кім елеген ондайды? Алымсағын, шӛбін жинап, партияның қамын да ойлап, Мамаекең де кешке жақын жолдасымен келіп түсті. Тау бетінен аңдағайлап жатағына мал келді. Бала у-шу, малай қиқу, мал маңырап, ит жаң-жүң. Ауыл түтін, ӛзен күріл. Қызыл іңір. Малын жайлап, шайы қайнап, ел де орынға отырды. Күн батпай-ақ, кӛз барында манағы айтқан терең шаттан іннен шыққан қасқырларша, шұбап шықты тӛрт атты. Оның бірі — манағы айтқан, ӛзің кӛрген ала атты. Енді үшеуі: қалпағы бар, мылтығы бар, қылышы бар, кӛк шекпенді, қоқаңдаған, қоқиланған жат адам. Сол тӛрт атты шаттан шығып, ылдиға түсе ӛкшелерін қадады. Қадап еді, ат пысқырды, ауыздығын қарш-қарш шайнап есілді. Есілді де екпіндетіп, үңгірдегі бір ауылға келді саусылдап. Келе тарс-тұрс. Үріктірді, бӛріктірді, елдің апшысын қуырды: — Ах, сволыш! Тап атты!.. Мылтық колда қамшы жонда, ат таппасқа әдді не? Атты да алды, шідерді де алды, жүгенді де алды, кілем, кӛрпе, қоржын, шалбар…— бәрі кетті. — Тӛре… тақсыр… — Ой, құдай-ай! — Аясайшы, бейуаз ек қой!— деуге келді тілдері. Шайды алдына жаңа койып, «біссміләні» келтіргені сол еді, Мамырбайдың бір малайы жетіп келді ентігіп: — Келіп калды! — Кім, кім? — Кӛкпең-кӛк… — О кім? — Ӛңшең орыс! Мамырбайдың мұршасы: — Жина, ұмтыл, қаш, тығыл!— деуге ғана келді. Дастархан мен шай қалды жайрап, жиюсыз шыны аяқ калды күйреп, Мамырбай күрс-күрс, бір есікке, бір тӛрге… жаушы-жалам, бәйбіше де, қыз да жоқ. Сыртқы есікке жетер-жетпесте Мамырбайдың кеудесі үңірейген үш мылтықтың аузына тірелді. Бай шалқалап, мұрттай ұшты. Мылтық дүмі, қылыштың қырымен айдап шығарылған ауылдың еркек біткені басын қорғап, борсаңдап, Мамырбайдың етігіне отағасын бас қыла қамады да, сыртынан қара құлып салынды. Аузында күбір-күбір «сұбқан», аяғы жыбыр-жыбыр еңкең қағып, қораны орағытып бәйбіше келе жатыр еді, орыс алдынан тап болды. — Қайдан келесің? — Мына… мына,— дей беріп еді. — Мә, саған мына-мына!— деп білеуітпен ащы айғай басына қабат тигенде, кӛзінің оты жарқ етті. Жаулық кетті жапырылып, ауыз кетті опырылып. — Тап деген соң, тап қызды! Кімнің қызын, жасаған?! — Сенікі қыз, сенікі. — Қызым жоқ, ойбай!.. — Қыз бар! Табасын! Орыс қадалып, білеутін зулатты. Бәйбіше қадалып, «қызым жоқ» деп бажылдап, ӛтірікті саулатты. — Ӛзім табам,— деп орыс жүгіріп ала жӛнелді. Үш орыс қолдарына шырақтан алып, қораны, үйді, тезекті, шұқырды, жүкті, пішенді — бірін қоймай найзаларымен піскілең тінтіп жүр. Зым-зия, Ақбілек жоқ. «Орыстар келіп қалды» дегенде бәйбіше теріскейдегі кішкене есіктен ептеп шығып, жер бауырлап, бүкеңдеп, Ақбілегін жетелеп, бір апанға апарып: «Тырп етпей жат!» деп кеткен. Қыз табылмай, сандалып, долданып қайтқан үш орыс бәйбішені терезе алдына етпетінен басып, жиырма бес қамшы соқты. Үні шықса, Ақбілегінің жаны қабат шығады ғой, құшырлана тістеніп, ышқына ыңқылдағаннан басқа дыбыс бермеді. Желге, күнге тигізбей, аялап ӛсірген жалғызын «кәпірге» қорлыққа қиғаннан ӛлгені артық емес пе? Түнерген түнде абайсыз ауыл абалаған ит даусына айналды. Ауылдан бажылдаған, балдырлаған жат үн шықты. Бір тайпа ауыл — үш мылтықтың албастысы басып, тұншықты. Үрейлі ауылды торып, екі ат жетелеп, ойқастап, құлағын түріп, түсі жаман, ойы қараңғы бір адам жүр. Ауылдан бажыл шыққанда әлгі адам бір тұрып, бір жүріп, ауылға таман ұмтылды. Ұмтылып еді, астындағы жануар қорс етіп, лоқып қалды. Аяғын үзеңгіден ептеп сырғытып, сыбдырын ұрлап, жұмсақ шӛпті жапыра басып, жерге түсті. Атын артқы қасына кайқита қаңтарып, қыл шылбырмен тұқырта тас қылып ұстап, үш атты матастырды да, қотанға кіретін епті қасқырша бүкеңдеп адымдады. Қарауытқаң қара жамылған ауылдың иті ұлып тұр. Бес-алты адым аттады ма, жоқ па, әлде шӛптің сыбдырындай судыр еткен — аяқ асты қарауытқан шұқыр болды. Шұқыр түбінде бірдеңе ағараңдаған тәрізді, қимыл етті. — Ағатай-ай!— деді біреу ышқына сыбырлап. — Ақбілекпісің?— деді әлгі адам біліп койғандай. — Мен едім, құтқар, ағатай,— деп апанның ернеуіне таман ӛрмелеп еді. — Құтқарам. Бұқ. Жата тұр,— деді де, қазақ қалбалаңдап жоқ болды. Екі қолы алдына созулы Ақбілек қалшиып калды. Әлгі адам жүгіріп барып тоқтағандай, ат ышқынғандай, үзеңгіге аяқ салғандай, тебінгі тырс еткендей болды. Атына мініп келейін деген екен ғой, енді ажалдан құтылдым ғой. Жасаған-ай! Тәубе дей беріп еді, дүбірлеген аттың тықыры жақындамай, теріс айналып кеткендей болды. Қолы әлі жәрдем тілеуден, жарылқаушы періште келетіндей, дәмелене күтсе де тықыр алыстап, дүбірлетіп, шауып кетті. Қолдары сылқ ете түсті, аяғы тайғанап кетті, сырғанап, түпсіз зынданға түсіп бара жатқандай кӛрінді… Ауыл жақтағы иттердің манағы шабаланғаны жоқ. Анда-санда сақ қаншықтың безілдеген, жас күшіктің шәуілдеген әлсіз дауысын тӛбеттердің күңіренген ұзын сарыны басып тұрғандай, сӛйтіп тұрғанда бірдеме ысқырғандай болды. Ауылдан иттері шабаландырған аттың дүрсілі тауға карай кетті. Ит дауысы алыстап барып, қайта жакындап, абалады. Ажал да абалады. Дүрсіл ауылга қайтып келді. Күбір-күбір адам дауысы естілген тәрізденді. Акбілектің жүрегі зырқ ете түсті. Зырқ етпей қайтсін, тықыр шықты. Жүрегінің дүрсілі болғай еді деп, қолын кеудесіне басып еді. Тас, тас емес-ау, темір емес — ажал шықыр еткендей, құйқа тамыры шымыр етті. Апан кӛр сияқтанды. Ӛйткені ажалдай түсі суық саудыраған үш адам келіп қалды. Бала қамаған лаққа ұқсап, апанды айнала жүгіріп, ӛкпесін соққан торғайдай торға ілінді. Сонда да есінен танбады: — Апатай-ай!— деген жан даусы таудың басына барып шақ еткендей болды. Мейірімсіз темір қолдар алып ұрып аузын басып жатса да қолды кейін сермеп, басын жұлқып, үзіліп, ӛзеуреген ащы айғайы апатайының кұлағына сап етті. ЖОЛЫна шойын тағалағандай апасы сіресіп калсада елемей, шыңғырған дауысқа карай үкідей ұшып келеді. Қызын бүркітше бүріп, іліп жатқан екі орысты анасы екпінімен келіп итеріп тастап, балапанын басқан ана құстай, баласын бас салды. Олай сүйреп, бұлай жұлқып, қызды анасының құшағынан ала алмаған соң, орыстар мылтық дүмін жұмсады. Жанына мылтық батқанда, анасы қызын тастай беріп, алыса кетті. Апыр-шұпыр екі орысты екі алып ұрып, бірінің үстіне бірін білектеп жатқанда, үшінші орыс тайқып шегіне берді. Босанысымен қашуға оңтайланған Ақбілек апанның ернеуіне жете түсіп анасының қалып бара жатқанын кӛріп, қайта апанға түскенде, анасы қызына қарсы ұмтылды. Сол кезде бос қалған орыс анасын жауырын ортадан басып салды. — Алла!— деп ана құлады. Үш орыс қызды кӛтеріп, ойбайлатып алды да жӛнелді. «Апатайлаған» айғайы жерді-кӛкті жұлып, Ақбілек зарлап, аттардың дүрсілі тауды дүсірлетіп, абалап иттер куып бара жатқанда: — Қайдашы, қайдалап?—тӛтеден бір топ кісі қуып ала жӛнелді. — Аттаншы! Аттан! Жер де айғай, кӛк те айғай. Тау күңгірлеп тас шықырлайды. Қуғыншылардың қарасын кӛріп, қыз ӛңгергенді қоя беріп, екі орыс аттарын тежей, мылтықтарын кезей бастады. Екі атты есік пен тӛрдей жерге келіп калды. Тау сатыр-сұтыр етті. Куғыншының біреуі қиялай шауып, атының жалын құша жығылуы-ақ мұң екен, арттағылары азан-қазан, ұйқы-тұйқы түсе калды. Манағы ала атты кім? Қыз алып қашқан орыстар кім? Бұларды куам деп оққа үшқан кім? Олардың кім екенін біз айтайық па? Ӛздерін сӛйлетейік пе? Кане, осыны дауысқа саламын. Біз айтайық дегенің қолдарыңды кӛтер. Біреу, екеу… жоқ, ӛздері сӛйлесін дегендерің қол кӛтер… Тӛртеу, бесеу… Ӛзіммен кӛпшілік. Сонымен сӛз ӛздеріне берілетін болды. Әуелгі сӛз оққа ұшқан жігіттікі. БЕКБОЛАТ Кара торы, орта бойлы, кошқар тұмсық, түлкі мұрт, шүңірек кӛз жігітпін. Жасым жиырманың жетеуіне шығып тұр. Атым — Бекболат. Басымда барқытпен тыстаған қара елтірі жекей тымақ, үстімде орысшалау пенжек, шалбар. Сүр шапан, сар сафиянға кара ала жапқан күміс белбеу аяғымда кӛнелеу қисық табаным бар. Белбеуімдегі жарғақ далбағайым шашақты сары қынды мүйіз сапты ӛткір кездігім, алдынғы капталдағы дабыл байлайтын ұзын қайыс шеттігім — менің ӛнерсіз жігіт еместігіме айғақ болар. Бұрын бір байдың, осы күнгі орта шарқы үйдің ортаншы баласымын, бұрын кой бес жүзге, жылқы екі жүзге, сиыр алпыска. түйе жиырмаға жеткен еді, осы күні сол малдың тӛрттен бірі де жоқ. Әкеміз неше жылдай елу басы, ауылнай, би болған. Бір ауылнай елдің басты адамының бірі. Ағам отау болып, енші алып кетті. Інім Семейде оқуда. Шешеміз жылқы жылы құрт аурудан кайтыс болған соң, әксміз бір кедейлеу адамның ақ құбаша, бауырсақ мұрын жаңа ӛспірім қызын, беріп қойған жерінен, 15 караға бата бұзып алып еді. Тоқал бұл күнде әкейдің мойнына мініп алды. Жылдағы зекет, пітір, садақасын беріп, бізді оқытуға әжеміз таңқы мұрт, жылтыр кара қожаны ұстап, сегіз жылдай жаз үй артындағы қоста, қыс қонақ үйде теңселіп, қалғып-шұлғып, сабақ оқыдық. Тіл алмай, асқа атқа ӛкпелеп, кісі боқтап, шалдуар боп, қожадан таяқты талай жесем де аяғында хат таныдым. Кӛршінің қатыны мен қожаның ӛсегі білінген соң, әкеміз шығарып жіберіп, содан кейін кӛзіміз ашылды. Оннан асқан соң-ақ қыдырған, қолы бос жігіттердің боқауызын, былапыт әңгімесін тыңдап, он беске келген соң, қыз-келіншек бар үйдің іргесін тырнап, жібін киып, есігін қиратып, түн баласында дамыл кӛрмедік. Жолдастарға еріп, ойын-сауык қуып жүріп, кылжақты, ӛлеңді, домбыраны үйрендім, еті тірі, жаксы жігіттерге еліктеп насыбай, мылтық атуды, ит жүгіртіп, құс салуды үйрендім. Тұзды ет беріп, сауға жығып, қашырып алып талай құстан айрылсам да аяғында құстың да тілін білдім, я шіркін! Астында жарау бедеу, қолында қыран тұйғын үстінде сымдай киім, ӛзек-ӛлкені сыпылдата кезіп жа сұлу қызды ауылдың сыртына қонам дерқ- жұрқ еткізіп, қаз, үйректі сыпыртып, кешке таман сұлу қызды ауылдың сыртына қонам деп, шіреніп келіп тұрар ма ек! Жалғанның қызығы сол да! Әкем ӛз маңындағы елдің ұрлығын қымтап, зорлығына болысып, дауын даулап, жесірін жоқтап, шығынын реттеп, бірді бірге соғып жатады. Атқа мініп кетеді, үйде болса келген кісілермен оңашаланып, сыбырласып жатқаны. Сӛйтпесе, ел билей алмайды-ау деп ойлаймын. Бірақ оған артық араласпаймын. Ағам деп екеуі тұрғанда, маған сӛз не керек ӛз ермегім ӛзімде. Бірақ олар мені әуепі боп кетгін деп, кейде жаратпайды, кейде мен құс алдырып, аң атып келгенде мақтанып та ҚОЯДЫ. Ӛйткені мен ағайын дауына, ру намысына қызбай да жүрген жерім жоқ. Тӛбелес болса жасаққа шығамын, қыз қашқан, қатын кеткен топтардан қалмаймын. Әкем айттырған Жаманбаланың шотпақ кара қызын менсінбей, Мамырбайдың Ақбілегін елден таңдап айттырып едім. Малжанды соққан екен, малымды түгел алмай, есік кӛрсетпеймін деп, кӛнбей койды. Бой жеткен қалыңдығым тұрғанда, қарап жатайын ба, жасырын барам деп кісі жіберіп алып, «ӛзі біледі» деген соң бүгін жолыққалы келе жатыр едім. Дулыға тастың бӛктерінен жолымызды кесе қашқан ор қоянды ӛткізбеймін деп бірталай ат, қинап, алданып қалғанымыз. Әйтпесе мана келетін кісі ғой. Ауылға таяна бергенде, шулаған иттің даусын естіп тұра қалып едік, бір мезетте «апатайлаған» Ақбілектің, одан мылтықтың даусын, аттың дүбірін есіткен соң дәтім шыдамай, неде болса қолында ӛлейін деп қуып бердім. Қараңдаған екі аттыға жаңа жете бергенде оң иығымнан оқ сап ете түскенде кӛзім карауытып басым айналып кетті. Не болганымды білмедім. Әй, жолдас, шіркін, сондай жерде керек қой! Аттарын тежеп қорқып таппады ғой. Әйтпесе түсіріп алатын кісі едік. Асыл жарым, екі кӛзің жаудырап, орысқа қор боп кеттің-ау! Жұртым-ау, менде не жазық бар? Ақбілекті жіберіп қойғандарың ба? Кеудеде шыбындарың болса, неге кимылдамадыңдар? ОФИЦЕР Мал-мүлкімді талады, кісімді ӛлтірді, қызымды алып кетті деп бізді бұзық адам кӛріп, қазақтар жазғырады. Дүниеде не боп жатқанынан хабарсыз, аулынан адым жер шығып кӛрмеген, аң сықылды жайылған қазақ біздің неғып мұндай күйге түскенімізді қайдан білсін. Аға-ападан, туысқаннан, туғанжерден кім безейіндеп ойлайды? Еркін қызық ӛмірді, жан тыныштықты кім жақсы кӛрмейді? Сұлу әйелдің от құшағын, тәтті лебізін кім аңсамайды? Адам тілегенін істеуге ерікті болса, тұрмыс осындай болар ма еді? Біреу ырысты, біреу сорлы болар ма еді? Адамда ерік жоқ. Адам лажсыз елінің тілегіне бағынады. Дүниеде тағдыр бар, лажсыз ӛмірге қону бар: тағдыр деген сондай, бостандық, еркіндік деген жоқ. Тағдыр айдамаса, осынау Қытай шегіндегі Алтай тауына, қазақ арасына біз келер ме едік? Мен Тамбов губерниясындағы бай алпауыттың кіші баласы едім. Бабамыз Александр патшаның әскеріне қол басы болып, түрік соғысында мақтау алған кісі екен. Әкеміз соғыс уәзірінде үлкен тӛре болып, мосқал тартқанда, Тамбовтағы ата қонысына келіп, егін салдырып, шаруа құрды. Мол жер, бау-бақша, салтанатты сарай, қос-қос арғымақ, солқылдақ арба, жүйрік ат, жүйрік тазы… дегендер бізде болушы еді. Ағайынды тӛртеуміздің ішінде ажарсызы мен болсам да, ерлігіммен герман соғысында қол бастап, бір рет шен алдым. Патшамен соғыс ашқанда, ел-жұрт, отанымды қорғауға, біз соғысқа бардық. Отанды біз қорғамасақ, орыс күшті жұрт болмаса, осы надан қазақ күн кӛре алар ма еді? Орыс сияқты жері мол, қолтығы кең жұрттың кол астына қарағанына казақ тәубе қылу керек кой. Анығында қазақ мемлекетке не пайда келтіріп отыр? Түндік басы жылына тӛрт сом алым тӛлегені болмаса, әскерге ылау азық бергені болмаса, бұларда не шығын бар? Тек қымызын ішіп, қарнын сипап, қатынына карап, борбайын тыр-тыр қасығанды біледі. Патша қазақты каражұмысқа алам дегенде, қандай қорқып, абыржып, қиратылып калды. Қазақ солдаттан ӛлгенше қорқады. Баяғыда, қазақ орысқа қарағанда, қатын патша қазақтан солдат алмаймын деп, колхат беріпті-мыс деп, талшық кылалы. Тегінде қазақтың солдат болудан корыққаны бізге теріс те емес. Кім біледі, қолына қару берсе, орыс жұртына жау болып кетпесіне кімнің кӛзі жетеді? Онда ұлы Ресей кемиді, жері, елі азайып қалады. Қазақтың малы, ӛлі бұйымы басқа елдің пайдасына кетіп калуы мүмкін. Әйтеуір қазақ ӛз алдына ел болып жатқан жоқ. Ендеше, орысқа бағынуы керек. Орыстан жақын арқа күзеу қыларлық қазаққа күшті жұрт жоқ. Қазақ орысқа жерімді алды деп ӛкпелейтін шығар. Жер қазынанікі ғой. Орыс ӛсіп жерге сыймай жатса, бос тұрған жерді алмай қайтеді? Қазақта жер кӛп. Баяғыша кӛшіп-қонып, кең даланы шарлап жүре берем деп ойлайды. Жер жүзінде жалғыз казақ емес, ӛзге жұрт та бар ғой, оларға да тіршілік керек. Ендеше, артық жеріңді алғанға ӛкпелеме. Сен де егін сал, қала бол. Сонда бәрімізге де жер жетеді. Мұны казақ ұқпайды-ау. Казақ зәбірің тиді деп бізді айыптайды. Зәуеде қазақ әскер болып, қазак эскері орыс елінің ішінде жатса, маңайына зәбірі тимес пе еді? Малын алмас, дүииесін таламас, қызын қатын, қатынын жетім қылмас пе еді? Кешегі Жетісу майданында мұжық қалаларын алғанда, қазақ әскері қандай қылды? Бейуаз мұжықты қылыштың жүзінен ӛткізбеді ме? Мүлкін талап, елін рәсуа қылмады ма? Баяғыда орысты үш жүз жылдай татар билеп тұрғанда, қазақ та соның ішінде, кандай корлық кӛрсетпеп еді? Ордаға барған елшілерімді тақтайға жаншып, үстінен билетіп ӛлтіріп еді. Қазакем, сенің де жайын белгілі. Қолдарыңа түссе, шамаларың келсе, сендер де бізді аямайсыңдар. Бірақ шамаларың келмейді. Әйтсе де біз қазақтан кек алғалы жүргеніміз жоқ. Қазақ жеріне келейік деп келгеніміз жоқ. Ресейде тӛңкеріс болып, патшаны түсірген соң, ӛзара, екі жарылып, ел билегенге таласқан соң, үкіметті қара жұмысшы мен кара солдатты жоқтаған большевиктер алып кеткен соң, біздер, орыстың шын ұлдары күл-құтанға бағынбаймыз деп, соғысып, жеңіліп,қашып келіп отырмыз. Алдымыз қашып, Кытай жеріне ӛтіп кетті. Біз одан қашқан будан қашқап, жетпіс шақты офицер флоттар Алтайдың бір тығырығына бекініп, кызылдардан жансауғалап жатырмыз. Олардың ойы: оқ-дәрімізді, азығымызды түгесіп, қыстың суығына қатырып, ашықтырып алмақ. Әйтпесе бір ауыздан жалғыздап келіп, бізді ала алмайды. Тауда жатып біз карап ӛлейік пе? Қара таласқан соң маңайдағы қазаққа шабуылдап, азыкқа мал, баспанаға киіз, тӛсеніш, ыдыс-сайман алып тіршілік қып жатырмыз. Елсіз тауда ерігіп жатқан ӛңшең еркек іші пысқан соң ермек, қызық керек қылмай тұра ма? Қашанғы ӛзді- ӛзіміз боқтасып, керісіп, тӛбелесе берейік. Біздің де қанымызда от бар, бізде де тілек, нәпсіқұмарлық бар. Біз де жаспыз. Әйел құшуды біз де аңсаймыз. Әйелсіз күн кӛре алмайтын махаббаттың қадірін білетін, сезімі жетілген біз ӛнерлі, білімді шаруаның ұлдарымыз. Әйел кімде бар? Қазақта. Қазақ та адам баласы. Казақтың қара кӛздерінің сикырлы күші Европа әйелінен кем емес. Әнтек тәрбиеленіп, қылымсуды, еркекке жағынуды үйренбегені болмаса. Қазақ надан болған соң орыстан жатырқайды, жиренеді, қазақ қызы орыс жігітін сүймейді. Бізге ӛз сүйгеніміз де жетеді, бізге әйел керек. Әйелдің сүйгенін тілейтін біздің ӛз еліміз бар ма? Қазақ надандығынан жатырқайды, оқыған ел жатырқамас еді, казақтың оқыған азаматы орыс қызын сүймей, орыстан қатын алмай жүр ме? Қысылғанда, сасқанда қарсылық кылған жерде болмаса, дегенмен қазақты ӛлтіргеніміз жоқ. Адамның тыпырлап ӛлгені бізге тауықтың ӛлгенімен бір есеп. Кӛңілімізге солай орнағаннан ба, ӛлімді кӛп кӛріп, етіміз ӛліп кеткеннен бе, кім білсін. Шынында, ӛмір деген, ӛлім деген немене? Адам ӛлмек үшін туған. Бүгін ӛлдік не, ертең ӛлдік не? Ӛмір — кабақтың каққаны. Ендеше, аз күн тіршілікте ӛмірден қандай қызық, қандай ләззат болсын, алып қалу керек. Ӛлген соң түк те жоқ. Алдымызда — қылышын сүйреткен кызыл шұнақ қыс. Айналамыздағы қала — қызыл жау. Келешегіміз — аяз, аштық, соғыс ажал. Бірінен болмаса бірінен ӛлуіміз хақ. Бүгін болмаса ертең ӛлуге кӛзің жетіп отырса, елден-жұрттан, туған-туысқаннан күдерді үзсек, бізді жан екен деп аяйтын адам баласы болмаса, біз қара таласпағанда, біз бой жасамағанда, біз кісі ӛлтіріп, кыз алып қашпағанда — кім бұларды қылмақ? Біз әзір тіріміз. Тіршілік деген — арпалысып күнелту деген сӛз. Ендеше, біз тіршілік қып жүрміз. Бізді қазақ айыптаса, білмегеннеп айыптайды. МҰҚАШ Мен таңкы мұрын, бадырақ кӛз, шұнақ құлақтау, жарбақтау, кірпі шаш, қырыс маңдай, қара сүр жігітпін. Жасым 35-те. Әкем Тойбазар, ӛзім Мұқаш болғалы аузым асқа, ауым атқа жарыған емес. Ес біле есікте жүрдім. Ӛ дегенде құны жоқ, былық, сараң, жаман Тӛлеубай дегеннің қозысын бақтым. Ел жайлауда, кӛк шалғында қымызға қызып, гуілдеп, мас боп жатқанда, мен босағада отырып, жырық сары тостағанмен саумал ішіп, дамбалым борша-борша, шекпенім ӛрім-ӛрім болып, жалбаңдап, үй іздеген қозыны ауылдан шығара алмай, дедектеп келіп жылам-сырап жүргенім. Балалар алтыбақан теуіп, ақсүиек ойнап, шуылдасып, асыр салып, қой күзетіп, ӛлең айтып, думан қып жатканда «таңертең оянбайсың, жат» деген байдың зекуін естіген соң, қара інгеннің қолаңса сасыған жабуын оранып, үй жанында бүк түсіп жатканым. Әсіресс шырт ұйқыда жатқанда: «Түр, козы ағыт!» деп байдың бүйірден теуіп оятқаны-ақ жаныңа батады-ау. Амал жоқ, бүрсеңдеп жүріп қозы ағытып, бір тостаған іркіт ішіп, кӛзіңді уқалап жӛнелесің. Күн қызғанша жүгіріп, қашқан қозымен арпалысып, айғайлап, тас жіберіп жүргенің. Он беске келгенше Шаманбайдың қойын бақтым, о бір құдайдың атқаны! Ӛліп бара жатырмын десең, койға бір тайын мінгізбейді. Ат отынан қалады дейді, алып қалмайды, қой ӛрерде жылқышы келе коймайды. Жатарда байлап қояйын десең, қоныр ӛгізшені сиыр мүйіздеп, мұрнын жұлады, таңертең сиыр ӛрмей тұрып, ол сасықты қамалап ұстау тағы бір қырсық. Бір түні балалардың ойнағанына бүйірім қызып, дӛңбекшіп, ұйқым келмей, не де болса құдайдың салғанын кӛрермін деп, тұра сала ойынға мен де бардым. «Қара құлақ» ойнағанда, мен ит, Балабек қасқыр болып, Рақымжанның Айша дейтін қызын ӛзен жаққа апарып тастады. Мен шабаланып қуып барсам, қызды іздеген үлкен қара құлақ ӛзекте бұғып жатыр екен. Дүние-ай, мен де қара құлак болар ма едім деп, зығырланам, ертеңінде түсте қойды бұлақ басына жусатып ӛгізімді тұсап қойып, жарлауытқа арқамды сүйеп отырсам, кӛзім ілініп кетіпті. Бір мезетте бетімді күйдіріп жібергендей бірдеме басымнан орай шым ете тұсті. Шошып кеттім. Жынды кісіше шыбын-шіркей боп, лағып барам. Артыма қарасам, кӛк айғырын апыраңдатып, қамшысын білеп, Шаманбай қуып келеді екен. Қалай бұлтарсам да қоймады, қашғанға тӛселіп қалған арам қатқыр, қойсың ба, аттың бауырына алып жүріп, ал борсылдат, ал сой. Бақсам, ұйықтап қалғаным болмаса, қой қасқырдан аман екен. Ӛшімді қалай алам деп, азуымды басып жүр едім. Ақыметтің қойшысы да байына ызалы екен. Екеуіміз бірігіп, Шаманбайдан екі ісек, Ақыметтен бір марқа, бір тұсақты сойып, бұлаққа тығып қойып, бір айдай азық кылдық. Суға салсаң етте дәм болмайды екен. Бірақ ұрлығымыз шығып қалды. Оны айтып жүрген ӛзіміздің қойшылар. Естай деген бір жарамсақ таз койшы бар еді, байға жағынам деп сол иттің бүлдіргені. Шаманбай екі қой, екі киім ақымды шығарда бермей қалды. Қалай Бадығұлдың жылқысын бақтым, солай кӛзім ашыла бастады. Қашағанды жалғыз ұстаймын. Асауды жалғыз үйретемін. Күзетке жалғыз барамын. Боранда жылқы үйретемін. Аязбен, асаумсн, қараңғы ұзақ түнмен, ұрымен, қасқырмен, қауіп қатермен алыспай, адам адам болмайды екен. Желдсн жаралған желге мінеді, адамға желік бітеді екен: жылқы бақтым — күлкі бақтым. Алыс-жақын, қатер — ойыншык болды. Жылқы бақтым — кісі болдым. Енді мені әйел де менсінетін болды. Енді менің атым да, киімім де түзелді. Кедей жақтың келіншектеріне ет, май беріп, кӛңіл қостым. Кейде қасқыр жеді қылып жабағы-тайлақ соғым да беріп жүрдім. Жылқы бағып жүріп, қалың беріп, қатын алдым. Бұралқы жылқы қағыстырып, ен-таңбасын бұзып, пайда-пақыршылық қылудың тәсілін де білдім. Қатын алғанда ораза ашарым да болды. Жылкы жұттан кейін, енді есікте жүргім келмеді, не де болса, алыс жерді де бір кӛрейін деп, пароходқа жұмыс қылуға жалдандым. Ертіс ағып, Ӛскемен, Зайсан, Семей сияқты қалаларды кӛрдім. Азын-аулақ орыстың тілін де үйрендім. Орыспен араласып, орыс тілін үйренген соң кеудеме нан піскендей, ӛзіме ӛзім әлдеқандай кӛріндім. Ӛзім бір тұрған заңмын. Орыспен де, казақпенде сӛйлесе кетем. Елде жүрсем де, қалаға барсам да ӛлмейтін тәріздімін. Адам болған, ел билегендердің менен түк артык жері жоқ. Олар білген ӛтірік ӛсек, ұрлық- қарлык, қулық-сұмдықты мен де білемін… Олар сӛйлеген сӛзді мен де сӛйлей аламын. Қайта мен ‘какой черт, как же, нежоли, неимешь права…» деп орысшаны араластыра соғып жіберуге де ӛмірім келеді. Алыса кетсе, тӛбелесе кетсе бір кісіден таяқ жемеймін. Пароходта жүргенде ершікпен он пұтқа шейін кӛтеріп жүрдік. Араздаса кетсе — кісінің бір малын жетелеп кетуге жараймың. Енді менің ел адамдарынан қор нем бар? Мсн неден тайсалам? Жалғыз кемдігім: қағаз танымайтыным ғой. Мендейлер толып жатыр ғой. Әттең дүние! Қолым хат білсе, Күршім ӛзенін теріс ағызар ма едім, әлде қайтер ем… Елге келген соң атқа мініп, партияның сӛзіне араласып, жаңа бір қызметке ниет қып жүргенімде соғыс болды да, оның артынан тӛңкеріс килікті. Ақтар қашып, кызылдар келіп, қала-қалаға орнады. Балшабай деген бар, кедейдің пайдасын сӛйлейді, Балшабайға жазылған кісіні ауылнай қылады, болыс қояды, қолына мылтық береді, «панимаешь», мылтық береді, байдың малын, артық қатынын, жерін кедейге тартып әпереді деген лақаптар шыққан соң, жатсам ұйқым, тұрсам күлкім келмейді. Мен де Балшабайға жазылып, мылтық алсам деп ойладым да жүрдім. Ойға алғанын істемеген жігіт жігіт пе? Біреу қазақ жақсы деді, біреу орыс жақсы деді: «Чорт тыбрый деп шоқындым да кеттім» деп бір шоқыншық айтқан екен. Сол айтқандайын, не де болса тәуекел, мұны да бір байқайық, кім біледі, мен де бірдемеге жарап кетермін деп бардым да, жәшейкеге жазылып, бесатарды мойынға салып шыға келдім. Елге келе ылау мініп, қой сойғызып, жүрегін шайып алуға кейде басынан асыра мылтық атып, қызметке кірісе бастадым. Қазынаның мүлкін, ақтардан қалған қару-жарақ іздеп, қырыңдаған кісілерімнің үйін тінтіп, қорқытып, кӛр-жер алып, пайда-пақыршылық істей бастадым. Ел мені «шоқынып кетті» деп кірпідей жиырылды. Әуелі ӛз ағайындарым да маған осқырып, үрейленіп қарайтын болды. Менен жұрт сескенейін деді. Мен келгенде қызыл кӛзді пәле келе жатқандай атын, дүниесін тыққыштап, ӛп-ӛтірік жалпақтауды шығарды. Елі құрғырдың аузын бассаң, арты сӛйлеп тұрады ғой. Әсіресе осы бір мұғалімі бар болғырлар пәле болды. Мені елден пара алды, дүние тартып әкетті, пәлен-түген қылды деп қаладағы оқыған азаматтарға дәттеп қойыпты. Сайлау кезінде болыс болайын деп тұрған кезімде менің үстімнен жазылған қағаздарды жинап, Мамырбайдың баласы кеңсеге тапсырыпты. Мені бұзақы адам деп, сӛйтіп болыстыққа сайламай қойғаны. Әй, атаңның аузын… Мамырбайдың ұлы! Әй, тірі болсам, бір қылармын деп кете бардым. Мылтықтан айрылдым. Елге келген соң ауыл-ауылдан мал, киіз, тӛсек-орын, ыдыс-сайман алып жүрген ақтардың адамына жолығып, іш пікірім ішімде соларға кісі болдым. Олар маған жақсы қыз тауып бер деді. Ойыма Мамырбайдың Ақбілегі сап ете түсті. Ағасының қылғанын алдына келтіретін маған да күн туды. Ӛмірі байдан, күштіден қорлық-зорлық кӛріп келдім. Әлі де солардан кӛріп отырмын. Енді оларды мен несіне аяйын? Арманыма жетсем, жеттім, жетпесем, жаман адам атанып кеткенім дағы… * * * Алыс-жұлыс, ауыр күйік, аттың соққысымен Ақбілектің сілесі қатып, аттан түсіргенде ӛлген адамша сылқ ете түскен. Ақбілск есі кіріп, козін ашса, алты сырықтың басын бүріп киіз жапкан кішкене коста оңшең сереііген. быркы-раған, жат киімді, жат түрлі орыстардын. ішінде жатыр. Оң қолын Ақбілектің үстіне артып, как қасында бетінен түгі шыккан, шашы дудыраган, істік мүрын жирен орыс жатыр. Оның бейнеусіз аңкиган, жарық ерінді, дүрдек аузынан шыккан демі Ақбілсктің бетіне тамүк лебіндей тиіп, денесіи тітіркендіреді. Оңі-түсі екенін біле алмай, козі алас үрып, костың ішін сипай сүзіп шықты да, түндегі оқига ссінс түскенде, кайнап шыққан бүлақтьтң козіндей жасы мӛлтілдеп. жылап агып қоя берді. Санкал киізден сығалап ангал шуак Акбілектің бетіне түсіп, жайраңдаса да. телегсй аккан жасын күргатуға септігі болған жок; жанын жанышкан караңгылык жарық дүниеңі ансатты, оитсе де жарық сәуледен козін біржола жүмбады, қүтыл-масына козі жеткен сон, тым болмаса мынау саусылдаған сары қолдың ішінен сытылып, даланы бір каргісі келді. Акбілек үстінде жатқан ашалы, ауыр қолды ақырын сыр-ғытып қойды да, сыбдырсыз басын кӛтеріп, жер қорқақ болған ботадай, аягын андап басып, сығалап карап, жап-сарды ашып, тысқа шықты. Мұның шықканы алдарына ер-тоқым үйіп, мылтықтарды мосылап қойған, қатар тігілген, кішілі-бүтінді, жыртығы аралас жеті қостың бірден соңғысы екен. Тӛрт кұбыладан бірдей үстіне тӛніп тұрған ақар-шақар тауларға ала тауға біткен үйірім-үйірім сабалақ жүнді орманға да, тау басында қалықтап жүрген бүркітке де, тауға тырмыса жайылып жатқан құмырсқадай жылқыға да, қостан аулағырақ ӛзек құлай шықкан шоқ-шоқ бұтаға да Ақбілектін кӛзі тоқтап тұра алмай сырғанап келіп, жер ошақ басындағы қазақтың қара құманына, қара астауға шырық шӛмішіне тоқтады. Орыстың қолына түскен әлдеқандай сорлының астауы, шӛміші екен. Сорлы шӛміш! Мен дс сенің сыңарың ғой дегендей, мұңдасқандай, кӛзіне тағы жас алды. Талдың тасасына түсейін деп шеткі қостың артынан жаңа аса беріп еді, қос даласында мылтығын сүйеніп, қақиып тұрған бір орыс жалт карап: — Стой!— деп ақырып қалды. Дауыс жер астынан шыққандай, селк етіп, зәресі зәндемге кетті. Жығылып барып оңалды. Сӛйткенше болмады, артынан бір орыс жүгіріп келіп, құшақтай кӛтеріп, косқа ала жӛнелді, Акбілектін кӛзі шарасынан шықты. Құшақтаған орыс аймалап қосқа алып кіргенде, тағы екі орыс бастарын кӛтеріп, керіліп-созылып, кӛздерін уқалап Ақбілекке қарап, күле сӛйлеп, шылымдарын орай бастады. Алып келген манағы қолын артып жатқан жирен орыс екен. Ақбілекті аш белінен жібермей қысып, бетіне аузын ала ұмтылып еді, Ақбілек теріс карап, бұлқынып сүйгізбеді. Ӛзге орыстар жирен орысты мазақтағандай карқ-қарқ күлісті. Олар күліп, жаңылдап отырғанда, тӛрде жатқан ұзын бойлы, ақ құба, қара мұрт орыс оянып қырынан жатып, Акбілекке кӛз салды. Ол ӛзгелеріндей сӛйлескен де, күлген де жоқ, құба шыңға құлаш ұрған жез қапат бидайықтай, талмау кӛзін талықсыта, терең киялға шомылды. Кӛп күліп жатқанда, біреу сазарып отырса, онын жаны жұмбақ қой. Кӛп мұңайып отырғанда, біреу күліп отырса, оның ажарыда, кӛңіліде бұрмақ қой. Жұмбақ нәрсе адамды құштар қылмақ қой. Қаркылдасқан, қайғысыз, қамсыз кӛп орыс ортасындағы қара мұрттың елібі де Ақбілекке жұмбақ боп керінді. Әлде ӛзіне бастас қылғысы келді ме, немесе одан бір жылы сӛз күтті ме, болмаса әйелге біткен жеңсік қойлық мұны да жеңді ме, әйтеуір қапаста қапаланып, жалынарға жан таба алмай отырған Ақбілектің кӛзі еріксіз қара мұртқа түсті. Қара мұрт Ақбілектің жан жарасын әлде кӛзінен оқып білді ме, әлде басқа бір сезім кернеді ме, кім білсін. Жирен орыс сүйем деп тағы кезенді, Ақбілек сырт берік тыжырынды, ашуланған адамша анаған ажырая қарап, бірдеме деп шорт кесті. Жирен орыс та қыңбады, ежірейіп, басын сілкіп, бірдеме деп тастады. Бірак енді қайта сүюге қызға ұмтылмады. Ӛзгелері үндемей шылымдарын тартып болып, тысқа шығып кеткенде, қара мұрт Ақбілекке жылы қарап, бір күрсінді де, жирен орысқа әлгідей емес, жапраңдап сӛйлей бастады. Алғашқы кезде нәрсеге шақырғандай, алақанын қармай, мойнын бұлғап, кӛзін тұнжырата, ернін шошайта сӛйлеп, жирен орыс басын шайқап болмаған соң иығын қысып, кӛзін тікірейте, ернін кезерте, ызбарлана сӛйледі. Арс-арс еткен иттерше, бірін-бірі қауып алғандай болды. Келте-келте жауаптасып, жұдырықтарын білесіп, қара мұрт ӛңі сұрланып шығып кетті. Ол кеткеи соң жирен орыс та құшырланып, күңкілдеп, боқтаған іспетті болды да тысқа шықты. Ӛзге қостар да тұрса керек: далада шүлдірлеген сӛздер моланып, шыңылдай бастады. Кейбір орыстар Ақбілек отырған косқа келіп: «Ә, кізімке…» деп, мойындарын қисайта, шағыр, шегір кӛздерімен тесіп жібергендей, Ақбілекке үңіле қарасып, ыржиысып, бірдеме десіп кетіп қалды. Ақбілек олардың бетіне тура қарай алмады, кіріп келгенде ғана немесе түрткенде ғана кӛзінің құйрығы түсті. Аздан соң, шелекке қайнатқан суды орталарына қойып, темір тостағандарды батырып, кепкен наңдарымен қытырлатып шай ішісті, шай ішіп отырып, мылжыңдап кӛп сӛйлесті. «Алдына ас қойсаң, орыс ит мылжыңдайды да отырады» деген әкелерінің сӛзі Ақбілектің есіне түсті. Жирен орыс манағыдай емес. Ақбілекке ӛліп-ӛшкенін қойып, бетінен түгі шығып, әкесі әлі ендей, бас терісі аузына түсіп кетіпті. Қасындағы біреуі Ақбілекке каңылтыр тостағанмен шай ұсынып еді — алмады. Әлгі айтыскан, жанжалдасқан қара мұрт орыс қайтып кӛрінбеді. Шайларын ішіп, шылымдарын тартысып болған соң, ӛзгелері тысқа шықты. Жирен орыс беліндегі алтыатарын алып, құлағын қайырып, бірдемесін басып, бұрап, шыртылдатып айналдыра бастағанда, Ақбілек ӛзімді атып тастар ма екен деп, жүрегі сескенейін деді. Жан шіркін кӛзге тағы бір елестеп ӛтті. Бірақ атқан жок, мылтығын кайтадан қабына салып қойды. Сӛйткенше болмады, киімдері сымдай, белдерін қылмита буынған, қылыштарын асынған екі орыс сып етіп кіріп келді, қақиып тұра қалып, жирен орысқа келте-келте бірдеме айтты. Жирен орыс бір-ақ ауыз жауап қайырды да, үн-түн жоқ киіне бастады. Киінді де Ақбілекті қолынан тартып тұрғызып, қостан алып шықты. Ақбілек енді бірдеме қылады екен деп жүрегі дүрсілдеп барады. Шықса, кӛп орыс қос маңында топ-топ сӛйлесіп тұр. Қызды алып бұлар шыққанын кӛріп, ӛзгелер де қозғалып, лек-лек болып, тал жаққа қарай аяңдады. «Енді ажалым жетті ғой,— деп Акбілекте зәре жоқ— Бәрі жиылып атып, қалай ӛлгенімді тамаша қылғалы жүр ме? Әлде бұлардың басқа заңы бар ма? Басқа бірдене істегелі жүр ме? Япырым-ай, мынаның бәрі жабылып… нетсе, не жаным қалады?..» Кӛп орыс талға таянған соң қатар түра қалды. Үш орыс шығып, анадай жазаңқайға барып тұрысқан кезде, жирен орыс Ақбілекті бауырына қысып, аузынан құшырлана үш сүйіп қасына екі орысты ертіп, анау үш орысқа таман барды. Алтау болды. Алтаудың бірі топқа қарап, бірдеңе айтты. Топтан қысқа ғана жауап естілді. Әлгі ӛзінің жирен орысы мен манағы қара мұрт біріне-бірі таянып бірдеңе десті де, аяқтарын нығарлай басып, екеуі екі жаққа қарай жӛнелді сүзісетін қошқарларша екеуі біріне-бірі қарама-қарсы тұра қалды. Сол кезде қалған тӛрт орыс кейін шегініп, біреуі қолын кӛтеріп: «раз, два, три!» деп қалуы-ақ мұң екен, алтыатарларын қолына ұстасып тұрған екі қошқар басып-басып жіберді. Түтін бұрқ етті. Орыстар тұра ұмтылды. Ақбілек еңді не болар екен деп, ар жағында тұрғанда, мына жағынан қара мұрт орыс жүгіріп келіп құшақтай алды. Ӛлген жирен орысты кӛп солдат алып кетті. Ақбілекті белінен құшақтап, сүйемелеп, қара мұрт қосқа әкелді. Ӛзіне таласып, екі орыс бірін-бірі ӛлтіргенін Ақбілек сонда білді. Бірақ тӛбелесіп ӛлтіріспей, алыстан атып ӛлтіріскеніне түсіне алмады. Қара мұрт шығып кетіп еді, бір уақытта қалпағын шекесіне салған сенсең бас, теке кӛз, бұжыр сарыны алып келді. Теке кӛз келе Ақбілекке: — Аман, қарындасым?— деп қолын ұсынды. Қазақша сӛйлегені құлағына жылы тиіп, қолын ұсына түсті де, қайта тартып алды, жеп қоятындай, сүзе қарады. Теке кӛз қазақша білетін тілмәш екен. Ақбілекпен сӛйлесуге шақырып әкепті. — Мына тӛре сені жақсы кӛрген. Бұл ӛзі үлкен тӛре. Қорықпайтын кісі. Сені кӛргенде (жүрегін түртіп), мына жері шыдамаған. Анау жігіттен сені маған бер деп сұраған. Ол бермеген. Ол кішкене тӛре ғой. Екеуі дауласқан, шатақ шыққан. Содан дуэльге шығып, атысқан. Ӛзің кӛрдің ғой. Бұл сен үшін ӛлем деген, сонда да шыдаған. Сен бұрын орысты жақсы кӛрмеген, даладағы қазақтікі қызсың. Сен қорықпа. Саған ешкім тимейді. Мына тӛре сені ешкімге бермейді. Бұл сені қатын қылады. Ӛзге тӛрелер сені бәріміз қатын қыламыз деп еді, бұл кісі оған болмады: ол жарамайды, онда бәріміз хайуан боламыз деді. Бұл кӛп білетін ақылды жігіт. Бұл да ӛзіңдей адамның баласы. Құдай біреу, жан біреу. Сен бұдан қорықпа, жақсы кӛр. Бұл кісі сені жақсы кӛреді. Сені күтеді. Саған тамақ, киім әпереді, саған жұмыс қылдырмайды. Қазақтікі қатын немене? Малай ғой. Байы ұрады, соғады, жұмыс қылдырады, бәрі кір болып, жаман болып жүреді. Біздікі орыс законы жақсы: қатынды ұрмайды, (қолтықтағанды кӛрсетіп) былай ұстап жүреді, театрға апарады. Гуляйт қылады,- деп Ақбілекті үйір кылам деп, теке кӛз кӛп сӛйледі. Анда-санда қара мұрт оған сӛз үйретіп тұрды. Ақбілек кӛнетоз жасыл биқасап шапанын кӛзіне түсіре бүркеніп, беті бәкіше бүктеліп, бас-аяғы кірпіше жиырылып, күнысып, жасы мӛлдіреген қара кӛзін жыпылықтатып, қара мұртқа анда-санда кӛз қыйығын бір жіберіп, үрейлене тындады. Орыс сӛйлеп тұр. Оның кӛп сӛзі миына қонбайды. Үлкен торе деп мақтайды. «Тӛре» болса қайтейін? Мұның іздегені орыстың тӛресі ме еді? Киім, тамақ әпереді дейді. Соларга зар болып, осылардан сұрауға келіп отырғаны-ау! Шаруаны қатын істемейді дейді. Енді кім істемекші? Бекболатқа тисе, Ақбілек малай болар ма еді? Ӛзі де істер еді, малшы қатын да алар еді, байы ұрыспаса, ұрмаса, қатын қайда кетпейді? Қатын не істемекші?.. Мұның бір де бірі құлағына бармады. Жалғыз-ақ Ақбілек үшін қара мұрттың жанын қиғаны рас. Ендеше, жақсы кӛргені рас. Ендеше, жақсы кӛргендей, Ақбілек сұлу екен. Қазак тұрсын орыстың боздақ жігіті де қызығады екен, жанын қияды екен. Әйелге бұдан артық күн бола ма? Оның үстіне Акбілек енді кӛп орыстың талқысына түспейді, асыл қазынасын бірақ кісіге қияды. Қандай кісіге? Ӛзі үшін жанын қиған ер жігітке… Бірақ, ойбай-ау! Ер жігіт деп отырғаны аузы түкті кәпір ғой! Әлгі дәретсіз, сүндетсіз, түрегеп сиетін, шошқа етін жейтін, арақ ішетін, темекі сасыған, елді қыран жапқандай қылып, қамшы-қылыш, мылтық ойнататын, мейірімсіз, шадыр мінез орыс осы емес пе? Шынымен, осы орысты иіскегені ме? Шынымен, ақ тӛсіне арам денені ойнақтатып, ашылмаған қауынын арам пышаққа жарғызғаны ма? Соны ойлаған кезде ақ торғын маңдайынан екі тік сызық кӛріне қалады. Апасы есіне түседі де, кӛзінен екі моншақ домалап кетеді… Жан апасы бұл үшін ӛліп кетті-ау! Тым болмаса бір ауыз тіл қатуға да мұршасын келтірмеді-ау! Жан апасынан мәнгілік айрылып, басы каралы, жүзі жаралы болып отырып, нс бетімен бай іздеген? Апасын ӛлтіріп кеткен, ӛзін тартып әкелген, ауылын шапқан, талаған орыстың тұкымына не ғып ӛз еркімен кӛнгені? Ел қайда? Бұл қайда? Әкесі, ауылы не күйде? Ақбілек туралы олар не ойлап жатыр десейші?.. «Сорлы қызымды ӛлтіріп тастады ма, әлдс не қылды?»— деп әкесі не ғып жаны шыдап отыр екен?.. Күйеу келмек еді, түндегі қуған, оққа ұшқан әлде сол емес пе екен? Тірі қалып, құдай жазып, кӛретін күн болса, күйеуіне не бетімен жолықпақ?.. «Ойпырмай! Мұндай да сорлы, мұндай да масқара болған қазақта әйел бар деймісің? Бұл қорлықты кім кӛрді дейсің? Осының бәріне шыдап, неғып ӛлмей, тірі отыр?.. Түндегі оқ апасына тигенше, бұған тимегенін қарасайшы… Алды-арты тұйық, қараңғылық, не болары белгісіз… Сондада Ақбілек тірі, Ақбілек сұлу… Ол елден асты: казақ тұрсын, атағын орыс естіп, іздеп келіп, алып қашты… Орыс біткен бұған бола қырқысты. Кім біледі, тірі болса, үмітсіз сайтан… Ӛз еркімен келіп отырған жоқ… Қара күшке, тағдырға не шара? Жамандығынан мұндай болған жоқ. Акбілекті кім жазғыра алады? Малына, жанына ие болып отырған қай қазақ бар? Азар болса, жазықсыз құрбан болып жатқан кӛп қорғансыздың, кӛп сорлының бірі шығар… Ойдан ой қуып, басы даң боп шапанының етегіндегі май тамганына кадала карап отырғанында, тым- тырыс күте қалған қара мұрттың ыстық қолы қолына келіп тиді. Ақбілек қабағын ауыр бір қағып, «менде не ерік бар?..» дегендей, терең қасіретпен оның бетіне қарады. Қара мұрт тілмәшіне иек қағып, шығарып жіберді де, Акбілектің қолын ептеп ӛзіне таман тартып, ерніне апарды. Ақбілек қасарысқан жоқ… Түндегі айқай-сүрен, аласапыранда Мұқаштың қолында жетектеулі — екі ат, ойында — аман құтылу, кӛзге түспеу ғана бар еді. Аттарды, порсені, қызды аман-есен орыстарға әкелін тапсырып, «Мукашке, молодец!» дегізіп, алакеуінде ауылына қайтып келе жатқанда, ойына әлденелер келді. Мамырбайдың баласына егесіп, карындасын орысқа шығарып беріп, оп-оңай кек ала қоймақ еді. Қызды алам деп жүргенде, бұл иттер шешесін атып ӛлтіріпті. Мұның арты үлкен дүрбелеңге шаппасын кім біледі? Қуғыншылардан да кісі ӛлген болу керек. Бұл шіркіндер жүрген жерін қызыл жосын қылмай кетпейді. Кім біледі, түндегі оққа ұшқан әлде ӛз ағайындарының, ӛз тілеулестерінін бірі ме? Елді осынша кырғыпға ұшыраткан Мұқаш неткен қан ішер? Япыр-ау, мен қазақпын ба? Қазақ болсам, ӛз қаныма неден мұнша ӛшіктім? Ӛзгем ӛзге ғой, «ағатайлап» жалынып, қолын созып келе жаткан Акбілектің білегін кекке созғылап, жүйкесін құртып, орыстарға ұстап бердім-ау! Ағасы болмаса, бұ қызда не жазық бар еді?.. Тегі, мен ӛлерімді білмейтін ақымақ шығармын. Әйтпесе, елді осынша шабыншылыққа ұшыратып, осынша қан қақсатып, зарлатып, қарғыс алып, жексұрын болғанда, қайда сыям, қалай тіршілік етем деп ойладым екен. Осының бәрін істетіп жүрген мен екенімді білсе, білмей тұра ма, ел мені тірі қойғаны ма?.. Қой, мен жынданған екенмін. Мені сайтан азғырған екен… Бірақ енді істі түзетуге бола ма? Болмайды: шынымды айтсам да, басымнан асып кетті. Елдің менен жауыз дұшпаны, арам сүт емген, арамза ұлы болуы мүмкін емес… Енді бұл беттен қайтуға ӛткел жоқ… Дауа жоқ… Осы кеткені кеткен… Шынында байларға не обал бар? Олар елді жемей жүр ме? Бай неліктен бай болады? Малайдың арқасы, елдің арқасы ғой олардын құтыратыны. Тӛрттүлік малын малшы бақпасыншы, шӛбін малай шаппасыншы, отын жақпасыншы, кұдығын аршымасыншы — кӛрейін байдын бай болғанын. Асқанға тосқан деп, Совет үкіметі байлардың пейіліне бола келген бір тосу ғой. Кім біледі, мені де байларға құдай жұмсап тұрған шығар… Мен болмасам да осынау ӛз етін ӛзі жегелі жатқан ақтың білеуіттері елді тыныш қояр ма еді? Мен болмасам да ағайынға ӛкпелеген бір қазақ кек алам деп, орысқа шаппас па еді? Сӛз жоқ, ондай біреу табыла кетер еді. Әрине, мұндай жұмыс екінің бірі, егіздің сыңары, жалпылама адамның қолынан келмес. Бірақ мендей біреу табылуы хақ… Талай әскер шауып кетті. Талай қазақтар елге «ұлық» боп келіп, алып та, жеп те жүр. Соларға ел не қыла алды? Түк кылған жоқ… Ӛзім коменес. Қолымда — мылтық. Он кісіге алдырмаймын. Мылтык ату әдісін орыстардан үйреніп, мерген боп алдым. Күндіз сақ жүремін. Түнде жұмысымды бітіремін… Мен несіне қорқамын? Қорқарым бар, бұл іске әуелде кірмеуім керек еді. Кісілік іздеу, ячейкеге бару, мылтық алу керек емес еді. Жоқ, ӛлім біреу, не де болса, құдайға тапсырдым. Енді менің елге кішіреюім — ӛлім; жігіттігіме кемшілік… Мені жұрт ӛткір, кайсар, ер жігіт деп ойлап жүр. Сол аттан айрылмауым керек… Осындай ойлармен Мұқаш аулына таянды. Аулы — үлкен таудың күнгей бетіндегі, ойпандағы тӛрт-бес тас қора. Ол қоралар ӛзімен немере, шӛберелес ағайындарынікі, осы ауылдың бас кӛтерері — Мұқаш, ақсақалы — Тезекбай молда. Молда деген аты болмаса, Тезекбай кісі атын да жаза алмайды. Барлық оқуы «қырық қадістен» есінде қалған «қаланнаби ғалайссалам — айтты пайғамбар ғалайссалам». Бар білгсн құлшылығы — ӛлікке, шелпекке, ӛлі тиген малға «жасын» оқу, тарауық оқығанда, «алқамға» қосып «етгеказелиге» деген бірденені міңгірлету. Бар білетін дуасы — «аятіл-күрсі». Құрбанның малына немесе айға бата қылса да осыны оқиды, кӛзіне ақтүскен әйелдерге де осыны айтып үшкіреді. Ӛз ағайындары болмаса, Тезекбайды сырт қазақ молда деп те санамайды. Жегжат жердің ӛлігі болмаса, жамағайынның жаназасынан, «жақсыларды жанаған» қожа-молдалардан асып, Те- зекбайға несібе тиіп кӛрген емес. Тезекбай ел қыдырып, зекет, садақа да жинамаған; ет, кымыз іздеп, түтін аңдымаған кісі. Ондай сұқым, сімтік шалдарды қайта ішінен жаратпай: «Не бар екен? Жатсайшы!» деп отыратын. Тезекбай тысқа шықса — ақ таяғын беліне қыстырып, сиырын, бұзауын кӛздеп, үйге келсе, кемпірдің киім жамағанын, кӛже кылғанын жаратпай: «Ісінің бәрі балшы, ісінің бәрі балшы» деп дыбырлаудан басқа, ауыл- үйге зияны жоқ адам. Опысы да қартайғанда ерлі-байлы адамның бірінен-бірі жиреңші тартатын әдеттен ғой, әйтпесе кемпірінен асып, ӛнер табатын Тезекбайда не қауқар бар дейсіз… Әйтсе де осы молданы ӛз ауылы сыйлайтын. Қыстауға қонса, бата оқу болса, мал ӛлсе, құрбандық берсе, бас пен жамбас молданың алдына тартылатын, сүттің уызын, 92 қымыздың тұнығын молдаға таттыратын, молда жоқ болса, намазы қаза болғандай, келіндер де «молданы шақыр» деп отыратын. Мұқаш қандай елдсн шыққан, құдайдан безген, сорлы болса да молданы сыйлайтын, молдаға сӛйлеспей ӛзінен-ӛзі именіп, сырттан жүретін. Жолығып қалса сәлем беретін, бірақ байымдап тұра алмайтын. Мұқаштың онысын сезіп, молда да сӛз қатпай, доң айбатпен жүретін. Сӛйлесіп, тілін шығарып, бетінен алғызғаннан да анадайдан ығысып жүргенді тәуір кӛретін үлкен кісілердің бір әдеті ғой. Ауылға таяна бергенде Мұқаштың бір қысылғаны: «Осы молданын кӛзіне түсіп қалам ба?» еді. Тӛмпейден шыға берістегі, күн шығыс жақтағы қора Мұқаштікі еді. Тӛмпейден оралып шыға бергенде жапырайған тас қоралардың күнгей беттері таңның қызғыл сәулесіне шомылып, күлімсіреп түр екен. Молданың корасы ергенегі шалжиып, аузы ашылып жатыр екен. Босағада жатқан кызыл ит тастақтағы аттың тықырын естіп, үре бастады. Мұқаш қаттырақ аттың, кораның далдасына түсуге асықса да, шекпенін жамылып, аяғының басына кебіс іліп, дәретке шыққан молданың бір кӛзін жұмып, сығырая карауынан құтыла алмады. Молда ойындағысын біліп қоятындай, Мұқаш тура қарай алмай, қызарып, қырындап кетті. Тезірек тебініп, қорасының тасасына түскенде, қорадағы ақ күшігі де шәуілдеп қоя берді. Күпісін жамылып, қара домалақ келіншегі — Алтынай тырпылдап келіп есік ашты. Жаратпаған кісіше, бетінің бір жағын тыржитып: «Сенбісің?» деді де, тысқа жӛнелді. Мұқаш ақырын «мен» деді де, атын қораға кіргізіп, қадаға байлап, үйіне кірді. Бір кӛзі соқыр, жалғыз әйнекті, тапалтақ, кішкене үйінің дымыққан, күлімсілеу, терсымақ иісі мұрнына жып-жылы тиді. Жаман текемет үстіңдегі қызыл шыт кӛрпеден монтиған қолдары шығып, домаланып, томпиған, үш жасар Медеудің танауы делдиіп, аузы ашылып, ерні қожалақтанып, шот мандайы тоқырайып, жылтырап жатқаны да жарастықты кӛрінді. Баласын иіскейін деп оқтанды да, ойына бірдеме түсіп кеткендей тоқтай қалды. Күнәға батпаған, періштедей сәбиге жаман қолын, арам демін, арам ернін тигізуге батылы бармады. Молдадан да, ұйықтап жатқан нәрестеден, нәресте емес, ӛзінен ұялғаны күштірек тәрізденді. Аңдаусызда аяқ астынан әлдебір ит арс еткендей-ақ, Мұқаштың тұла бойы шымыр ете түсті. Итті тұмсықка бір теуіп, бетін қайыруға асығып, белін шешіп, келіншегінің басындағы қызыл жастықты жұлып алып, әйнек түбіндегі бұрышқа тастап берді де, қолын ішіне алып, бүркеніп, жантая кетті. Сабан тӛсеулі балшық сәкінің ернеуінде жаулығын шалқайтып қойып, Алтынай кӛйлекшең дәрет алып отырып, мұрнын қатты-катты сіңбіре берді. Кызыл алақандары қошқар мүйізден кестелентен әлдеқашанғы жыртылған ақ орамалына беті-қолын сүртіп жатып: — Бүк түсіп жата қалғаны несі! Атыңды қайтуші едің?— деп тоңқ етті. Мұқаш басын кӛтерместен: — Түске таман жібере сал!— деді. Алтынай байына оқты кӛзімен бір карап: — Тұрып, ыстық суыңды ішуші ме ең?— деді. Мұқаш: — Жоқ,— деді, басын қымтай түсті. Сонымен сӛз бітті. Түн баласында Мұқаштың жоғалып кстіп жүргені бір бүгін емес, үйреншікті әдет тәрізденіп, Алтынайдың ӛршеленбейтіні сол еді. Кішкене баласымен еқеуден- екеу бір қорада жалғыз жату алғашқы кезде қорқынышты кӛрінсе де, жүре-жүре оған да еті үйреніп кеткен. Кімге жалынсын, кімге сенсін? Алтынай малын сауады, ӛгізді кӛздейді, байлайды, отынын тереді, отын жағады, суын әкеледі, күл шығарады, тамағын істейді, киімін ӛзі тігеді, үйін жияды, сыпырады, қорасын тазалайды. Мұның бәрі оған құдайдың бұйырған жұмысы тәрізді. «Жұмысым ауыр болды-ау, жаныма батты-ау»— деп ол қабағын шытпайды. Кӛзін тырнап ашқаннан ұйқыға барғанша күйбеңдеп, не қолында, ие аяғында бір дамыл бола ма екен… Жо-жо- жоқ. Жұмыстан қалт етіп қолы босаса, есік алдына шықса, ауыл үйді қыдырса, болмаса абысын ажындарымен әңгімелессе, қолынан ұршығы түспейді. Алтынайға тамағы тоқ, кӛйлегі бүтін болса болғаны. онан ӛзгені іздемейді. Үй міндеті — әйелде, түз міндеті — байында1. Бұл — құдайдың бұйрығы. Бұрынғыдай емес, Алтынай тұрмысына енді риза. Риза болмай не ғыпты? Байы атқа мініп, кісі болды. Кісі бол-ғалы, үйі үй болып келеді. ӚмірІ бітпеген қара ала сыр-мақ та, ак киіз де тор алдында пайда болды. Бұрынғыдай емес, Алтынай жымың қағып, кӛк ала әбдіренің аузын да кӛбірек аша беретін күйге ұшырады. Алтынайда ақ бәтес 94 кӛйлек, жасыл жеңсіз де пайда бола бастады. Алтынай абысындарына мактанып та қояды. Ӛйткені ол еңді «ұлықтың» қатыны ғой. Бұрын бұйығы, жаман Алтынайдың енді тілі де шығуға айналды. Қатындар: «Күйеуің қайда кеткен?» десе, «Қызметпен болыс ауылына кетті» немесе «Ауылнай шақыртқан екен» деп, тұмсығын кӛтеріңкіреп, ернін бір жымырып қоятынды шығарды. Әлдебіреу кісідегі ала алмай жүрген ақысын, не қорлық кӛріп жүрген, ұзатқан қызын сӛз қылса, Алтынай кӛлденеңнен қыстырылып «Онынды біздің әлгіге неге айтпайсың?» деп қоятын болды. Алтынайдың аузына енді «әлгі» кӛбірек түседі, ӛйткен оның қолынан келмейтін іс бар деп білмейді. Байын сондай кӛріп жүрген Алтынайдың бүгін мінезінің тіпті дәмі жоқ қой. Бәсе деймін-ау! Жоқ, Алты найдын ӛзінше дәмі әбден бар. Алтынайға құдайдың бер ген бір мінезі — анда-санда кілтің етіп, кегжиіп қалатын Ар жағында пәлендей зілді екпіні болмаса да, күйеуі іші риза болса да бер жағы, сырты ӛп-ӛтірік қыртыңдаған наразы кісісіп, сыр бермейтін. Сонысы ма, немесе Алтынайлығын, жан екендігін, Медеудің апасы екендігіі кӛрсеткісі келд ме, ӛйтпесе «әлгі» тысқа шығып келген де, қанжығасының құр қайтқанына кӛңілі толмады ма әйел шіркіннің қай бұлтақ-сылтағы екенін кім білед калайда күйеуіне бір тарс ете түсуді ӛзінше дұрыс кӛрді. Дәрет алғаны болмаса, Алтынай намаз окыған жоқ Байына еліктеді дейсіздер ме? Жоға… оқымайтын бір реті келгең де. Намаз оқығанда да, Алтынайлардың аузы жыбырлатып, жығылып, тұрып жатқанда, не айтып, не қоятынын бір құдай білмесе, пенденің кӛзі неге жетсін Алтынай тӛсегінің аяқ жағына отырып, мәсісін киіп ЖАтып, күндегі әдетінше шұлығындағы тесікке сұқ қолын тағы бір батырды. Осы түскірден қашан құтылар екен Ұлыктын қатыны басы мен бақайы жылтылдап жүргені несі жақсы дейсің? Бірақ «әлгі» тірі болса, бүтінделер деген ой келді де, тезірек орнынан тұрды. Ӛйткені сиырын саууға асықты. Тарғыл шолақ сиырдың бұзауы еміп жатқанға жүгір барып, басын жұлып алып қараса, арам қатқыр, қақтап тұрып еміп қойыпты. Бүйірге бір нұқып, ашаға таман жетектеп еді, бас жібі шолтаң ете түсті. Басын шайқап, таңдайын бір қақты да, жалғап байлап, қасқа сиыр мен ӛкіректі саууға кірісті. Алтынайдың жарылған күс қолдары жып-жып етеді. Емшекті суыра тартқанда, сиырдың кӛтеншегін солқылдатады. Сауған сайын сүт молайып, шелегі күр-күр етіп ән салады, шелектің әнін тыңдап отырып Алтынай қызыл бұзауына мықты бас жіп қайдан табылар екен деген ойға батады. Қойы жоқ үйге жіп-шу деген нардың пұлы емес пе? Одан-бұдан шымқытып сұрап алған жүн қай бір жарытады? Кіші ауылдағы Жамалдың апасынан сұрамаса, бұл ауылда атымен жоқ қой. Жіп-жаңа, аттай бір бас жіпті жаңа таққаны сол еді, сыртқы ауылдың балалары ала қойып, кӛзін ағартып кеткені?.. Қолына құлғана шыққыр? Қайсысы ғана ала қойды екен? Бір қолын шошайтып, шу-шулеп, сиырларын қорадан аулағырақ айдап салған соң Алтынай үйге келіп, шелектегі екі сиырдың сүтін қара табақ пен ескі сары тегешке бӛліп құйды. Жұқалап жайпақ ыдысқа қойса, қай- мақ кӛп тұратынын Алтынай әлдеқашан білген ғой. Не дегенмен Алтынайдың қолы берекелі қатын. Жылына тістей қатып, тырнақтап жүріп, үш сиырдан 3-4 қарын май алады. Ӛліп бара жатсын, аузына бір салмайды. Қай- мақ былғап отырғанда Медеужаннын алақанына да бояу сатқан бақалшыға ұқсап шымшып қана салады. Онда да зорын тапса. Аққа қалай ауыз тиді, солай ірімшік, құрт қайнатам деп арпалысады. Оның есесіне қыстыгүні сорпаға, кӛжеге сарқасқа қылып құрт езіп, тойып алса, қора ішіне қамзолмен кӛйлекшең шыққанда бойы қыз- қыз қайнап жүреді. Майының артығын сатып, киім-кешек, үн-шайға жұмсайды. Ауылдағы кексе қатындар шаруаға қырбай келіндеріне ұрысқанда: «Жидіген, шірік күң! Ана Алтынайды кӛрмеймісің, бит терісін биялай қып отырғанын!.. Қазақтың қатыны сондай келеді»,— деп ұрсатын. Мұқаштың да кӛбінесе түзде жүріп, шалықтап, оған-бұған ұрына беретіні Алтынайдың арқасы ғой. Қатыны үйін тапжылтпай, бар-жоғын білдірмей отырғандыкі де. Бірақ Мұқаш оның қадірін біледі деймісін? Алтынай ырысы бар кедейдің маңдайына бітетін қатын ғой. Дүниеде «байының тауып әкелгенін ұқсата алмай, ас-суында бір береке болмай, байын борышқа ұрындырып, бірін-біріне қоспай, қатының салдыбалақтанып, ызыңдап отырар ма, кәпір! Одан қырсық не бар дейсің? Сүтін жайлап, ілегенін тӛгіп, күлін шығарып, ыдыс-аяғын жуып болған соң, Алтынай пештің түбіндегі шекпен жапқан қара аяққа ұн салып алып, жүресінен отырып, тоқырандап бауырсақ иледі. Қолдары машинаша жыпылдап, дереу есіп кесті де, шошалаға барып от жақты. Молданың үйінің үлкен бақырын әкеп, алқымына кӛсеу тіреп, қоңырсытып, бауырсақ пісіріп отырғанда талтаңдап, қалталақтап кӛзін ашып-жұмып, манаурап, жа- лаң бұт Медеужаны да келді. — Тұрдың ба, сәулем?— деп Алтынай оң қолымен қолтығына қысып, мандайынан сүйді. Медеужан бақыраштағы қызара бӛртіп келе жатқан, ортасы тесік жалпақ бауырсағына қарап: — Апа, жалпағым… — деп үрты салбырап, маңқиып, ауызын ашты. — Ие, күнім, сенін жалпағың,— деп апасы ши ӛткізіп, жалпағын қолына ұстатты. Томпиған, маубас Медеу отқа борбайын кақтай, шӛметейі салбырап, жүресінен отырып, шидің екі басынан ұстап, аузын ыржитып, бетін тыржитып, ыстық бауырсақтың шетінен тістей бастады. От маздап жанып, май шыжылдап, бауырсақ быжылдап жатыр. Медеужаны жанында. Ендігі Алтынайдың ойы: шайын қайнатып, күйеуін оятып, Медеужанын ортаға ала, ағасының тізесіне шынтақтатып, үшеуден үшеуі ыңсыз-шынсыз отырып оразасын ашу. Шайын баптап кайнатып, обден үйқысы қанды-ау дегенде «әлгіні» оятып, Алтынай бұл арманына да жетті.. Медеужанға ұқсаған бет-аузы қожалақ таукеншік самаурынының сол жағында қызыл жиек шыны аяқты тӛрт саусағының басымен шошайтып ұстап, Алтынай тершіп, ащы шайын ұрттап отыр. Күйеуіде бауырсақты жүдемдете аттандырып, аузына тас салғандай, аяғын босатып отыр. Ағасының тізесіне сүйеніп, бауырсаққа ұртын бұлтитып, малжаңдап, кӛзін ашып-жұмып, Медеужан да қалысатып емес. Байғұстар шайларын ішіп, жайлансын. Сұқым шалдарша, сұғанақ балаларша кӛзімізді сатып, кылқиып отырмайықшы, ӛз үйімізде де шай бар ғой. Қазақтың сондай телмірген әдеті құрысын! Түндегі уақиғадан кейін ел не жайлы болды екен? Мамырбай отағасы не күйде отыр екен? Одан да соларды барып кӛрейік, оқушылар, бері жүріңіздер! Әлден уақытта жатып-жатып есін жинаған еркектер ептеп басын кӛтеріп, бірте-бірте қыбырлап, індерінен шығып, ӛзгелерін дыбыстап шақырып, қатын-қалаш ышқынып, шуласып, балалар енесіне табысқан қозыдай жамырасып, әкелерін, ерлерін, ағаларын іздеуге кірісті. Самбырлап, дүрлігіп, ентелеп, жүгірісіп: «балта, балта» деп, бірін-бірі шошытып, Мамырбайдың еттігін бұзып: «Не болды? Не боп қалды? Ойпырмай! Амансыңдар ма?» деп анталаған, үрейленген еттіктен шығарысып алысты. — Бәйбіше қайда? Ақбілек қайда?— деп кӛзі шарасынан шығып, Мамырбай отағасы күрс-күрс етті. — Ойбай-ау! Олар қайда? Кӛргеміз жоқ…— десіп таңданып, олай да, бұлай да жүгірісті. Бір мезгілде ӛкірген сиырдай қараңғы түнді күңірентіп, қатындардың дауысы баж ете түсті. Жан шошырлық бажылға дір етпеген жүрек қалмады. Сӛйтсе — апанда теңкиіп, серейіп жатқан бәйбішенің үстінен шыққан екен. Ақбілек ұшты-күйлі жоқ, алып кетті ғой. Мамырбай ӛгіздей ӛкірді, сылқ етіп отыра кетті. Ауыл қойдай маңырап, қозыдай шулап жатқанда, дүрсілдеткен атты кісінің тықырын шеттегілердің құлағы шалып қалды. — Атты-атты!— дегенде, су жүрек боп қалған жүрт ішін тартқан дауылдай кенет басыла қалды да, сонша болмады, қайтадан дәуірлей, бажылдай, күңіреніп кетті. Ол келген қазақ екен. — Немене? — Бәйбішені атып кетті. Ақбілекті алып кетті. — Ойбай! Бекболатты да атып кетті. -Күйеудіме? — Е! — О қайдан жолығып?.. — Мына жақтан құс салып келе жатқан емес пе? Ойбайлаған әйелдің дауысы шыққан соң, қуа жӛнелгенімізде… — Ӛлі ме, тірі ме? , — Әзір тірі, кім білсін… Бекболатты жақын ауылға апарып, жарасын таңып, жолдастары жан-жаққа шапқан екен. Сол шапқыншының бірі осы екен. «Ажал шіркін, адамның алдынан айқайлап келген бе? Аңсызда артыңнан бұғып келіп, алып ұрғанын бір- ақ білесің. Ажал бір ұры ғой, ажалға не дауа бар?» десіп, ертеңінде маңайдағы ел жиылып бәйбішені кӛмісті, «сабыр етіңіз, бұл да бір уақыт шығар…» десіп, Мамырбайға тоқтау, кӛңіл айтысқан болды. «Қаза шығын… қайырын тілеңіз!» деген болмаса, Ақбілекті ауызға алуға бір адамның тілі бармады. Ӛйткені ол жара атын атауға — адамның аузы жиренетін жара еді. Ол жараң Мамырбайға емес, бәріне де намыс, қорлық, масқаралық еді. Жаназаға жиналған адам о жер, бү жерде топталысьш отырғанда, бұл оқиға жайынан неше түрлі бал ашып, аңыз қылысты. Біреулер: — Тегі, ақсақалға азуын басқан біреу басып берді ғой. Әйтпесе, қиядағы ауылға келетін реті жоқ қой…— десіп, ӛз басынан ақыл шықпайтын қошеметшілер: — Рас айтасыз, әйел іздесе, қара шат маңында да ел бар емес пе? Бәрін қылатын қазақтың ӛзі ғой. Кімнің несі барын орыс қайдан білуші еді,— деп жүптесті. Ӛздерінің берекесіздігіне, намыссыздығына, бірін-бірі аямайтындығына кӛздері жеткендей болып, біраз еһелесіп басылған кезде: — Бұл іс кімнен келді? — Кімнің қолынан келер екен?— десіп, ойға жүгірісті. — Ақсақалға ондай ӛшті-қасты кім бар екен? — Шӛп тақырыпты дау-шары үзілмеуші еді, Жаман-байлар болмаса. — Қой, оларда жауға шаба қоятын кім бар? Және ол қашанғы дау? Бӛтен біреу шығар. — Бір келсе, бұл жұмыс Құрбан қажылардан келеді, партия болған соң аяй ма?— деп, мына жақтан бір құла ауыз қоя берді. — Сен қайдағы жоқты айтады екенсің. Елдің партия болып жүргені бір бүгін бе? Бұл ӛзі елдің салтында жоқ нәрсе ғой, біреудің ашылмаған қауын, жарылмаған жұмыртқасын… Мұсылманның баласын кәпірдің нетуіне қиып, Құрбан қажы да оңбас. Ӛзі де бала ұстап отырған адам, құдай жүзін кӛре ме?— деп, ақ сақалды, қасқыр кӛзді кісі оны тежеп тастады. — Мен білсем, бұ жұмыс Әбеннен келді,— деп, кӛк тұмсық, тарғыл бет адам сар шақшасын сермеп, бір қозғалып қойды. — Ана жылы қасқа атын орысқа әпергеннен бері оның ішіне қан қатулы болатын. «Әй, бір қылсам ба!» деп соның кезенуі жаман еді,— деді. — Әй, оның қолынан келе ме екен? Оның бір сенген адамдары Мақыштар еді. Олармен де анаугүні екі бие туралы шайырғал болып қалды десіп еді ғой. Біреуге сенбей, ондай кӛті былғаныш іс қыла алмаса керек,— деп қасқыр кӛзді кӛне адам тағы бастырмады. Ақсақалдың ӛшті-қасты кісілерін қылға тізіл, он, он беске апарып, біреу үйден, біреу бүйдеп жорығанмен байлаулы түйін шықпады. Ӛйткені біреу партиялықпен, біреу жегжаттықпен, біреу алым-салығы, біреу берімсегі, біреу ұрланған малы тимегені үшін, біреу қатыны кеткені үшін немесе қатыньша, қызына барғаны үшін, ең болмаса тілі тигені үшін біреуді айыптап, біреуді қорғағаннан басқа, әркім ӛз есебін ойлап, бүйрегі бұрғаннан басқа, дәл жанашырлық қылып әділ қағушы, әділ тексеруші жоқ болды. Біреу іреді, біреу сойды. Осы жұмыстың тұсында Мамырбай ақсақалға жаны ашыған кісімсіп жағынып қалғысы келгендер де табылды. Әлдебіреуден кек алу үшін сонан келді деп, ұрындырғысы келгендер де болды. Ақсақалдьщ қайғысына шын пейілмен ортақтасатын адам кем еді. Жалғыз-жарым құдаңдалы, тілеулес адамдар болмаса, бәйбіше қымызды аяқ толтыра беретін кейбір кӛршілер болмаса, жалпылама достың да, қастың да пәлен-дей күйзеле қойғаны жоқ. Сырты күйзелген тәрізденсе де, ішінен жаман ойы арылып кете алмады. Жұрт жаназадан тарап, ай-жай болған соң сол күні бей-сауат жүріп, ат қинаған кім екен деп, әркім-ақ сұрастырып, құлағын түре бастады. Ӛйткені бұл жолы да, одан бұрын да жалаң Мамырбай емес, талай ауыл шабыншылыққа ұшыраған. Мал-мүлкі талауға, адамы дүреге жығылып, шығындалған, күйзелген, күйінді болған. «Ел құлағы — елу» ғой, суық жүрісті адам білінбей не тұрсын? Сұрастырып, қағып келгенде, осының бәрін қылып жүрген Мұқаш екені кешікпей-ақ ашылды. Қалай ашылды десеңізші? Былай: Сол күні кешке жақын Мұқаштың Қарашатқа қарай желе жортып бара жатқанын бір қойшы кӛреді. Бір деңіз. Мұқаштың қатыны бір абысынымен елеуіш бере қоймадың деп, шаңқылдасып қалғанда, абысыны: «Осы елдің бар дүниесін үйіңе тығып отырғанынды кӛрермін! Желікпе, құтырма! Қарала сырмақтың иесін де білем, ақ киіздің, бәтес кӛйлектің қайдан шыққанын да білем…» депті. Соны есіткен соң Сүлеймендікі жансыз кісі жіберіп, Мұқаштікіндегі сырмағын танып келіпті,— екі деңіз. Бәтес кӛйлектің де, жасыл жеңсіздің де иесі шығыпты,— үш деңіз. Мұқаштың торы ала аты ертеңінде ер қатып жүргенін сыртқы ауылдағы Суыбырайым кӛріпті. Суыбырайымның сӛзінде пәтуа да болмаушы еді, сонда да… мұнымен — тӛрт деңіз. Түн баласында Мұқаштың үйінде тұрмайтынын бір сӛздің ретінде Тезекбай молда да айтып қалыпты. Аңқылдаған аңқау адам ғой. Мұнымен — бес деңіз. Мамырбайдың баласы үстімнен материал жинап, болыс болайын деп тұрғанымда, қойғызбай жіберді деп Мұқаштың ӛкпелеп жүргені тағы мәлім. Енді Мұқаш болмағанда несі қалды? «Мұқаш, Мұқаш содан басқа адам да емес» деп ел түгел ден қойды. Ел болып Мұқашқа шұқшиды. Бұған не қылу керек? Қалай кек алу керек? Шауып ала ма? Сотқа бере ме? Ӛлтіріп жібере ме? Ӛртеп жібере ме? Қалай да не бірін, не бәрін істеуге елдің беті түзелді. Әйтсе де Мұқашқа тап бере алмады. Тап бермек түгіл, маңына да жолай алмады. Оған себеп мынау еді. Бәйбіше мен қызынан айрылғалы Мамырбай отағасы ертеңгі шайын ішкен соң, тӛбе басына шығып, жер шұқып отыра беруші еді. Бір күні тӛбе басында отырғанда Сүлеймен ауыл жағынан тымағының құлағы қалкаңдап, түсе қалды. Амандықтан кейін: — Бай, түндегі малағамды білдіңіз бе?— деді. — Жоқ,— деді. — Ойбай, үлкен оқиға боп қалды! — Немене, жаным? — Құдай оңдап елдің кӛзі бір ашылды… — Не бопты, Мұқаш па? — Жоқ, ойбай… — Ал айтшы! — Таудағы белеуіттерді қызылдар тып-типыл ұстап әкетіпті. — Қалайша? Ақбілек қайда қалыпты? — Ақбілектен хабар жоқ… Әйтеуір түгел қолға түсіпті. — Оны сұрадыңдар ма? Кім келді? — Түрқұлақ ауылынан Телтайдың Қарақұлы келді. Қызылдар сол ауылда бекініп жатқанда, Мұқаш ақтарды алдап, үстіне алып келсе, қызылдар тарпа бас салады. Сасқанынан атысуға да мұршасы келмей қапты. Бұл иттеріңнің ӛзі бізге мықты боп жүргені болмаса, қысылған кезде түк емес екен ғой. — Мұқаш оларды қалай алдап жүр? — Есебін тапқандағы, ол иттің ӛзі айлакер, жанкешті неме екен… — Қызылдарға тағы жағымды болды десейші. — Жағымды болғанда қандай! Енді бір үлкен орынға кіреді ғой. — Бұл сұмның арам ойы осы екен ғой. Япырым-ай, Ақбілек не болды екен, ә? Одан хабар біле алмаған екенсің…— Мамырбай шатқаяқтап, орнынан тұрып, аяғын апыраңдай басып, ентігіп үйіне қарай жӛнелді. Ауылдың кісілерін дереу жиғызып алып, Ақбілекті іздетуге бес кісі аттандырды. Бұлар шабуылдап, ауыл-ауылдан, кез келген кісіден сұрау салып жүре тұрсын, оған дейін Ақбілектен хабар берейік. Әуелгі кезде Ақбілек қолға түскен құралайдай, екі кӛзі мӛлдіреп, кӛп ит анталаған күшіктей қүнысып, маңайындағы жанның бәрін жан алғыштай кӛріп, үркіп, елегізіп жүрсе де, анасын, ауылын ойлап, аузына дәм салмай, аштан қатып, бүк түсіп керсе де, әрі-беріден соң шыбын жаны түскір шыдатпады, мезгілсіз ӛле алмады. Ӛмір шіркін неден сонша тәтті болды екен! Адам дегеніңіз «басқа түссе баспақшы» болады екен, абақты екеш абақтыға да, зынданға да, соғысқа да жүре-жүре адамның еті үйреніп, кӛндігіп кетеді деседі. Ӛлім жазасына бұйырылғанын естіген адам да тамақ жеп, ұйқы үйықтап, ӛмір сүруден безе алмайды деседі. Дүниеде адамнан кӛнгіш мақұлық бар дейсіз бе? Ақбілек бірте-бірте тұтқынға еті ӛлгендей, бойын үйреткендей болды. Жан шіркіннің тәттілігі ме, қорыққаңдық па, қорғансыздық па немесе алғаш етегін ашқан адам ыстық кӛрінгендік пе, әйтеуір қара мұрт «сүй» десе, Ақбілек те оның бетіне ернін тигізіп, «күл» десе, о да езу тартқан болып, «сӛйле» десе, о да былдырақтап «люблю тебені» қағып, не деген ырқына кӛне берді. Қара мұрт Ақбілектің қасынан екі елі айрылмайды. Қолтығынан ұстап, белінен құшақтап, тауды, орманды қыдыртады, жеміс теріп береді, шашына, омырауына күздің солған гүлін қадап береді, кӛк шалғынға аунап, құшақтасып жатады. Тау ӛлкесіндегі бұлаққа апарып, Ақбілектің мәсісін шешіп, аяғын суға малып, ақ балтырына қара мұртын жыбырлатып сүйеді. Ақбілек шаршаса мойнынан құшақтатып, тақымына бір қолын салып, кӛлденең кӛтеріп жүреді. Шайды ӛз қолымен ішкізеді, нанды, етті ӛз қолымен аузына апарады, екеуіне тӛсекті қағып-сілкіп қостың ірге жағына ӛзі салып, ӛзінің сүр шекпенімен қымтап, бауырына басып жатады, ернін жеп қоятындай құшырланып ұзақ сүйіп, қатты қысып, о жер-бұ жерін ұстап, қытықтандырғанда, Ақбілектің жүрегі аузына тығылып, тамырлары тұтанып, жанып кеткендей, тұла бойы шымырлап, кӛзін жұмып, ӛзін-ӛзі ұмытып, әлсіреп, керіліп жата кетеді… Содан кейінгіні ӛзі де білмейді… Басқа бір дүниеге кіргендей болады… Осынша ӛліп-ӛшіп, ӛзеуреп, еркек басымен әйелге мұнша кішірейіп, ит сияқтанып аяғына шейін жалағанына Ақбілек түсіне алмайды. Мені алдаймын, жұбатам деп істей ме? Жоқ, шынымен жақсы кӛргені ме? Болмаса, кӛптен әйел кӛрмей құмартқаны ма? Әйтеуір одан арғысын болжай алмайды, қайткенмен қара мұрттың қылығының бәрі жат. Кейде Ақбілек сонша бәйек болып отырғанына, еркек басына ұят қой деп жиренеді, ӛзін- ӛзі жұбатқан болады. Қалай да екеуінің арасы жер мен кӛк тәрізді, дене жақындығы болғанмен, жан жақындығы жоқ тәрізді. Бір күні қас қарайған кезде орыстар бір жаққа баратындай қару-жарақтарын қамдап, мылтықтарын сытырлатып, оқтап, ер-тоқымдарын салдырлатып, балдырлап сӛйлеп, аттарын ерттеп, әбігерлене бастады. Қара мұртпен екеуі тоғай аралап келгені жаңа еді. Ақбілек қосқа кіріп солдат кӛрпесінің үстіне шынтақтап, уһлеп, аулы есіне түсіп, босаға жақтағы қара астауға кӛзі түсіп жатыр еді. Даладағы олай-бұлай жүгірісіп, ат ерттесіп, әр жерде күбірлескен кӛп орыстарға қара мұрт барып, бірталай сӛйлесті. Қабағы түсіп, түсі сұрланып, қайтып келді де, о да мылтықтарын сүртіп, оқшантайларына оқ толтырып, киім, ер-тоқымдарын жинап, қамдануға кірісті. Ақбілек басын кӛтеріп алып, «қайда барасың?» дегендей қара мұртқа тандана, үрейлене қарады. Қара мұрт кӛзінің қырымен қарап қалса да, кӛрмеген кісі тәрізденіп, тӛмен қарап, күйбеңдей берді. Бір мезгілде тысқа шығып кетіп, тілмәшін алып келді: — Біз соғысқа барамыз, сен қайтесің?— деді Ақбілекке. Ақбілек кӛзі бажырайып, не дерін білмей сасып қалды. — Қайда болғың келеді?— деп тағы сұрағанда, Ақбілек мойнын әнтек қисайтып, бұғағын бұлтитып, жалынған, назданған дауыспен: — Аулыма қайтармайсыз ба?..— деді. Қара мұрт басын шайқады. Ақбілек кірпігін жыпылықтатып, жерге қарады. Тілмәш тағы сұрағанда Ақбілек: — Тым болмаса, жақын жердегі бір ауылға жеткіздірсеңіз,— деп кӛзіне жас мӛлдіреп келіп қалды. Қара мұрт басын тағы да бір шайқады да: — Бізбен бірге жүргің келмей ме?— деді. — Соғысқа ма?— деді Ақбілек еңсесін бүкшитіп. — Соғысқа,— деді қара мұрт иегін бір қағып. Ақбілек басын шайқап: — Ендеше, мені осында-ақ тастап кетіңіз,— деді. — Түнде жалғыз ӛзің қорықпайсың ба? — Қорықсам да қалайын… сіздер қайтып келмейсіздер ме?— деді жұлып алғандай. — Мәлім емес,— деп қара мұрт мұртын дірілдетті. Сол сӛзді бітірген кезде тағы үш орыс келді. Олардың басын сілкуінен, қол сермесінен Ақбілек: «Бір жаққа барайық, жабылып масқаралайық, атып ӛлтірейік» деп түр ғой деп түсінді. Қара мұрт оларға ашуланып, кӛзін тікірейтіп, тістене ежірейіп сӛйлеп еді, беттері қайтқандай алақандарын жайып, мойындарын қылқың еткізді. «Сендердің талқыңа бермеймін» деп түр екен деп, Ақбілек қара мұртқа жаутаңдап қарай берді. Әрі-бері сӛйлесті де, олар кетіп қалды. Қара мұрт отырды, «жүре бер» дегендей тілмәшқа бас изеді. Тӛмен қарап мандай терісін үш саусағымен уқалап біраз отырған соң оң қолын сілкіп қалып, ұшып түрегелді де, ӛз кеудесін ӛзі түртіп-түртіп, Ақбілекке қолын ұсынды: «Жүр» дегені. Ақбілек жып-жылдам түрегелді. Қара мұрт Ақбілекті қолтығынан ұстап, қостан шықты да, оң жақтағы бұлақтың бұтасына қарай алып жүрді. Үйтқып соққан ызылдақ жел. Ай жоқ. Қараңғылық қоюланып келеді. Сабаған жүндей түйдектелген, шыңылтыр, сұрғылт бұлттар тоғытқан қойдай шоғырмақтанып, тауға қақпақ болатындай, тауды тұншықтыратындай, аш тауықша селдір жұлдыз тарыларын бір-бірлеп қылқып жатыр. Жұлдыздармен бірге үміт сәулелері де бір-бірлеп батып бара жатқандай. Ақбілектің сұм жүрегі әлденені сезгендей болады. Екі кӛзі жалт- жұлт етіп, қара мұрттың бетіне қарай береді. Қара мұрттың беті сұрланған, кӛзі қанталап, танаулары желбіреп қозғалған іспеттенді. Аяқ басуы қатаң, Ақбілекке ұнамайды, жүрегі қысылып, ӛкпесі аузына тығылып барады. Шеткі шоқ талдан асып, кӛп тал мен арадағы алаңқайға барғанда қара мұрт тоқтады. Ақбілектің бетіне тура қарап біраз тұрды, құшақтап, қысып, аузынан үш рет құшырлана сүйді. «Осылай тұр!» дегендей екі иығынан басып қалды, бес-алты адымдай жерге барып тұра қалды. Алтыатарын алып, Ақбілекке кезене бергенде, Ақбілек шаңқ етіп, безілдеп кезеулі мылтыққа қарсы тұра жүгірді. Қара мұрттың кезенген қолы сылқ етті. Алтыатары жерге түсіп кетті. — Мені неге атасың? Не жазығым бар еді? Ағатай-ай! Не қылдым?..— деп Ақбілек зарланып, жылап, ӛне бойы қалшылдап, қара мұрттың мойнынан құшып, аймалап сүймесін бе? Қара мұрт қолын салмақпен кӛтеріп, керенау құшақтап, арқаға қақты, аяғандай болды. Бетіне біраз қарап тұрды да, мылтығын қабына салып, Ақбілекті қосқа қайта алып жүрді. Қосқа келген соң тілмәшін шақырып алып айтқаны: — Мен сені сүйдім, сен үшін жанымды қидым, ӛзімнен кейін ӛзгенің сүйгенін қаламаймын,— деді. Ақбілектің іші мұздай боп кетті. «Ой, жасаған! Орысқа сенім жоқ екен ғой! Әнеугіден бері ерлі-байлы кісідей боп жүріп, кетер күні ӛлтіріп кетем дегені неткен ӛзімшілдік, неткен тас бауырлық, неткен қанішерлік! Орыс шіркін ӛзім ғана ӛмір сүрсем екен дейді екен-ау! Ӛзгені жан екен десейші! Аяу деген болсайшы…» деген ойлар дереу сап ете түсті де, дереу айла тапқысы келді: — Мені ӛлтірме! Қасықтай қанымды қи! Мен саған тағы керек болмасымды қайдан білесің? Мен түсімде саған еріп, қалаға барып жүр едім. Сен бұл жолдан аман-есен қайтарсың, еліңе аман барарсың…— деді. «Жақсы сӛз — жарым ырыс» деген мәтел ӛте-мӛте ӛлімге бара жатқан адамға жылы тисе керек. Қара мұрт Ақбілектің әлгі сӛзін ырым кӛріп, сенді де «айтқаның келсін» дегендей аузынан сүйді. Сам жамырап, ел орынға отырған кезде орыстар бастығының ақырып қалған даусымен қаздай шұбырып, асудың тар аузына қарай арқандай созылды. Ақбілектің жанын жынның ойнағындай ойрандап кеткен озбыр омырау, ӛксікті күндер орыс мінген аттардың аяғымен бірге алыстап бара жатты. Тықыр ұзаған сайын «алла, алла…» деген лебіз кеудені керіп, ауыздан еріксіз ағылуда еді. Кӛшкен орыстың жұртында бұралқы күшіктей қаңғырып Ақбілек жалғыз қалса да, жалғыздығына ӛкінген жоқ. Орыстың оғынан ӛлгеннен де, құлазыған иесіз тауда тентіреп ӛлгенін артық кӛрді. Орыстардың дыбысы ӛшкенше: «Қүтқарғаның шын ба, жасаған?» дегендей, арттарынан топырақ шашып, қарасы ӛшкен соң: «Уһ!» деп демін бір алып, тӛңірегіне кӛз салды. О кезде ызғырығы ызылдап, бойды мұздатып, сабалақ қара бұлттан түн жамылған күздің кӛзсіз қара түні ақ бас Алтайдың үстіне қара бурадай шӛгіп, сай-салаға бауырын тӛсеп, дүние қарауытып келе жатыр еді. Кӛк жүзінде жайылып жатқан жұлдыз, қойларын кӛздеп тұратын шопан атасындай — жау кӛргендей, зым-зия жоғалыпты. Саялдық қара бұлттар-ау! Ақбілектің жанын тұншықтырған қара тұман аз болды дедіңдер ме, үстіне мұнша тӛнгенше, анау асқар таулардың басына тӛнсеңдерші! Күздің сарғыш жапырақтары-ау! Кімді әлдилеп, сыбырлап тұрсыңдар? Қалың бұтаның қайғысыз, қамсыз бӛденелері-ау! Несіне қара түнді жаңғырықтырып тұрсыңдар? Сұлудың жүрегін жанышқан ауыр шерді сендер сейілтем дейсіңдер ме? Қанатын қаршыға күйретіп қиқайған қостың алдына бір қолымен жер таянып, аспанға қарап отырған сүқсырдың налыған зарын тәңірсіне жеткізем дейсіндер ме?! Бұлттар-ау, серпілмейсіңдер ме?! Жапырақтар-ау, сыбдырлап жерге тӛгілгенше, шерлі сүлуға сая болсаңдаршы! Ызғырық-ау, ызылдағанша, жапанда жалғыз қалған баланың әкесіне хабар берсеңдерші! Ой, мейірімсіз шіркіңдер-ау! Сендердің тілдеріңді Алтайдың жаралы аруы бірмейді ғой! Сендердің қас- қабағыңа қараймын, сендерге еркелеймін деп есіл сұлу мұндай күйге ұшырады ғой! Жел мен бұлттың алласына сенем деп сенделіп қалды ғой!.. Түн түнереді. Ақбілек үрейленеді. Тӛбесінен зу етіп бір топ шүрегей ӛтеді. Ақбілек дір етеді. Шӛпті сылдырлатып торғай ұшса да, тоғай ішін тартып, уілдесе де, тау үкісі таңдайын қақса да, Ақбілек жан-жағынан жау қамап келе жатқандай елегізіп, қымтырыла береді. Жатайын десе, кӛзіне ұйқы келмейді. Отырайын десе қорқып барады. Жүрейін десе, қараңғы түнде жол таба алмай адасам ғой, әлденеге ұрынам ғой… деп қорқады. Есі-дерті: осы арадан кету. Бірақ түн ішінде кете алатын емес. Қазақтың қосын, қазақтың астауын, шӛмішін ес кӛреді. Үңірейген иесіз қосқа кіруге тағы батылы бармайды. Ақбілек қайтерін білмей алақтап, қүнысып, бүрісіп кӛп отырды. Түнге түн үласқан тәрізденеді. Қос алдында жат-қан астау да кӛрінбейді. Жасаған-ай! Таң да атар ма екен! Бір мезгілде орман жақтан бір үрейлі дауыс шыққан секілденді.. Ақбілек елегізи бастады. Манадан бері жалма-мауыздай кӛріп отырған үңірейген қосқа жалма-жан кіріп кетті. Ауылда қой күзетіп жүргенде қасқырдың үлыға-нын әлденеше естіген: әлгі дауыс соған үқсайды. Апы-рым-ай! Қасқыр келер ме?.. Онда қайтем? Қой, келмес, қоста кісі бар деп ойлар, қорқар, қостың айбыны бар ғой… Әлде манағылардың кетіп калғанын олар да білді ме? Олар барда қасқырдың дауысы естілмеуші еді ғой… Қостың есігінен ептеп сығалайды. Қараңғыда бірдеңе қараң еткендей болады. Бірақ дыбыс білінбейді. «Қорыққанға қос кӛрінген» шығар деп жориды. Ӛзіне қайрат бергісі келеді, оған да болмайды. Ұлыған дауыс анық толастап бара жатады да, тағы да естіледі. Бара-бара ұлу молайды. Тауды күңірентіп ӛзге дыбыстың бәрін басып кетеді. Ақбілектің қолы ӛзінен-ӛзі қостың бір сырығын суырып алады. Құлаш тӛс жарардай қайың сойылша, сойылшаны қос қолдап бауырына таман қысып қояды, бір ұшы қостың сыртында. Қасқыр келсе қару қылмақшы. Ұлыған дауыстар саябырлаған тәрізденеді. Сойылшасын жерге сұлатып салып, Ақбілек азырақ бой тоқтатты, бірақ онысы ұзаққа бармады. Бұлақ жақтан су сылдырлағандай болды… Бұ немене?.. Адам ба? Аң ба?.. Кім болса да қатерлі. Ақбілек сойылына тағы жармасты. Демін ішіне тартып, сілейіп қалды. Кешікпей-ақ қара түнде қаз-катар, дӛп-деңгелек екі кӛз пайда бола кетті. Екеуі де қып-қызыл, жайнаған от. Ақбілек атып түрегеліп, қостың түкпіріне бұғып отыра қалды. Әйтсе де байыз таба алмады, сойылы қостың аузында қап қойыпты. Ақырын еңбектеп, қостың аузынан қолын созып, жерді сипалап жатып сығалап еді, екі от тӛртеу болды. Сӛйткенше болмады, олардың артын ала кӛлденеңнен екі қызыл кӛз тағы ӛте шықты. Алты от Ақбілекке алпыс оттай корінді. Қараңғы түн каптаған кызыл кӛз болды да кетті. Оттар бір жылт етіп, бір сӛніп, елбелектеп, таянып келе жатқан тәрізді. Ойлағаны келді ме?.. Мінеки, шӛпті сыбдырлатып келіп қалды. Әне, қараң ете түсті… Ойбай-ай! Бір топ қасқыр! — Енді қай жаққа барайын?.. Ал, міне, қостың тоңірегін сыбдырлатып, жер тіміскілеп жүр… Ой, жасаған-ай! Тауып алар ма екен?.. Ойпырым-ай! Әнебіреуі от басында сүйекті қытырлатып кемірді. Мынаны кӛріп, Ақбілектің не жаны шықпай отыр десейші!.. Ақбілек үнін шығаруға мұршасы келмей, ӛлген кісідей отырған жерінде сіресіп қалды. Әлден уақытта арсаландап бір аш қасқыр Ақбілек отырған қостың аузына келіп қалды. Ақбілектің жан даусы түнді тіліп жібергендей шыр ете түсті, қасқыр біткен жарық беріп, кӛздері жалт етіп, тістері сақ етіп, оқшырайып тұра қалды. Қасқырлар ырсылдап, күрілдесіп, бураша шабынып тұрып алды. Ақбілек қасқырлардың қарсы шабатынын білгендей жалма-жан жан ұшырып, қостан атып шығып «қараңғыда кӛзім жоқ…» деген балаша айнала дӛңгеленіп, айғайды салып, ағашын сермей берді… Анда-санда арс-үрс еткен дауыс шығады. Қасқырға тиді ме, қосқа тиді ме, әйтеуір ағашы кейде бірдемеге тигендей қолы сүйсініп қалады. Қасқыр одан жаман ӛршеленеді. Ақбілек жан ұшыра сермейді. Қасқыр қамалайды. Ақбілек сабалайды, қасқыр абалайды, Ақбілек сабалайды, қасқыр абалайды. Ақбілек «аллалайды», қасқыр долданады, Ақбілек дӛңгелейді… Қасқыр күркілдейді… Ақбілек шырылдайды, қасқыр қырқырайды, Ақбілек шырқырайды… Сӛйтіп, Ақбілек кӛп қасқырмен кӛп соғысты… Ақбілек әбден алқынды, аласұрды, жұлқынды, әлі құруға таянды. «Енді жығылдым ғой, енді талайды ғой, енді ауызды салды ғой, енді жеді ғой…» деген кезде, Ақбілектің аяғы астынан бірдеңе жылт ете түсті. Қасқырлар жалт берді. Манағы, іңірде шай қайнатқан оттың кӛзы әлі сӛне қоймаған екен. Ақбілек аласұрып жүргенде аяғымен шашып жіберген екен. Қасқырлар отты кӛріп жалт берген екен. Қасқырдың оттан қорқатыны Ақбілектің есіне сап ете түсті. Ауылда қой күзеткенде қотанның шетіне от жағатыны кәне. Ақбілек от басындағы тезекті, қураған шӛпті дереу тұтатып үрлеп жіберді. «Менің керегім жаңа болған жоқ па?» дегендей жел де қошаметкейленіп, жалынды лап ете түсірді. Жалын қалай шықты, солай қасқырлардың қарасы ӛше берді. «Ӛлмегенге ӛлі киік» деген осы да. От сӛніп қалса, Ақбілектің ӛмірі де сӛнетін еді. Отты тапқан адамның анасынан айналсаң болмас па? «Заула, отым, заула! Мазда, отым, мазда! Қорқақ аңдар, тілсіз жаулар! Қаш, маңыма жолама! Күйдіремін, ӛртеймін!»— дегендей Ақбілек от тәңіріге сыйынып, таң атқанша маздатып, жаны аман қалды. Қызыл кӛз, қасқыр жүз, қабылан азу, қара түнді Алтай аңғарынан үркіткелі, қорғасын аспанға алтын айдай Күнікей сұлуды ӛрмелеткелі, күншығыс ұжымағы қызыл қақпасын ашқанда, Ақбілек артына алақ-алақ етіп жолға шықты. Белінде — түндіктің бауы, етегі — ышқырында, қолында — түндегі сойылша. Кімді ұрып жығатынын кім білсін, әйтеуір ала шықты. Аспанның күн жақ туырлығы ақшыл тартып, тау бастары алтын жалатқандай күлімдеп келеді. Таң ата жел де тынды, бұлттар да ыдырады. Ӛлкеден ұшқан бозторғай тау ығының деңгейінде қанаттарын қалшитып, Күнікей сұлуды мадақтап, тау-тастан беташар сұрады. Бозторғай-ау, кӛрімдікті Ақбілектен сұрасайшы. Ақбілек алтын сақинасын атып тастағалы келеді ғой. Оның жүзінде нұр бар ғой. Ол кӛретін жарық күн бар ғой! Ұзақ түнгі топты қасқырмен арпалысқанын заматта ұмытып, шоңқайма кебісінің жез нәлі тастан тасқа шықылдап, кашқан киіктей қаздаңдап барады ғой! Ақбілек ә дегеннен асуға тартты. Асумен асып елге бара жатқан, елден мал, азық-түлік алып келе жатқан орыстарды талай кӛрген. Осы тар асудан басқа бұл жақтан шығатын жолдың жоғын білген. Арты — елсіз тау, тау толған жау: аю, қасқыр, қабан. Алды — тар асу, асу асты тағы жау: кешегілер алдынан қарсы шығып қалмасына кім кепіл. Енді Ақбілек қаздаңдамай кім қаздаңдасын. «Енді есен-аманында ел шетін кӛрсем-ау» деп ұйқы, тамақты, шаршағанды ойына алмай, кӛңілі алып-ұшып, ентелей басып ентігіп келеді. Асуға шыға бергенде, артына бір қарады. Аяқ астында томардай томпиып қостар түр. Анау тау жылғасындағы ағаш, анау кӛгал, анау сай-сала, анау орқаш-орқаш тас — Ақбілектің адамгершілігін аяққа таптаған, абыройын тӛккен жер. Оларға кӛзі түскенде күйінген, ӛкінген, жиренген, әйтеуір ӛзегін ӛртеген бір жаман сезім пайда болды. Тӛрдегі таза тӛсенішті былғап кеткен күшікті желкесінен ұстап, ӛз тезегіне ӛзінің тұмсығын тигізсең, қандай жеріп, қыңсылап, кейін шегінеді. Артына қарағанда Ақбілек те сол күшік тәрізді болды. Қарағысы келмеді, теріс айналды. Асуға шықса да, алды-артын ораған таудан арыла алмады, бұрандаған қия тас, кедір-бұдыр тар соқпақ беті ашық даланы кӛрсетпеді. Күн таудан найза бойы кӛтерілгенде Ақбілек алқынып бір кезеңге шығып еді. Алды бұлдырмақ дала екен. Ауылына келгендей қуанып кетті. Қанаты болса ұшып кетер еді, әттең шіркін! Балтырлары солқ-солқ етіп, жіліншігі сырқырай бастады. Оған да қараған жоқ, жыбырлай берді. Бір мезетте Ақбілек екі қолын құлаштай сермей ылдиға түсті. Аяғының сырқырағаны әнтек басылайын деді. Шаршаған жоқ екем деп кӛңіліне медеу қып еді, сӛйтсе ылдиға қарай жүргеннен жеңілденген екен, тағы бір ӛрге шыққанда аяғы қорғасын құйғандай, ауырланып кеткендей тәрізденді, сүйектері сынып бара жатқандай болды. Ақ сүйек ойнағанда ор қояндай орғып бір қажымайтын аяғы түскірге не болды? Әбілет басып, әлдебір пәлеге бастап келе ме? Апырым-ай, тым құрыса, бір ауыл, ауыл емес-ау, бір қазақ, қазақ емес-ау, бір мал кӛрінсейші. Бір мал кӛрінсе де, Ақбілек қатерден құтылғандай кӛріп келеді. Бірақ адырлар бірте-бірте бұдырланып, белес тартқаны болмаса, қарайған еш нәрсе кӛзіне түспеді. Бір қырдан асқанда кӛлденең созылған сай килікті… Құдай жарылқады! Ӛзен, ӛзен! Арғы қабақта жол жатыр. Ел жақын ғой! Ақбілек ақтық күшін салып, аяғын тезірек басты. Ағыны тас домалатқан тасты сайдың тар ӛзені екен. Жадағайлау бір жеріне келіп, шапанын, қамзолын шешіп, кӛйлекшеңденіп, білегін түрініп, жуынды, су ішті. Әбден шаңырқап, шаршап қалған екен, сусыны қанып, бір кенелді. Ақбілек су жиегінде бірталай отырды. «Су ағады да жатады, ағады да жатады, бір таусылуы жоқ, қатерді, ӛлімді білмейді. Еш нәрсені сезбейді. Мен ішсем де бұған бәрі-бір — жақсыға да, жаманға да сусын болады. Құдайдың бұл да бір құдіреті-ау! Мейірімі-ау! Оны біз білмейміз-ау!» деген ойлар келді. Ӛмірі су кӛріп жүріп мұндайды ойлаған емес. Бұл ойды қалайша ойлағанына ӛзі де таң қалды. Аяғының астындағы суға қарап еді, ӛзінің түрін кӛрді. Шашы үйпаланып қалған екен, сумен сылап шашын жатқызды. Тарағысы келді. «Бірақ кім үшін түзелем?» деген ой келді де, тараған жоқ. Осы судың бойында бір қалтарыс жер болса, азырақ отырып дем алайын деп, жан-жағына қарап түрегелді. Аяғы ұйып қалған екен, жіліншігін үш рет қарыстап жіберді. Ұйығаны басылған іспетті болды. Сол жағында бір жарлауыт кӛрінді. Ақбілек кӛп ойланбай-ақ, камзолын киіп, шапанын жамылып, түндіктің бауы мен сойылшасын сүйретіп, солай қарай жүрді. Адам кӛрмейтін жер осы ғой деп, бір мүйістеу жеріне келіп тоқтады. Арты — жар, алды — су, оң жағы — мүйіс, сол жағы — құлаған жардың топаны. Кішкене суға қарап, екі тізесін құшақтап, бүгжиіп отырды. Күн қызып шекесі жылынып келеді. Мынау — ӛзен. Ӛзен бойындағы ел қайда? Күздігүні бұл ӛзенде ел отырмаушы ма еді? Жиегінде жол жатыр ғой… Ойбай-ау, жақын жердегі ел шаттағы орыстардан босып кеткен екен ғой! Маңайды жын ұрғандай қылды ғой! Мал-жаныңда билік қалды ма?.. Талай қыз мен сияқты соры қайнады ғой!.. Бірақ тап мендей болғаны жоқ шығар. Қостарына әкелген әйел кӛрінбеді ғой. Әлде ӛлтіріп тастап жүрді ме?.. Орыс шіркін адамды аямайды екен-ау! Құрғырдың атын атамайыншы, тағы келіп калар! Олар неғып қайтпайды? Әлде бірдеңеге ұшырады ма? Олар кіммен соғысып жүр екен? Әлде тӛңіректегі қазақтармен? Қой, қазақ бұлармен не ғып соғыса алсын? Не қауқары бар? Әлде қазақ біткенді қырып тастап, малдарын, қыз-келіншектерін тартып алғалы жүр ме? Онда бәрі бірдей неге кетті? Бес-алтауы барса да, мылтықтарымен бір тайпа елді жусатпай ма?.. Ӛздері қорыққан кісіше асығып- үсігіп, алды-артына қарамады ғой. Әлдебір күшті жауы келіп қалды ма? Олардың жауы кім? Ойбай-ау! Әлі әкемдер «ақтар, қызылдар» деп отырушы еді. Сонысы ма әлде? Қызыл да орыс па екен? Олар да қыз алып қаша ма екен? Орыс болса… Қара мұрттай-ақ болар. О да мені ӛлтіріп кетем деді ғой. Апырым-ай, апырым-ай! Жасаған-ай! Енді қайтейін!.. деп, тамсанып-тамсанып қойды. Сылдыр-сылдыр су ағады. Суға қараса, Ақбілекті бұлдыр-бұлдыр ой тербетеді. Тербеткен сайын кӛздері кішірейе түседі. Ұйықтап қап, масқара боп жүрмейін деп, сығырайып бара жатқан кӛзін ашып алады. Сонда да болмайды: бір жағынан күннің қызуы маужыратып, бір жағынан ағын су ойын тербетіп, түні бойы ұйқы кӛрмей сілесі құрып, жаяу жүріп шаршап келген сорлы қалғып кетеді… Ақбілек ояна келгенде селк етіп, басын оқшита жұлып алды. Бӛтен жерде, ӛзен бойында, жер түбінде жападан-жалғыз шошайып қалғанына ӛзінен-ӛзі қорқып кетті. Қара шаттан қашып келе жатқаны лезде есіне түсе қалды. Ұшып түрегелді. Күн еңкейіп, түс қаңғып кетіпті. Ӛзеннің о жақ, бұ жағына бойлап-бойлап қарады да, ӛткел іздеп, кебісі тырпылдап тағы жағалады. Әлі жүріп келеді, әлі жүріп келеді. Ӛткел жоқ. Белшесінен суға бойлап, әр жерді бір кӛреді, бәрі де терең тәрізді. Әлден уақытта бір жадағайлау жерге жетті. Екі жағы домалақ-домалақ қиыршық тас. Ағыны бұжырланып жатыр. Балағын тізеден асыра түріп, етегін жиыра кӛтеріп, кебіс-мәсісін қолтықтап, мамық табанын қия тасқа бұлтылдатып, судан ӛтті. Жарты шақырымдай жерде бір дӛңес кӛрінеді. Соған шығып ел кӛздемек. Ол белеске шығып еді, ар жағы одан да биіктеу адырсымақ екен. Ақбілек жан-жағына барлап, жер болжады. Алды беті — ашық, арты — кенере тау. Ақбілектің ауылы осынау кенере таудың түбінде. Шығыста емес, құбыла жақта, ӛйткені артындағы таулар ӛз тауларына ұқсамай-ды, сонау бір кӛлденең таулармен тұтасып кетіпті. Ендеше, таудан онша алыстамай, құбыла жаққа қарай таумен жарыса жүру керек. Ақбілек соны ойлады да, белестен асып, жадағайлау, ылдимен аяңдай берді. Адыр-адыр елсіз дала. Бозғыл кӛде, кербетеге, тобылғы беткей, тӛбешік, обашық, қызыл құмайт, шӛптесін шүңейт. Қоңыр тышқан, ала сауысқан, ор қоян, бозторғай — осыдан басқа кӛзге түсер қара-құра жоқ. Даланың кӛркі ел екен-ау! Елсіз дала емсіз жарадай кӛрінеді. Малшы байғұстар не ғып іші пыспай жүреді екен?.. Ай, қу дала! Қу далаларда жалғыз жаяу бір мұңдық. Сар далада сары уайым жамылып, Ақбілек келеді толарсағы бұлтылдап. Тышқан аулап күйкентай жүр қыранымсып шыңқылдап. Әне алыста безек қағып, бір бозторғай түр шырылдап, бейне әуеге шегелеулі тұрғандай, бір орнынан тапжылмайды қанаттары дірілдеп. Сол торғайдың шырылдағаны ащы тиді құлаққа, ӛзгелерден үні ӛзгеше, не болды екен бейбаққа? Сол торғайдың маңайында жаны ашыған арашашы жандарша, тӛрт-бес торғай айнала ұшып, таяу-таяу бара түсіп, ап кетуге тас қорғанды бұза алмаған ерлерше тиіп-қашып ӛтіп жатыр о жаққа бір, бұл жаққа. Бір мезгілде әлгі торғай жансыз тастай ағып түсті топ етіп. Ақбілек те оқ бойы жер кеп еді. Ол торғайдың түскен жері калың шӛп. Кӛз айырмай қарап келеді Ақбілек. Әлгі торғай қалың шӛпке түсті де, қалбалаңдап, далбалаңдап, шӛпке таман айналаңдап, шыр-шыр етіп, безек қағып, олай-бұлай шоршиды. Бұл байғұсқа не болды? — деп жетіп келсе қасына — қалың шӛпте жатыр екен білектей бір сұр жылан. Сұр жыланның найза басы қақшиған, бейне ажал, алмас кӛзі бозторғайға шұқшиған, айыр тілін жалаң-жалаң еткізіп, ысқырғанда, ӛңменіңнен ӛткізіп, арбап, буып, уытын жиып, торғай сорды топылдатып, қылқ еткелі тұр екен. Сұр жыланның атып шыққан оқ кӛзінен кӛз айырар бозторғайда дәрмен жоқ, қарбалаңдап, далбалаңдап, ыршып түсіп, тұмсығына тиер-тимес елбелектеп жүр екен. Бір «ап!» десе біткені ғой жүмысы. Торғай қашан аузына кеп түскенше, оқты кӛзін қадап қойып, айыр тілін жалақтатып жатады екен сұм жылан. Бозторғайды аяп кетті Ақбілек. Сұр жыланды сойылшамен салды келіп қақ бастан. Жауыз басы астына кеп, солаң ете дүрс етті. Торғай сорлы есеңгіреп қалған екен: жылжып тұрып, жер бауырлап, қырындап- қырындап барып жӛндікті, шыр етіп, шыбын-шіркей боп аспанға бір-ақ ұшты. Тулап жатқан жыланды Ақбілек табандап тағы екі ұрды да, жӛніне жүре берді. «Жылан торғайды арбап жейді» дегенді Ақбілек бала кезінде естіген. Мынаны кӛрген соң, «құлақ естігенді кӛз кӛреді» деген осы-ау деп ойлады. «Бұл жауыздың кӛзінде не сиқыр бар?» деп ішінен таң қалды. Манадан бері уайым басып, жабығып келе жатқан кісі жүрегі қаттырақ соғып, тамырлары желпініп, шаршағанын ұмытып кетті. Торғайды ажалдан аман алып қалғанына қуанды. Жыланды ӛлтіргеніне ерленді. Әрі ырым кӛрді. Торғай бір бейбақ қой, о байғүста не зиян бар? Торғай, торғай атым бар, Бір жапырак етім бар. Маған тиген балалар, Ата-анаң ӛліп жетім кал!'»— деп қарғайтын торғай емес пе? Ешкімге жазығы жоқ қой. Соны ойлағанда Ақбілек: «Менің кімге жазығым бар еді?» деп тағы да ойлады. Ӛзін торғайға, ӛзіне қастық қылғандарды жыланға теңеді. Торғайдың жауын мен ӛлтірдім, менің жауымды да біреу ӛлтіреді екен деп, бұл оқиғаны ӛзінше жақсылыққа жорыды. Соны ойлап келе жатқанда, бір дӛңестің астынан ағарандаған бір шошақ нәрсе қылт ете түсті. Ақбілек са- сып қалды, бұғып отыра қойды. Отырып еді, кӛрінбей кетті. Түрегелуге орыс болар ма деп қорқып, отыруға тағы дәті шыдамай, не екенін білгісі кеп барады. «Орыс болса бәрі-бір құтыла алмайсың, жан-жағым жалтаң, неде болса кӛрейін» деп, әнтек отырған соң ептеп кӛтеріліп, сығалады. Шошақайдың үкі секілді бірдеңесі былғаңдап, ӛзі қимыл-қимыл етіп дӛң астымен Ақбілекпен жарыса кетіп барады. Орыста мұндай нәрсе жоқ еді ғой деп ойлауы-ақ мұң екен — шошақай жуандады: бас болды, кәдімгі дуананың басы. Әнеки, қолындағы асасы да шошаң етті. — Әй, дуана!— деген сӛз аузынан қалай шығып, қалай қойғанын Ақбілек ӛзі де білмей қалды. Дуана аяқ астынан үріккен жылкыша жалт беріп, лоқып, әнтек тұра қалды да, бұрылып Ақбілекке қарай жүрді. Тани кетті Ақбілек: етегін кірмен зерлеген, тӛбесін үкі сәндеген басында найза ақ тақия, қолында шәңгіші асасы, асасының он бойы шығыршық, кепшік, сылдырмақ, ұшы қозы жауырын, мойнында хұсыр тасбысы, танауы таңқиған, омырауы аңқиған, кеңірдегі сорайған, жіліншігі сидиған, сау-сақтары сыпсиған, үркек малша оқшиған, бес тал сақалы шоқшиған, шынжау етті, шың бетті, жағына пышақ жанитын, бір кӛргеннен танитын Іскендір екен кәдімгі. Іскендірің кім? Ақбілекке зияны тимес пе? Ендеше, ол аяңдап Ақбілекке жеткенше, Іскендірдің қандай адам екенін айтып кӛрейін. Бұл Іскендір дуананың бармаған жері, баспаған тауы жоқ. Бұл Ӛскеменіңіз, Бурабайыңыз, бұл Семейіңіз, бұл Қарқаралыңыз — бәрін де Іскендір жалаң аяқ шарлаған. Ол отарбаны да, пароходты да кӛрген. «По-о-рахот- ау, по-о-рахот!..» деп, оған ӛлең де шығарған. Іскендірде үй жоқ. Кез келген үй — оған үй. Тау-тас, сай-сала, ескі мола — бәрі де оған үй. Онда ел де жоқ. Оның елі — дүйім қазақ. Онда мал да жоқ. Тұрған күйі әлгі ӛзіңіз керген. Ол дүние жинамайды. Ақша берсең, кез келген ауылдың балаларын жарыстырады да, бәйге үлестіреді. Іскендір дорба салмайды, ірімшік, құртыңды алмайды, оған қолма-қол ішетін тамақ берсең болғаны. Тӛрдің алдына шарт жүгініп отырады да: «Алла хақ!» деп бір ақырып, қылқ еткізіп, қағып салып, асасын бір тіреп, тұрып кетеді. Тана моншағын, үкісін сұрасаң, Іскендір бере салады. Бірақ қыз, келіншектерден ӛзі де сұрап алады. Іскендір ӛтірік айтуды, кісі алдауды білмейді, адам баласына жамандық ойламайды. Үлкенді «әке», «аға» деп тұрады. Мейлі жаңа түскен келіншек болсын, қатын біткенді «шеше» дейді. Еркек, әйел деп айырмайды, бала біткенді «балақайым» дейді, кісіге ӛмірі қатты сӛз айтпайды. Ӛзін ренжіткен адамға да түк демейді, тек басын шайқайды. — Дуана, мына бір қияңқы баланы қорқытыңызшы!— десе: — Қой, балақайым жақсы, қорқытпа, қорқытпа!— деп басынан сипайды. Іскеңдір әсіресе балаларды жаксы кӛреді. Іскендір келсе, бала біткен шұбырып соның соңында болады. Ит біткен шулап артында жүреді. Іскендір асасын жайқап аяңдай береді, асасынан тістеп жатса да итті ұрмайды. Балалар оқу оқып жатса, Іскендір жетіп барып молдасына қол береді, балалар да қуанып дуанаға қол береді. Іскендір балаларды молдадан жалынып сұрап алып, азат қылады. Кейде қонған ауылда кешке таман Іскендір үй жанында жүгініп отырып, оң қолының білезігінен бір балаға ұстатады, олай-бұлай сілтеп, баланы жығады. Ол күрескені. Балалар қызық керіп, кезек-кезек күреседі. Бала жығылып қалса: «Ә, балуаным, жығылып қалдың» деп қолын қоя береді, жығылмаса: «Ә, балуаным, сен жықтың» деп басын сипайды. Іскендір не десең, соған нанады. «Пәленше сені шақырыпты, қаладан кӛмір әкеп берсін» депті десе: «Ә, солай ма?» деп салып жүріп кетеді. Қыстың қызыл шұнақ аяздарында Іскендір елу шақырым жердегі қаладан Исақай ешенге бір қап кӛмір әкеп берген күндері болған. Сонда қарды бұрқыратып, жалаң аяқ жүреді, ол ӛмір бойы аяғына лыпа ілген жан емес. Іскендір мақтағанды сүйеді. «Дуан-еке, пароходпен жарыстыңыз ба?» десе: «О, әке, жарыстық қой» дейді. Ол жүйрікпен де, жорғамен де, от арбамен де жарысқан болады. Бірінен қалдым деп айтпайды. Бар мақтанатыны — жүйріктігі, кейбір кӛрген адамдар бәйге атынан қалып қойған деседі. Ауыл маңында ерегістіріп, тай, байталмен жарыстырғанда, екі-үш шақырымға дейін оздырмайды. «Дуана, не ғып шаршамайсың?» десең: «О, құдай қуат береді де» дейді. Іскендір бір жерде байыз тауып отыра алмайды. Бір үйге кірсе, «хақ!» деп ақырып, бетін бір сипап, шығып жүре береді. Ол құмалақ салмайды, бал ашпайды. «Обал» деп, басын бір-ақ шайқайды. Ол намазға да онша қүнтақты кісі емес. Кейде жүрт намаз оқып жатса, дәрет алмастан жалаң аяқ барып, қатарға отыра кетеді. Кӛбінесе оқымайды, бірақ аузы жыбырлап, ішінен ыңылдап бірдеңе айтып жүреді. Анда-санда «хақ»! деп, күңіреніп- ышқына бір ақырып қояды. Іскендір кӛп сӛйлемейді, жауапты қысқа-қысқа қайырады. Сӛйлесе, кейде тақпақтап кетеді. «Дуана, союға қойымыз жоқ еді» десе: Ӛ, қойыңыз болмаса, ойыңыз болды, ойыңыз болса, тойыңыз болды…— деп жыбырлатып әкетеді. Іскендірдің қабақ шытқанын жан кӛрген емес, қашан кӛрсең де жайраңдап, жымиып отырғаны. Іскендірдің не ғып мұндай боп жаралғанын, оның кеудесінде не қылған жүрек, тамырында қандай қан, бойында неткен қайрат барлығын ойлайтын бір адам жоқ. Ел тек оны: «дуана, дуана» дейді, «бір алуан адам» дейді. Іскендірдің ӛмірі жұмбақ. Қалайда Іскендір — адам. Бұл неткен адам?.. Әлгі Ақбілекке кез келген Іскендіріңіздің жайы осы еді. Дуана Ақбілекке жетіп келіп: — А, балақайым, алақайым, шырақайым… Қайдан келесің?— деп басын сипады. Ақбілек не дерін білмей күмілжіп, міңгірлеп қалды. — Дуана-еке, мен… мен… Мамырбай ақсақалдың…— дей беріп еді. Орыстардың алып кеткенін айтуды ұят кӛрді, үндемеудің тағы жӛні жоқ, қалайда бірдеңе айту керек болды. Маңдайын сипап, кӛзін жыпылықтатып, тӛмен қарап:— Мен Мамырбай ақсақалдың баласы едім… ауылымнан адасып… ауылымды таба алмай жүрмін…— деді. Дуана қалай, неғып адасып жүргенін сұрамады: — Е, балақайым, адасып қалдың ба?.. Мамырбай, Мамырбай, Тәуірбай, Сауырбай… білем, білем… алып барайын, бағып қарайын, жолға салайын,— деп қолынан жетелей бастады. Қайдан неғып келе жатқанын сұрамағанына Ақбілек қуанып еріп жүре берді. Дуана сол қолымен Ақбілекті жетелеп, оң қолындағы асасын жыбырлата тіреп, қара ағаштай қатқан аяқтары қаздандап қатты аяңға басты. Анда-санда: «Ә, балақайым, ә балақайым! Кӛзі мӛлдіреп, табаны үлбіреп, қарны ашып, қаны қашып қалған екен ғой…» деп жыбырлатып, тақпақтап қояды. Ақбілек не дерін білмей, біресе дуананың шошаңдаған бес тал сақалына, біресе күнге күйген қошқыл омырауына қарап қояды. Түрпідей сүйел саусақтары Ақбілектің білезігінен мықтап ұстап алыпты. Үйіне қазір алып бара қоятындай-ақ емпеңдей басып келеді. Ақбілек ӛзі шаршап, қолтаулап, әрең жүріп келе жатқан сорлы жетелеген жағына бос жағы ере алмай, шешесі қолынан сүйреген жас балаша қырындай береді. Бір мезгілде Ақбілек сүрініп кетті: — Дуана-еке, кішкене жайырақ жүрсеңіз…— деді. — Ә, шаршадың ба, балақайым?— деп қолын қоя беріп, жайырақ аяңдады. Әйтсе де сау аяңға дағдыланған дуана әупілдеген кешкі бұқаша кеудесі гуілдеп, әудем жерге бармай-ақ Ақбілекті тағы артына тастап кетті. Дуананы сӛзбен тежегелі Ақбілек: — Дуана-еке, ауыл алыс па?— деп сұрады. Дуана: — А,— деп тоқтай қап,— жетеміз, жетеміз,— деді. Дуана тағы озып кетті. Ақбілек шаршауға айналды, бірақ шаршадым деуге ұялады. Тағы да сӛзбен бӛгейін деп: — Дуана!— деп бір дауыстады. Бұл жолы Ақбілек бұл маңайда әскер баржоғын сұрады. Дуана: — Ә, әскер ме? Нән жауғырлар, бар ғой, бар ғой,— деп жыбырлатып жӛнді жауап айтпады. Жауабына жарымай, Ақбілек ӛз ауылының қай түста екенін сұрады. Дуана: — Анау кӛрінген тұмсықтың астында болады,— деп кӛгерген тауды нұсқады. Ақбілек аулына бүгін жете алмасына кӛзі жетті. Жақын арадағы елге қонаға әрең деп жетсе сол. Дуана желпілдеткенмен, Ақбілекке бәрі де алыс сияқты, ӛйткені аяғы жүруге жарамай мүлде салдырап қалып еді. Бірталай жер жүрді. Сонда да жете алар емес. Алыста, кӛз ұшында, адырдың бӛктеріндегі әлде қарауытқан мал, әлде қарауытқан томар секілді бірдеңелер кӛрінеді. Күн еңкейіп, намаздыгер болды. Ақбілектің қарны ашты, қажыды. Аяғын кебіс соғып қажап тастады. Әлден уақытта жүруге мұршасы келмей, дымы құрып отыра кетті. Дуана жарты шақырымдай озып кеткен еді, дауыстаған соң жылдам аяңдап жетіп келді. Ақбілек жүруге жарамайтынын білдірді. — Ә, балақайым, кӛзің мӛлдіреп, табаның үлдіреп… шаршап қалдың ба? А, балақайымды арқалап алайын. Кел, міне ғой!— деп, алдына келіп арқасын тосты. Ақбілек мінерін де, мінбесін де білмей аз отырды. Үлкен еркектің мойнына дардай басымен мінуді ұят кӛрді. Қара мұртқа қатын болғаны, оның құшақтағаны, сүйгені… балаша кӛтеріп жүргені дереу есіне түсті. Дінсіз орыс еркелеткен арам денесін, қасиетті дуананың арқасына артуды обал кӛрді. Бірак дуана «міне ғой, міне ғой» деп күтіп отыр. Ел алыс, жүруге әлі жоқ. Амалсыздан орнынан түрып, бір тамсанып, күрсінді де, екі қолын ептеп дуананың мойнына апарды. Денесін тигізуге ӛзінен-ӛзі жиіркенді. Мойнына қолы баруы-ақ мұң екен, шелкес аттай адуын дуана: «Япырым!» деп кӛтеріп түрегелді. Ақбілектің салбырап түрған екі аяғын екі қолымен икемдеп, қысып алып, асасын Ақбілекке ұстатып, бір лықынып қалды да, әлуетті дуана адымдай жӛнелді. Ақбілек дуанаға аттай мініп келе жатқанына күлерін де, жыларын да білмеді. Әйтсе де кӛңілі жайланайын деді. Ӛйткені ол орыстың ӛңгеріп алып қашқанын да кӛрді ғой. Онда оның алды да, арты да қараңғы кӛр еді ғой. Онда адам болам деген үміт жоқ, қорлыққа да, зорлыққа да, ӛлімге де, ұятқа да басын байлаған еді. Енді оның мініп келе жатқаны — адам баласына қиянаты жоқ, әулие дуана. Оның келе жатқан беті — аулы, әкесі. Әкесін кӛреді, құшақтап кӛріседі, апасына құран оқытады, әкесін апасындай болып күтеді. Бірақ ӛзін-ӛзі қалай жұбатса да, жүрегінің басында түйіртпектеліп бір зілді нәрсе жатыр, ол түйіртпектелген нәрсе арқандаған аттай, қуаныштың құлашын жаздырмайды, бер жағы бұған да шүкіршілік еткісі келсе де, ар жағы бұлт құрсаған күндей жадырамайды, езуі ғана жымиғандай болады. Бет-аузы, кӛзі күлмейді, ілгешектеніп жібермейді. Дәл мінер кезде тайсалғаны болмаса, жүре-жүре Ақбілек бала кездегі апасының мойнына мініп келе жатқандай, астындағы дуана екенін де ұмытып, бала күні есіне түсті. Онда теңбіл ақ шыт кӛйлегі бар, балағының аузын қара ала батсайымен кӛмкерген қызыл сан дамбалы бар, айдары селтиген, жалаң аяқ жүгіріп жүретін сүйкімді қыз еді. Ақ қара бас ылақайына қызыл шашақ тағып, үкілеп, ат қып мініп, ӛзі құрбы балаларымен жарысар еді. Жатқан сар атанның үстіне бала біткен жабылғанда, атан ұшып түрегеліп, балалар ӛркешіне, мойнағына жабысып, «жығылдым, жығылдым!» деп шуласар еді… Түйенің, жардың, томардың, тастың арасына жасырынбақ ойнар еді… Үйдің сыртына мосыдан күрке тігіп, ішіне киім тӛсеп, шиден істеген қуыршақтарын отырғызып, күйеу келтіріп, келін түсіріп, шәлі салындырып, кӛрімдік сұрап, үлкен қатындарша тамсанысып, сыңқып сӛйлесер еді… Апасының кӛйлек пішіп қойған шабуын қуыршағына киім қыламын деп қиып тастап, апасынан таяқ жер еді. Сонда да апасы жақсы кӛрер еді: «Ақ шұнақ қыздан айналдым!» деп бауырына қысып, бетінен шӛпілдетіп сүйер еді… Сол апажаны қайда? Жасаған-ау, оның үңірейіп қалған орны немен толады? Үйіне барғанда маңдайынан кім иіскейді? Кіммен кӛрісіп, жылап, мауқын басады? Ақбілектің кӛңілі бұзылып, кӛзіне жас кеп қалды. Енді болмаса жылайтын еді, аяқ астынан бір дір етіп ұшқан бозторғай кӛңілін бӛліп, жасын тоқтатуға себеп болды. Ол кезде күн де батып, сам жамырай бастап еді. Манағыдай емес, дуананың аяңы қоюланайын депті. Бір-екі ӛрге келгенде дуана Ақбілекті арқасынан түсіріп, дем алды, құрысқан белін қайқайып жазып, қунақ жылқыша сілкінді. Ақбілек ӛзі жүрейін десе де, дуана болмай, тағы арқалап алды. Ымырт жабыла ит дауысы естілді. Ақбілек қуанып кетті. — Ауылға жақындадық қой!— деді. — Жақындадық, балақайым, жакындадық!— деп, дуана Ақбілекті тағы бір лықытып жауырынына таман шығарды. Сүт пісіріп болған соң, тезек иісі жүпар иісіндей Ақбілектің мұрнын жарған кезде: — Келдік, дуана-еке! Енді ӛзім жүрейін,— деді. — Ә, балақайым, әлі бірталай жер бар,— деп дуана түсірмеді. Ақбілектің мұрны қоңырсыған сүттің иісін сезгенде, дуана тоқтады. — Осы тӛмпейдің астында ауыл бар,— деді. Ақбілек түсті. Дуананың сүйел қолы езіп, құрысып қалған тақылжырын уқалап жазып, шапанын сілкіп жамылып, дуанаға еріп қолтаулап тағы аяңдады. Тӛмпейдің иығынан асқандай, адырдың бауырында ауыл кӛрінді. Не дӛңгеленген алқа қотан емес, немесе қатар тізілген жалғас емес, о жерде, бұ жерде тырқырап қарауытқан бес-алты қыстау. Байқаған кісіге «бізді мекендеген иелеріміздің мінезі де тап біз тәрізді тырқыраған, берекесіз, ұйымсыз» деп тұрған тәрізді. Кейбір қоралардың қасында қарауытқан мал кӛрінеді. Мал қоралап, адам аяғы басылайын депті. Анау адырдың түбіндегі қомақтау қорадан түтін бұрқырап жатыр. Оның оң жағындағы кішірек қорадан бір кӛлеңке қараңдап сол үйге таман кетіп барады. Адырдың сол жағына таман, тӛмпейге тірей салынған бір ұзын қораның маңында қара-құра кӛбірек тәрізді. Ақбілек қай үйге барарын білмеді, дағдарып келе жатыр еді, дуана: — Анау үйге барайық!— деп адырдың бауырындағы үлкен қораны нұсқады. Ақбілек: — Ол кімдікі? Дуана: — Мұса байдікі. Ақбілек: — Мына жақын үйге барсақ қайтеді?— деді. Ӛйткені Мұсабай ауқаттырақ адам екенін білетін. Ақбілек тәуірлеу үйге барғысы келмеді. Тәуірлеу үйдің қатын-қалашы да таңырқайды, әркім кӛр-жерді сұрап мазасын алады, тәуірлеу үй сарылтып жуырда тамақ та бермейді, ондай үйде сыпайы отыру керек. Кім біледі, тәуірлеу үйдің қылжақбастары да болар, тәлкек етер… Одан да барысымен сусын ішіп, жантая кететін кедейдікі жақсы болар деп ойлады. Және осы күйсіз қалпында тәуір үйге бас сұғуға қорланды. «Не бетіммен барам» деген ой келді. Ақбілек: Жақын үйге барсақ қайтеді?— дегенде дуана тұрып: — Бұл үйлер жарлы ғой, қонақ асыға зарлы ғой, қарның ашып қалды ғой…— деп жыбырлатты. — Жарлы боп неғысын… Бір сусын жұтып, жантая кеткендей жер табылса болад та,— деп Ақбілек тағы айтты. Әйел кӛңіліне бірдеңе алса, қарысып бола ма? Ақбілектің бетін білген соң дуана да таласқан жоқ: — Ә, балақайым! Мейлің, мейлің,— деп жақын үйге бұрылды. Дуана бұрылған кезде Ақбілек етегінен тартып: — Сіз бұл үйге менің кім екенімді айтпай-ақ қойыңыз. Тезек теріп жүріп адасып кеткен екен, тауып алдым дей салыңыз,— деді. Дуана Ақбілекке оқшия қарап: — Әй, балақайым! Ӛтірік айтқан жарай ма? Ӛтірікші алланың дұшпаны ғой,— деп аяңдай берді. Сүмелек сары ит дуананың сылдыраған асасын естіп, одан барып қоқиған тақиясын кӛрген соң, «енді жатудың жӛні болмас» дегендей, дауысы қарлығып, алды бір бӛлек, арты бір бӛлек қираңдап үрді. О кезде қара сиырдың астынан сауыс жыртық тері шалбары тылтиған қатын шелегімен қабат түрегеліп, қисайған кір кимешегінің милығына сұқ қолын жүгіртіп, кӛзін сығырайтып, бір аяғын ілгері салып: — Кет былай, кет былай!— деді. Дуана асасымен артын жайқап, таяна беріп: — Әй, шеше, құдайы мейман боламыз,— деді. Қатын жауап бермей жатып, дуананың артын ала тоқ- таған Ақбілекке қарай мойнын созып, бір тамсанды да: — Мынау неғылған бала?— деп сұрады. Дуана байыз тауып тұра алмай: — Жата-жастана естірсіз. Рұқсат па?— деді. — Ойбай-ау! Ана байдікі тұрғанда… Біздің қонақ күткендей не жайымыз бар…— дей бергенде, Ақбілек те ілгері таман бір аттап: — Жеңгей, шалап берсеңіз де ырзамыз. Сіздікін қалап келдік,— деді. — Ойбай, карағым-ау! Қалап келсеңіздер енді… ама-лым бар ма… айран-шалапты бӛліп ұрттарсыңдар,— деп, қатын Ақбілектің нәуетек даусын естіген соң, әрі іші жылып, әрі таңырқанып, «қонамыз» дегенге әлдеқандай боп қалды. — Ендеше, үйге кіріңіздер!— деп, кӛң-күлімсі сасыған тапал қорасына қарай бастады. «Қадаға бастарыңды соғып алмаңдар. Бері, бері!» деген дыбысымен қонағы соңынан еріп, шалжиған тапал есіктің орқаш табалдырығынан аттап, үйге кірді. Есіктің жіп тұтқасын Ақбілек бір-екі тартып еді, мұрны жырық тартыншақ түйеше кекжиіп келмеген соң, қоя берді. Үй іші тастай қараңғы. Қатын: «Былайырақ, әр таман»— деп, дуананы итбектеп бір жерге таман апарды. Дуананың етегінен ұстап Ақбілек те барды. «Бұ кім, апа, бұ кім?» деген бір-екі жас баланың дауысы шықты. Ақбілектің аяғына шӛп сыбдырлайды. Үйдің іші сасық. Әйнексымақ бір күңгірт тесік кӛрінеді. Жерде жатқан бір шоқпытқа сүріне-мүріне Ақбілек дуананың қасына таман келіп отырды. Отыра бергенде дуананың «хақ!» деген дауысы саңқ ете түсті. Ақбілек шошып қалды. Қатын: «кӛтек!»— деді. Бір бала шыр етіп жылап қоя берді, ересектеуі «апалап» апасына ұмтылды. Апасы жылаған баласына: — Шығарма даусыңды! Ал, дуана! Құлақ кеседі!— деген соң, баласы қоя қойды. — Ә, балақайым, жылама! Кеспеймін, кеспеймін,—деп дуана да уатты. — Шырағданы түскір қайда кетті жоғалып?— деп, қатын сипалап, күңкілдеп жүріп тысқа шығып кетті. Аздан кейін қара құманның қақпағына істеген білте шырағданын пештің ернеуіне қисайтып қойып, тұмсығына сұқ қолымен май тигізіп қағып-қағып уқалады. Сӛйтті де қолын кӛлеңкелеп, тӛр жаққа Ақбілекке қарады. Қатын бірдеңе сұрап қала ма дегендей, Ақбілек жалмажан: — Жеңеше, суыңыз бар ма?— деді. — Су жүрегіңді алар, салқын айран бар еді,— деді. — Ендеше, айранға су қосып беріңіз, шӛлдедім. — Берейін, қарағым, берейін,— деп, қатын күйбеңдеп, қазаңдық жақтағы аяқ-табағын салдырлата бастады. Сол кезде пештің бұрышынан ертегінің қызындай кішкене қара қыздың дудыраған басы қылтиды. Дуана асасын арт жағына сүйеп қойып, шарт жүгініп, ыңылдап отыр. Қара қыздың кӛзі бажырайып тұр. Ернеуі кетік-кетік, жайпақ қоңыр зеренмен қатын сусын әкеп беріп жатып, Ақбілектің бетіне үңіле қарап, бір тамсанып қойды. Ақбілек сусын ішіп болғанша, қатын кӛйлегінің жыртық жерінен ышқырын тыр-тыр қасып, қарсы қарап тұрды. Қатын аяғын алып кетісімен Ақбілек арт жағын сипалап, бұрышта жатқан шекпен бе, шалбар ма, кім білсін, әйтеуір бір үйіндіге басын қойып, шапанын жамылып, жантая бастады. Ақбілек жантайған кезде дуана сырылып, орын беріп, қозғала-қозғала тысқа шығып кетті. Ақбілектің жатып қалғанын кӛрген соң, қатын да қораға шықты. Содан арғысын Ақбілек білген жоқ, әбден талығып келген сорлы сусын жұтып, басы жерге тиген соң, дамыл алып қата қапты. Қатын даладағы дуананы айналдырып, «Мамырбайдың қызы» деген соң: «Ә!» деп іші сезе қойды. Дығырай Мамырбайдың қызын бір жұтым шалаппен жатқызуды жӛн кӛрмей, «саулы бозінгеннен» бір қылым ұн сұрап алғалы және үйіне Мамырбайдың қызы қонып отырғанын айтқалы, дереу сол үй жаққа жӛнелді. «Саулы бозінген» дегенге түйе екен деп қалмаңыз. Түйеден кісі ұн сұрай ма? Бұ қазақтың да жыны бар ғой, әжептәуір кісіні Бозінген деп шығарып. «Бұт жимас» демегеніне де шүкіршілік! «Саулы бозінгеннің» кім екенін айта кетеміз бе? Неміз кетіп барады? Бос сӛзге жанымыз құмар ғой, айтсақ айта кетейік. Қулардың неліктен «Саулы інген» шығарып жүргенін ит біле ме? Бұл ӛзі Мұсабайдың қатыны еді. Аузы даладай боп қартайып қалса да, Бозінген жаулығына кір жуытпайтын, мақтаншақ, ӛзі кеппелеу кісі болатын. Тықпа сақал, бір мойын, жаман Мұсабай Бозінген бірдеңе айтса — «ыңға» дей алмайтын. О түгілі, саулы Бозінгеннің бір ауылға би болудан да дәмесі болатын, ӛзге қатындарға талай мойын салып, айғырлық қылам десе де, Бірмағанның тымырсық қызыл қатыны әлденеше жерде аптығын басып, ауызын аштырмай жүретін. Әйел шіркін ұрысқанда қайдағы-жайдағыны қазатын әдеті емес пе… Қойшы, не болса о болсын! Әлгі кедейдің қатыны Бозінгенге жӛнелді дедік қой. Ол ӛзі туыс, бір табан жақын қызыл қатынға неге бармады екен? Жоқ, қызыл қатынға бармай, Бозінгенге жӛнелуі де қулық еді. Қызыл қатын екеуінің араздығымен пайдаланып, Бозінгенді тағы бір сауып алмақ еді. (Бұрын да талай сауған ғой.) «Жаман иттің атын Бӛрібасар кояды» демекші, Бозінген әлгі бір «Шатасының» атын Әнуарбек қойған еді (Қызыл қатын ғой оны «Шата» деп жүрген. Бозінген құлағы түрік кісі ғой, түріктің Әнуарбегін естіп, баласын сондай қылмақ қой!). Кӛрші қатын үйге кірген кезде, Бозінген ауызын қайыстай созып: — Қойшы енді, Әнуаржан! Ұйықташы, қалқам!— деп, бір қолымен Әнуаржанды қағып, келіншегімсіп, қыпшасын қылмитып, бӛксесін бұлтитып, ӛз денесіне ӛзі сүйсінгендей қылымсып жатыр еді. Кӛрші қатын сипаңдап босаға жақта тұрғанын кӛріп, Бозінген маңызданып, қасын бір керіп: — Күмсінай, жай жүрсің бе?— деді. — Жай емес… Бір жұмыспен…— деп, Күмсінай бір жамбастап сырғып, Бозінгеннің қасына келді. Бозінген әлдебір кызық ӛсек айтады екен деп, кимешегін желкесіне қарай бір тартып, жампаңдап, құлағын таяй берді. Күмсінай сыбыр етті. Бозінген: — Ә, қойшы!— деп басын кӛтеріп алып:— Жалғыз отыр ма?— деп мылтық ататын кісіше бұғып, тағы күбірлесті. Сӛйткенше болмады, «күйеу келді» дегеннен жаман Бозінген апыраңдап түрегеліп, жалма-жан ауыз үйге барып, Күмсінайға қайталатып бір аяқ ұн салып берді. Беріп жатып: — Ӛзім де барам,— деді. Күмсінай: — Барғанмен кӛре алмассыз, ұйықтап қалды,— деп еді, ол сӛз Бозінгеннің құлағына бит шаққандай құрлы кірген жоқ, қол-аяғы жерге тимей, шошалада сүт пісіріп жатқан қара кемпірге барып, кӛзін ашып-жұмып, естіген хабарын айтты. Қара кемпір бір тамсанып, отын кӛсей берді. Оған жарымаған кісідей, Бозінген шудасы желкілдеп, байын іздеді. Байы тысқарыда дәрет сүртіп, бір қолы шалбарының ауында, бір қолы ішінде түр екен, Бозінген келіп: — Ӛй, сен естідің бе?— деп жұлқып, шалбардағы қолын суырып алды. Ӛз үйіне түгел естірген соң, бұл хабарды ішіне сыйғыза алмай, Бозінген бошалаған түйеше тайраңдай басып, екі қолын алды-артына құлаштай сермеп, Бірқұлақтікіне қарай жӛнелді. Ауылды қыдырып жүріп, бірталай жанды құлақтандырған соң, қасына екі қыз, бір қатын ертіп, енді Бозінген Күмсінайдікіне тартты. Неге десеңіз, Бозінген от басының әйелі емес, бір болыс елдегі әңгімені үйде отырып біліп отыратын, еркектердің партиясына да, дау-шарына да кірісіп кететін, саққүлақ, еті тірі, кӛшелі кісі ғой. Елдің игі жақсылары да Бозінгеннің үйінен талай дәм татқан. Және біздің Бозінген еркектермен дойбы, карта, асық ойнайтын, насыбай ататын, қонаққа ӛлең айтқызбай жібермейтін, қызып кетсе, ӛзі де айтып салатын, бозбала келсе, екі езуі жиылмайтын сері кісі ғой. Тек Бозінгеннің қара бойында титтей ғана міні бар еді, ӛз басының киім-кешегі болмаса, ӛзге шаруаға әнтек қыры жоқ еді. Таза кӛрпелері салтақ-салтақ боп, тӛсек орны жуырда жиылмай, қоқып, ыбырсып жатар еді. Қызыл қатыны түскір Бозінгенді «кӛк инені …тіне түртпейді» деп ӛсектеуші еді. Бозінгеннің ӛзіне тартқан бір керім, сал қызы бар еді. Әлгі Айтжан ғой? Е, сол. Айтжанын мақтап, домбыра тартқызып, ән салғызып, бозбаламен әзілдессе, ӛзінің де жаны кіріп отырушы еді, қалжыңға боғауызсымақ сӛз араласып бара жатса, Бозінген ӛзі кимелеп, Айтжанға жол бермеуші еді. Сол Айтжанын құтты жеріне қондырып, жалғыз ӛзі іші пысып, ұрынарға қара таба алмай жүргенде, мына хабар Бозінгенге құдайдың үйге айдап әкеп берген дәулетіндей кӛрінді. — Құдай-ау, мына тұрған біздікіне келместен, есінен айрылған сорлы Күмсінайдікіне не алғалы қонып жүр екен?!— деп саңқылдап келеді. Ол әшейін сӛз ғой. Бозінгеннің есі-дерті: орыстар қызыққан қыз қандай екен, Айтжаннан несі артық екен? Киімі қандай екен? Орыстың талқысына түскен соң, қандай боп қалды екен? Соны білу ғой. Орыстар ӛз аулына да келген, қыз-қатындар тау-тасқа тығылған, ӛзі де үш солдаттың қолына түсіп қап, бүйырғанын кӛрген, кіші үйдің қызы содан бері жіңішке ауруға шалдығып, от басында сұлап жататын болған. Сонда да қатын шіркіннің таңсыққойлығы басылған ба? Бозінгендер Күмсінайдікіне кірсе, бұрышта домаланып біреу жатыр. Диуана далада болса керек. Сары ит қораның сыртында қыңқылдап қояды. Бозінген шырағданды бір қызға ұстатып, Ақбілектің қасына келіп, шапанын ашып қарады. Ақбілек аузы әнтек ашылып, сілекейі ағып, қорылдап ұйықтап жатыр еді. — Е, байғұс-ай!— деді. Күмсінай арт жағынан келіп: — Не қыласыз? Ұйықтасын,— деді. Бозінген шапанының ӛңірін қайырып, әдібін кӛрді, кӛйлегінің сүйегін байқады, жеңсіз қамзолының жиегін, қалтасының қақпағын, кебіс, мәсісін — бәрін шұқылап кӛріп болған соң, маңдайына шашырай салбырап түрған шашын ақырын сырғытып: — Ӛзі де қыз десе — қыз екен!— деп қорытынды шығарды. Шапаны биқасап, әдібі батсайы, жеңсізі дүрия, кӛйлегі бӛтес екенін айтысып, біреуі: «Айтжанның кӛйлегі тәрізді екен»,— деп, енді біреуі: «Айтжандікі бұдан гӛрі қаттылау»,— деп тұрғанда, Бозінген Ақбілекті былай қойып, кӛйлек жайынан қыздармен айтысып кетті. Оның айтуынша, қыздар дым білмейтін боп шықты. Айтжандікі бес есе артық боп кетті. Айтжан қарағы ұзатылмағанда, орыстар «қырылып» қалатын екен, масқаралықтан құдай бір сақтапты, ӛйткені аманында бергенін «ӛзі» қалапты (екі қабат боп қалғаны есінде жоқ). Қатындар, қыздар біраз дауласып, қарқындары басылған соң үйді-үйіне тарады. Бозінген үйіне келгенде, Мұсабай бірталай ой ойлап, уысына еш нәрсе түсіре алмай, дал боп қисайып жатыр еді. Кеп былай: Мұсабай жаңадан байыған малжанды, қалтырауық адам болатын, (бұрын қаланың жатағы ғой, қатыны да жатақтың қызы ғой). Үйіндегі бас кӛтерер адам — қатыны, соның арқасымен кісі болып жүретін. Ана жылы жоғалған бір-екі биесі Мамырбай тӛңірегінен шығып, соған қолы жете алмай жүрген. Ӛйткені Мамырбайға да ел керек қой: тӛңірегінің ұрлық-қарлығына ара түспесе, адамдығы қайсы? Мына қызы қолға түсіп түрғанда, соның қаруын қайыруға болмас па екен деп, Мұсабай жаман ойға жүгіртіп еді. Қызды тығып қояйын десе, ауылы құрғыр түгел есітіп қойды. Ӛзге айтпағанмен Бірмаған барып жеткізеді ғой. Бірмағанмен оның малайын азғырып алғаны туралы жаздай араз болып, қатындарының шайырғал екені есінде. Қызды біреуге беріп жіберуге кім даяр тұр? Ол тағы білінбей қалмайды. Ақбілекке сұрау салып жүргені мәлім. Әлдебір епті жігітке масқаралатса қайтер еді? Бірақ онымен де не кегі бітеді? Мамырбайды шығындатқандай бірдеңе табу керек қой. Қалай шығындату керек? Міне, бұл мәселе — мәселенің қиыны болды. Қатыны келіп, қыздың сұлулығын мақтағанда, ӛзінің жаман делебесі де қозды. Бірақ Бозінгеннен асар қауқар қайда? — Қайтейін, сұлу болса!— деп кейіді. — Қайт дедім саған?— деп қатыны да тежеп тастады. Сонымен Мұсабай күшеніп, дӛңбекшіп жатып қалды. «Әрі жат!» деп қатыны да шынтағымен бір түртіп, теріс қарап, ӛткен дәуренін еске алып, есінеп: «Осы жаманға қайдан тидім?» деп тағы да ӛкінді. * * * Түнде шайға оятқанда, Ақбілек тұрмай, жатып қалған. Таңертең Ақбілек кӛзін ашса — үй толған кісі. Оң жағына қараса, немере ағасы Әмір отыр. — Қарағым-ай!— деп Әмір кемсендеп, құшағын жайды. — Ағажан-ай!— дегеннен басқа аузына сӛз түспей, ағасын бас салып, солқылдап ағыл-тегіл жылады. Ауылынан келген екі жігіт бірінен соң бірі кӛрісіп, кеңкілдеп, Күмсінайдың жаман үйін басына кӛтерді. Кӛріскен кісіні айырғанды парыз кӛріп алған қатындар тоқтау айтып, айқасқан қолдарын жазып, салиқалы Бозінген де пешке сүйеніп тұрып: — Енді қайтсін!— деп есіркеген болды. Алайда қатындардың кӛңілі бұл кӛріске жарымады, ӛйткені Ақбілек суырылып сӛйлей алмады. Жайшылықта, қыз ұзатқанда, кісі ӛлгенде айтылатын жырлардың бірде-бірін айтпады, тұтқиылда тығылып қалған жүрек қызыл тілге құшырын тӛге алмады, ішке толған қалың шер кернеп келген бұлақтай қатты ышқынған жас болып, ыршып-ыршып кетті. Ақбілек жыр жаттап та кӛрген жоқ еді, қыз болып ұзатылуға әлі талай заман бар ғой деп, балалығы арылмай жүрген, 15 жасар бала ғой. Шешесі ӛлгеннен бері дауыс қып жоқтағандай болған жоқ, ӛз басына күн туып кетті. Қатындар онысын есеп қыла ма, сӛйлемей кӛріскенін жас баланың жылағанындай кӛріп, айыздары қанбады. Жыласып, кӛрісіп, үндемей тӛмен қарап, біраз отырысты. Әлден уақытта Әмір ағасы отырып: — Түнде осы ауылдан хабаршы барған соң, жата алмай қолға түскен атпен жүріп кеттік,— деп, қалай келіп қалғанын білдірді. Мұсабай жаман ойдың ұшығына шыға алмай жатқанда, Бірмаған жақсы атты кісі бола қалайын деп, түнде шапқызған екен. Бірмағанның қызыл қатыны ӛзгеден гӛрі омыраусып, Ақбілектің қолын ұстап айырып жүрген сол екен. Қызыл қатын қарап тұрмай: — Естігенде ӛз баламыздан жаман аядық… Қайтейік, не амал бар?— деді. Әмірдің бір жолдасы: — Ағайынның ағайындығы осындайда кӛрінеді де,— деп, Бозінгенге кӛзінің қыйығын жіберді. «Жайда кӛсемсіп жүруші ең, бүгін қайда қалдың?» дегендей қылды. Ӛйткені Мұсабайдың Мамырбайға қиғаштығын білуші еді. Және Мұсабайдың биесін ұрлаған кісімен бұл жігіт жегжат еді. Жігіт оны айтқанда, қызыл қатын мардамсып, иығын бір кӛтеріп: — Е, о не дегенің… Біз анау-мынау қазақтай боқтан ӛзгені қылға тізбейміз,— деп келе жатыр еді, Бірмаған отырып: — Керегі не сондай сӛздің!— деп қатынын тоқтатты. Бұл сӛздің бәрі Бозінгенге жарадай тиді. Ләм деуге айтары болмай, тымырайып, жапалақ ернін жымыра берді. Түнде әлгі қорсылдаған шошқа бір атты қинағанда, бүгін Бозінген бұ сӛзді естір ме еді? Шірік ит! Талай жерде ӛлтірді-ау! Күмсінай шай даяр екенін білдірді. Ауыл кісілері тысқа шықты. Қызыл қатын Ақбілекті үйіне қонаққа шақырып еді, Әмір тәңір жарылқасын айтып, ауылға жеткенін мақұлдады. Бірмаған да жабысып кӛріп еді, қонақтар асыға берді. — Ендеше, Ақбілекке кер жорғамды ерттеп, ӛзім апарып салып қайтайын,— деп Бірмаған тысқа жӛнелді. Бозінгенге бұл жұмысы да қатты тиді. Үйіне келіп: — Ӛмірі әбүйір байлаған, сұқым! Отыр енді албасты басып!— деп, байын тағы бір мұжыды. Мұсабай үндемеді. Қатын шіркін бір жеңіп алған соң, таң атыра ма? Ӛзінен шығар ӛнері болмаған соң, Мұсабай қатынға қол тапсырып пір қылған ғой. Қатын болмаса, бұл Бірмағанның қолы емес пе? Бірмағанның әнтек қолы кеміп бара жатқаны, әйтпесе мұның қасында анағұрлым адам ғой. Бірмағанның қолы кемігеннен ғой — ана жыл-ғы сайлауда ауылнай болып, кісі қатарына ілінгені. Одан бұрын бұл кісі ме еді? Бір безер ит еді. Сол Бірмаған кер жорғасына кӛрпе салып ерттеп, Ақбілекті мінгізді, бір байталға мініп ӛзі қасына ерді. Дуана ӛз жайына кете барды. * * * Жолда келе жатқанда Әмір ағалары дуананың кез болып алып келгені жақсы бопты десіп, дуананың да пайдасы тигендігін, оның жүрмейтін жері жоқ екенін, бірақ тіленшілік қылмайтынын, жазы-қысы жалаң аяқ жүретіні тегіннен-тегін еместігін айтысты. Одан кейін ұсталған ақтарды, Мұқашты сӛз қылды. Ақбілек орталарында жорғақтатып, тӛмен қарап келе жатып, әңгімелеріне құлақ салды. Ақтардың тұтылғанын сонда білді… Әнеугі апанда бұғып жатқандағы қасына келіп, «тоқтай тұр» деп кетіп қалған қазақ Мұқаш екенін де топшылады. Ӛткен күндерді бір-бірлеп есіне түсіріп, жағалап қара мұртқа да келді, оның түрлі қылықтары демде кӛз алдынан елестеп ӛтті. Енді мынау ағаларының ортасында ауылына келе жатқанына таңғалды, таңғалып қана қойған жоқ, ӛзін бейне бір арам сирақ ұрлық малындай, әкесіне арам жегізетіндей кӛрді. Енді бұрынғы нәрестедей уыз денесі былғанып, арамданып қалған тәрізді, бұрынғы кіршіксіз, аппақ кеудесіне енді қара құзғын ұя салып кеткен тәрізді, күнә-сұмдықты білмейтін ақ жүрегі арамдықтың неше ата- сын біліп, бұрынғы қыз басы енді қатын болып қалған тәрізді, бұл былғанған дененің кірі, жанның күнәсі ӛмірі тазармайтын тәрізді. Ӛз ауылының тауына, жеріне жақындаған сайын таза жерді басуға ӛзінен-ӛзі ұялып, атылып ӛліп кетпей, қара мұрттың мылтығына бекер-ақ жармасқан екем деген ӛкініш пайда болды: ит жалап кеткен ыдыстай, ӛзінің денесін де, демін де арам деп білді… Осы арам деміммен, арам аузыммен әкемнің иманды жүзіне қалай жақындармын, қайтіп оны да арамдармын? Құдайдан қорықпай, оның құтты қадам мешіттей үйіне қалай кіремін? «Кәпір» сүйген, аймалаған аяғыммен жай-намаз салатын жерін қалай денем шімірікпей басармын? «Кәпірді» құшақтаған арам қолымды қайтіп әкемнің адал дастарқанына апарып, қайтіп бір табақтан ас ішермін? Мұны бұрын ойласамшы! Бұларды есіме алсамшы! Шыбын жаны құрғырды ойлай беріппін-ау, япыр-ау! Бұлар мен туралы не ойлады екен? Мені арамдалмай аман келе жатыр деп кім ойлады дейсің? Әлде менің тірі қалғанымнан да ӛлгенімді тіледі ме екен? Кім біледі, сӛйткен де шығар. Мені кӛргенде, «пәленшенің орыс бүлдіріп… кеткен қызы» деп, кім кӛрінген ішінен ойлап тұрады-ау! Әлдебіреу әкеммен, не ӛзіммен егескен күні айтып та салады-ау!.. Ойбай-ау! Менің күйеуім ше? Ол енді менің маңыма жолар ма? Орыстан қалған салдамаңды ол неғылсын! Тым болмаса бұзылмаған қаймағым соған да бұйырмады-ау!.. Ол алмаса, онда мені кім алады? Мен бір ел- жұртқа әйгілі кӛзге шыққан сүйел болған екем ғой! Ақылымнан адасқан сорлы мұны білсемші! Кеше түнде арам денемді қасқыр боршалап, неге жеп қоймады екен?! Мені кӛргенде ауыл-үйдің адамы үркіп тұрады-ау! Мен ӛзгердім ғой, қатын болдым ғой, қарайдым ғой. Кӛзімнің алды кӛк таңба шығар, етім сылқылдап, денем бос қалған шығар, белім бүкірейіп, бӛксем жалпиған шығар, аяғым талтаңдап, жүрісімнен жаңылған шығармын. Менде не сын қалды дейсің? Ернім кезеріп, жағым суалған шығар. Орыстың айнасына қарағанда, ажарым тайған сықылды еді ғой. Жасыма жетпей кемпір қылдың- ау, жасаған! Мен енді әкеме құрт аурудан жаман бір масыл болдым ғой! Ӛлмей менен құтыла алар ма?.. Ей, тәңірім-ау! Осы келе жатқанда бір қазаға ұшырап кетсемші! Астымдағы ат омақасып, астында тіл қатпай қатсамшы! Немесе жер ойылып жұтып қойсайшы! Болмаса үстімізден қара бұлт тӛніп, нажағай соқсайшы! Әйтпесе албасты басып тұншықтырсайшы! Әнеугі қаңғып келген орыс енді келіп алып кетсейші! Ең болмаса, есімді біліп тірі барғанша, әкемнің алдына апарғанда, кірпігім қимылдап жатсамшы! Ақбілек аспанға қарады — аспанды мезгілсіз бұлт құрсар емес; жерге қарады — жер баяғы жер, қозғалар емес, сүрінер ме екен деп, ӛкшесін тебінді — кер жорға сүрінер емес, ӛзге аттарды сау желдіріп, тепсенде теңселіп келеді. Ақбілек қасындағы ағаларына қарады. Ағалары Ақбілекке қарар емес, кӛздері алдында, сипай қамшылап, «ауылға қашан жетеміз?» дегендей тебінгілері сартылдап келеді. Ақбілек алдына қарады. Қараса, ауылға кеп қалыпты. Ауылын кӛргенде, жылағысы кеп кетті. Әнеки, бұлардың қарасын кӛргеннен қатындар Ақбілектің үйіне қарай шұбырды. Әнеки, ӛз үйінің иттері де ұлыды. Әнеки, бұзаулар да Ақбілекке кӛрісетін кісіше бері қарап мӛңіреді. Міне, кей дауыс қылған қатындардың ащы айғайы құлағына келді. Жер-дүние күңіреніп дауыс қып тұрғандай болды. Жан жарасы сол дауыспен жеңілетіндей, кӛп дауысқа қосылып, Ақбілек те егілді, екі кӛзі жасқа толып, жарық күн шымылдық құрғандай бұлдырап, тұман боп кетті. Сол тұманның ішінде басы ағарған адамдар қолтығынан ұстап, сүйемелеп, әлдебір жерге әкеліп, үп-үлкен бір адамның үстіне жалп еткізді. Ақбілек жылай берді, жылай берді… Сорлы Ақбілек! Сен жыламай, кім жыласын? Тас емшегін жібіткен, тар құрсағын кеңіткен, аруанадай анаңнан айрылдың! Келешектегі бақытты ӛміріңнің кілтіндей кӛріп, сары майдай сақтаған алтын қазынаңнан айрылдың! Ар-ұятың тӛгілді, адамшылығың жойылды. Жас науетек жүрегің — соқпай жатып ӛрт болды. Жаңа шыққан жауқазын — піспей жатып жоқ болды. Шам-шырақтай жас жаның — жанбай жатып шоқ болды. Есіл ерке балалық — аяққа құйған астайын шолтаң етті — тоқталды. Жыла, жасың бұла! Жасыңмен қайғың жуылсын! Жасыңнан теңіз жиылсын! Теңізді дауыл толқынтсын! Құтырсын толқын, туласын! Зарлатқан сені мұндарлар тұншықсын — суың да улансын! Қатын-қызы тұл қалып, сендей болып шуласын! Екінші бӛлім Бесатардың оғы шыққан жерін алақандай қып үңірейтіп, жұлып әкетеді. Емдеуі келіспей, асқынып кетсе, ол оқ тиген адам жуырда мал болмайды. Сол бесатардың оғы Бекболаттың иығын ала қарынан тиіп, сырт жағын үңірейтіп кетіп еді. «Бұған суырмақ та тарту керек… Малдың жыны да — мың да бір дәрі…» деп, ӛркім әр түрлі ем айтып жатқан үстіне қаладан келген бір «үністірік»: «Дәрігерге кӛрсетпесе, ӛледі»— деген соң, Бекболатты дуанға апарып еді. Мамырбайдың Тӛлегені не дегенмен қайын ағасы ғой, барған соң, кеңседен кеңсеге жүгіріп жүріп, ауруханаға жатқызып емдетуге қағаз алған еді. Бекболат ауруханаға жатқалы 20 күнге жуықтады. Дәрігердің қарауы күшті болғаны ғой, 15 күн дегенде қолы икемге келіп, жарасы бүріліп біте бастады. Алғашқы кезде аурухананың сары тӛсегіне, сасық дәрісіне, шӛп тамағына үйрене алмай, мұрнын тыжырып, іші пысып, уайым басып жатса да, жүре-жүре аурухананың ӛз адамындай болып, бойы үйренейін деді. Дәрігер күншуаққа шығып отыруға рұқсат еткен соң, Бекболат бір күні тысқа шықты. Үсті-басына ақ киген, ақ орамалмен желкесінен бір түйген сары мәтүшкелер сыпсыңдап кіріп-шығып жүр, қолдарында бӛтелке, шайнек, орамал, шылапшын. Мұртын тазының құйрығындай ширатқан, шашын енесі жалаған бұзаудай тарап, жылтыратқан ақ киімді дәрігер де мәтүшкелерге орысшалап, ауру жатқан үйлерді нұсқап, бірдеңе тапсырып тұр. Аурухананың қабырғалары да, тӛбесі де, табаны да сүргі тартқандай теп-тегіс, маса тайғандай тап-таза. Мыналарды кӛргенде ӛзі жазылған соң, Бекболат: «ауру қалай жазылмасын?»— деп ойлады. Аяғында — кӛттік пен ӛкшеден ырай жоқ, сылпылдаған башмақ, үстінде березе жағалы ұзын сар шапан, басында ақ орамал — Бекболат судан шыққан тышқанша болбырайып, сенекпен ептеп аяңдап, алақтап, дәрігердің қасынан ӛтті. Дәрігер «неге кетіп барасың?» дегендей, Бекболаттың бетіне ажырая қарап, рұқсат бергені есіне түскен соң, «жүре бер» дегендей, кірпігін бір қақты. Бұрын ауыз сенекте олай-бұлай жүріп буынын бекіткен ғой, бойы тыңайған тәрізді. Бекболат сыртқы есікті ашып тысқа шықты. Аурухананың тӛрт қабырғасы, табыт тӛсегі, сасық дәрісі басырқып тастаған екен, күні жарқыраған, ашық ауасы саңғыраған, кӛгерген кӛк аспанды кӛргенде, бойы да кеңіп, жадырап, реңі де шырайланып, ажарланып, ойы да кӛтеріліп, шарықтап, елге қарай бет қойды… Еліне тезірек қайтқысы келді. Жар дегенде есіне Ақбілек түсті. «Мен, міне, құдайдың жарық күнін кӛрдім, жазылдым. Ол осы күнде не күйде екен? Әлде тұтқында екі кӛзі жаудырап, жасын бұлап жүр? Әлде орыстар ӛлтіріп тастады? Әлдебір сары орыспен құшақтасып отыр? Әлде бәрі жабылып…» деген ойға келгенде, шауып келе жатып, биік жардың ернеуіне тӛніп қалған кісіше, денесі шіміркеніп, жүрегінің астыңғы жағындағы бір нәзік қыл үзіліп кете жаздағандай болды. Бұл ойды Бекболат жараның беті қайтқан күні де, түні де ойлаған, жардың ернеуіне бір емес, жүз, мың қайтара таянған, жүрегінің нәзік қылы да сонша тырсылдаған, сонда да бұл жолғы жүрегінің қағысы бұрынғыға ұқсамады. Бұ жолы Ақбілекті ойламайын десе де, кең дала, еркін, сайран ӛмір еске түскенде, Ақбілек те еріксіз сол сұлу ӛмірдің гүліндей жылтырап, кӛзіне іліне береді. Бекболат ауруханада жатқанда, Тӛлеген екі-үш рет келіп, кӛңілін сұрап кеткен. Тӛлеген бір сыпайы, жатық жігіт. Келгенде: «Жараң қалай? Бойың тәуір ме? Тамаққа кӛңілің шаба ма?»— деген тәрізді жарасының жайын ғана сұрайтын. Тӛлеген қайын ағасы болған соң, Бекболат Ақбілек жайын сұрауға ұялатын. Қарындасы жайынан о да сӛз қылмайтын. Ӛзі бірдеңе айтып қалар ма екен деп, Бекболат елдің хабарын сұрап, жақауратқанда, Тӛлеген: «Жалпы аман болса керек… Бӛтен хабар білінбейді…» деп, Ақбілек жаққа жуымайтын. «Шешесін ӛлтіріп, қарындасын алып кеткенде соларды барып бір кӛрмейтін, соларға бір жәрдем қылмайтын неткен жан? Әуелден кӛңілі қатты адам ба екен? Қалада жүріп қақайып кетті ме екен? Мұның пайдасын әкесі қашан кӛреді?»— деген сұраулар Бекболат ойына талай келсе де, ӛзіне бірдеңе деуге аузы бармайтын. Ӛйткені кӛңілі деуге Бекболатты жан тартып дәрігерге қаратып, кӛңілін сұрап, келіп-кетіп жүреді. Қарындасы болса да кетті. «Енді менен не үміт қылады» деген ойлар келгенде, Бекболат Тӛлегеннің неткен адам екеніне миы жетпей, дағдаратын. Бекболаттың имене беретіні де Тӛлегеннің жұмбақтығы еді. Енді далаға шығысымен, Бекболат Ақбілектің не болғанын білуге кӛңілі кетті… Қалай, кімнен біледі? Мұнда қазақ бар ма екен? Кеше тӛсекте жатқанда бір қазақтың есік алдынан ӛткенін кӛзі шалып еді, со қазак жылт етіп, жоқ боп кетіп еді. Сол кім екен?.. Немесе дәрігерге келіп тұрған қазақтар жоқ па екен?— деп, қабырғаны жағалап, қақпа жақтағы бұрыштан асты. Асып еді, ауруханаға кіретін екінші есіктің тепкішегіне отырып, бір-екі тымақты қазақ сӛйлесіп отыр екен. Бекболат іздегені табылғандай қуанып кетті: — Ассалаумаликум!— деді. Қырыңдап тӛмен қарап сӛйлесіп отырған екі қазақ жалт қарады. Ел қазағы ұсқынды біреуі «әлік» алды. Аяғында орысша етігі бар, ықшам шапанды, жӛкей қара тымақты, аузы-басы бияздай, қожаға айтқан нияздай қара сұр жігіт ойнақы кӛзі жалтаң етті де, ернін қыбырлатты. Бекболат амандасты. Ойнақы кӛз жігіт «сені кім шақырды» дегендей, жӛнді амандаспады. Бекболат келген соң, сӛздерін де қоя қойды. Онысы ӛздеріне қолайсыз кӛрінді білем: жуан етік қазақ Бекболаттың аты-жӛнін сұрады. Бекболат жӛнін айтқан соң, ойнақы кӛз жігіт: — Ә, Бекболат сіз боласыз ба? Отырыңыз,— деп сырғып орын берді.— Әнеугі оққа ұшқан жігіт екенсіз ғой,— деп біле қойды. Бекболат: — Ӛзіңізді мен танымадым ба?— деп сұрады. — Мен Тақырдың Жылтыры деген жігіт болам,— деп, Тақырдың Жылтырын білмейтін қазақ жоқ тәрізді, «Жылтыр» дегенде езуін кисайтып, басын бір шұлғып тастады, ӛз атын мардамсып атағаны кӛрініп тұрды — Мына кісі Мұсатай деген біздің ағайын,— деді. «Тақырдың Жылтыры» дегенде, Бекболат: — Ә, естуім бар,— деді. Жылтыр жұлып алғандай, тікірейе қарап: — Мені кім деп естідіңіз?— деп сұрады. Бекболат әнтек мүдіріп қалды да: — Кӛзі ашық, пысық жігіт деп есітеміз,— деді. Бекболат әлгіндей дегенде: — Әйтеуір халықтың кӛз жасы үшін Матайдың Әбенімен ұстасып жүрміз. Ақырын бір алла біледі,— деп қаз кӛрген қаршыға бастанып, мойнын қылқың еткізді. Бекболат мақұлдағансып: — Е,— деді,—. «Е!» дегені; «Ажалы жеткен карға қаршығамен ойнайды» деген осы-ау! Әбен кім? Бұл кім? Ол — арыстан да, бұл — тышқан ғой. Ол сегіз болыс елді, бір дуанды аузына қаратқан Әбен емес пе? Ол Петрамборыңа да барған, патшаға да білікті болған Әбен емес пе? Онымен таласқандай мұның не айбыны, не күші бар? Шілтиген бір қораш жігіт… деген ой келіп еді. Бірақ Бекболат бұл ойын неге білдірсін, іші пысып қалған кісі ғой: оны- мұны сұрай бастады. Жылтырдың білмейтін хабары, естімейтін ӛсегі жоқ, ағып тұрған сӛз екен. Аузы аузына жұқпайды. Ол сӛйлеген сайын Бекболаттың аузы аңқиып, жаны кіріп барады. Ол елдің партиясын, сайлауын, кімнің пара алғанын, кімнің бергенін, кім қызын сайлаушыға шырға қылғанын, кімнің үйі, малы таланғанын, кімнің қатыны, қызы кеткенін, кім мен кімнің керіскенін, тӛбелескенін, қызыл мен ақтың соғысқанын, кімнің басы сотты болып, кімнің үстінен арыз беріліп, газетке басылғанын, кім абақтыға түскенін, кім шығарып алғанын, кім кепіл іздеп жүргенін — бәрін саулатты. Оның таныс емес әкімі де, сӛйлеспеген адамы да, білмейтін заңы да жоқ. Соның бәрін кӛзімен кӛріп, қолымен ұстағандай, су тӛгілгісіз қыла, нандыра, жанын бере, орысшаны ара-арасына қыстыра сӛйледі. Манағыдай емес, Бекболат Жылтырдың сӛзіне ұюға айналды, нанып емес, таңғалып ұйыды. Бір сәтте осынша хабарды, осынша сӛзді, заңды үйіп-тӛгіп тастаған неткен тілмар, неткен білгіш деп, таң- тамаша қалды. Сӛзінің арасына жік салмастан бірді айтып келе жатып, бірге кетіп судыратқанда, қалың тобылғыдан андағайлап қашқан қоянды кӛрген тазыдай, Бекболат қай сӛзін ұстарын білмей, даң болды. Даң болса да, оның айтқан бір хабары құлағына майдай жағып кетті, ол хабар — Қарашаттағы ақтардың қолға түсуі еді оны естігенде, Бекболат: — Е, бәрекелді!.. Япыр-ай! Түгел түсіп пе?— деді. — Түгел. Бірін қалдырмай ұстап әкелді. «Ақбілек қайда екен?»— деген сұрау Бекболаттың аузына келіп қап, бірақ ел қазағы отырған соң сұрауға қаймыға берді: «Орыс масқаралап кеткен қызды несіне сұрап отыр?»— деп, мазақ қылар ма деп ойлады. Бекболаттың сұраулары кӛбейіп, әңгіменің аяғы созылып жатқанын сезіп, ел қазағы «бір айналып соғармын,— шаруам бар еді» деп, тұрып кетті. Ол кетісімен Бекболат қабыржып, қобдиланып, Жылтырға қарай берді. Бір уақытта бір жасырын сӛз айтатын кісіше кӛзін жыпылықтатып: — Сізден менің бір сұрайын деген сӛзім бар еді,— деді. — Айтыңыз, айтыңыз,— деп Жылтыр жӛпілдетті. — Мамырбайдың қызы не болды екен? Оны естіген жоқсыз ба?— деді. — Жоқ. Оны естімедім. Ақтардың ӛзін кеше кешке әкелді. Білуге болады. Ол айтпақшы сіздің қалындық екен ғой. Жалко, жалко!— деді. — Япырым-ай! Білуге болса, соны маған біліп берсеңіз… — Құп болады. Бүгін, ертең-ақ біліп беремін. Күнде елден кісі келіп жатады ғой… Бірақ оның енді не керегі бар?— деді. «Не керегі бар?» деген сӛз Бекболатқа ауыр тиді: жұрттың аңызы да осылай екен деп ойлап қалды. Бекбо- лат жабырқау тартып: — Әйтсе де,— деді. Жылтыр біліп бермек болды. Сӛйтіп отырғаңда есіктен ақ киімді мәтүшке шығып: — Әй, киргиз!.. Доктор…— деп Бекболатқа орысшалап саусағымен ымдап шақырды. Бекболат орнынан тұрып жатқанда, Жылтыр мәтүшкеге түйіліп басын шайкап, орысшалап жіберді де, Бекболатқа қарап: — «Киргиз» деп қорлағанын әлі қоймайды, жалаң бұт немелер! «Жолдас», «граждан» деп неге айтпайсың? деп жатырмын,— деді. Бекболат жымиып, кепшіктеп: — Бәсе! Бұларға да айғыр табылсыншы!— деп, ауруханаға кіріп кетті. — Е, аты шулы Жылтыр осы екен ғой!— деді Бекболат сенекте келе жатып. Бекболатты тамак ішуге шақырған екен. Қаңылтыр аяқтағы сылдыр сорпаны жерінген жылқыша тамсанып ұрттаған болды. Сорпа ішіп отырғанын да, су ішіп отырганын да аңдаған жоқ: ойы бӛлініп, қиялы әлдеқайда отыр еді. Ақбілек орыстардан ӛлі қалды ма? Тірі қалды ма? Ӛлі қалса, сӛз де жоқ. Тірі қалса, үйіне кеп отырса, онда не болмақ? Орыстардың талқысынан калған қызды бұл ала ма? Алмай ма? Дүйім елге әйгілі боп, абыройы кеткен Қызды қалай алады? Екі сӛздің бірінде құрбы-құрдасы бетіне басады ғой. О бір сүйегіне басылған кетпес таңба ғой. Бірақ құдайшылыққа келгенде, Ақбілек сорлыда не жазық бар? Ӛз еркімен барған емес, тағдырдың кермесіне кез келді. Бұл алмаса, оны кім алады? Адам да алмайды, ӛтпей отырған бұл басқа біреуді алар. Онысы әлдеқандай болып шығады? Ақбілекті ӛзі кӛріп айттырып еді ғой. Ондай қыз бұл ӛңірде жоқ еді ғой. Бұлар үш кісі құс салып жүріп алғаш барып кӛргендегі оның түрі қаңдай еді! Маңдайы қасқиып, мойны қаздиып, кӛзі мӛлдіреп, ерні үлбіреп, үріп ауызға салғандай жұтынып түр еді-ау! Тал бойында бір міні жоқ, жаңа шығып келе жатқан сүйріктей еді. Шашбауын сылдыр еткізіп, сып етіп түрегелгені, тізесімен ақ кӛйлегін серпе тастап, аяңшыл бедеудей кербездене аяқ басқаны, тысқарыда жүріп, жеңгесімен сыбырлап сӛйлесіп, дауысы күмістей сыңғырлап тәп-тәтті күлгені, әнтек жымиып келіп, шай жасап, ӛп-ӛтірік сызылғансып, үш саусағының ұшымен шыны-аяқ әпергені, салалы қою кірпігін салмақпен қағып, анда-санда кӛз астымен бір қарап қалғаны, мұның шыны-аяғына білдірмей бір қант тастап жібергені… бір жолдасы сӛз қатқалы: — Бұ жақтың сұқсырлары қалай сақ! Қаршығаны кӛш жерден кӛре қояды екен,— дегенде: — Қаршығаларыңыздың қыраңдығы да,— деп күлімдеген апасы: «Ақбілекжан, қонақтарыңды аттандыр!»— дегенде, жеңгесімен екеуі бұлардың атын шешіп, нәп-нәзік торғын қолымен қолтықтан кӛтеріп аттандырғаны; «қош болыңыз!» дегенде кӛзін жалт еткізіп, басын әнтек изеп, артынан қарап қалғаны — бәрі, бәрі сондағыдай сайрап кӛз алдына келді. Бұрын қыз кӛрмеген кісіше құлап кетпейін деп, ӛзіне-ӛзі осынша берік болайын десе де, Ақбілектің жүрісін, күлісін, кӛз қарасын кӛріп, естіген сайын есі кетіп, «осының жолына жаным құрбан болсын!» деп, ӛзіне- ӛзі серт қылғаны қайда? Ақбілек ӛзгеше еді ғой. Әсіресе оның дауысы, оның күлкісі адам баласында жоқ еді. Әлде әнтек күрмеліп, шіңгірлеген құлыншақтың, әлде түн ішінде кӛл жүзінде сыңқылдаған аққудың дауысы ма? Жоқ, оның біріне де ұқсамайды. Ақырын сӛйлесе, жас ботаның дауысындай, қаттырақ сӛйлесе, ол дауысқа күміс қоңырау таққандай ма, қалай әйтеуір кӛмейінен, кӛмей емес-ау, кеудесінен күңгірлей-сылдырлай шыққан бір сиқырлы жат дауыс дәл жүрегіне барып тиер еді. Сол кезде бойың балқып, жаның иер еді. Тағы да, тағы да осы дауысты естігің келіп, ынтығар едің. Ол күлсе, бұл жалғанның бәрі күліп жібергендей, қайда отырғаныңды ұмытып қалар едің. Ӛзге әйел оның бір тырнағына, басқан ізіне тұрмай қалар еді. Сол сияқты Ақбілекті Бекболат шынымен ұмытқаны ма? Елдің ӛсегінен қорқып, шынымен алмай кеткені ме? Қой, онсыз ӛмірде қызық болмас. Ӛзге қызды алса да, оның суреті кӛз алдынан кетпес. Ӛмір бойы ӛкінер де жүрер… Қалайда Ақбілектің хабарын тезірек білу керек. Ол күні-түнімен, ертеңінде күнімен Бекболаттың ойынан Ақбілек кетпеді. Оны қандай жаман адамдарға араластырып, одан қандай жиренейін, жек кӛрейін, безейін десе де, оны алғаш кӛргені есіне түскенде, ол ойының бәрі жел қуған тұмандай серпіліп, баяғы періштесіндей, Ақбілек кезіне елестейді де тұрады. Оны осынша ойламайын деп, үйдегі атын, күсын, мылтығын, аң аулағанын есіне түсірейін дей ме, болмайды. Ат, құс, аң, сейіл-серуен, қызық-думан — бәрі де жалғыз соның басында тұрғандай, бәрі де соның айналасында жүргендей кӛрінеді де тұрады. Бәрін Ақбілек аударып әкеткен тәрізді. Қалай екенін ӛзі де түсінбейді. Бекболат бір кіреді, бір шығады, тағат ете алмайды. Жылтырға әлденеше жолықты — хабар жоқ, бірер қабат сұрады. Сұрай беруге де ұялады. Дүниенің тетігі Жылтырдың қолында тұрғандай, Жылтырға жолыққысы келе береді. Бірақ Жылтыр кӛрінген қазақпен бір сӛйлесіп, босанбайды. Жылтырға жаңадан біреу келіп сӛйлескен сайын: «Е, мынау Ақбілектен бір хабар әкелген екен» деп, дәмеленеді. Ол үміті болмайды. Бекболат есік алдында тепкішектің қадасына сүйеніп тұр еді. Қорадағы дӛңбектер үстінде бір қазақпен аузы жабысып Жылтыр отыр еді. Бір мезгілде ана қазақты жӛнелтіп, Жылтыр шапаны делегейленіп, басын сермеп тастап, қатты-қатты басып Бекболатқа келді. Келе: — Вот жулик, вот машенник!— деп орысшалап, шұлғып қойды. — О не? Не ғыпты? — Шорты знат! Әкеле жатқан поштаны талатып, поштабай ӛзі қашып кетті деп, пәле сап отырғаны. Бекболат мәнісін сұраған соң, Жылтыр түсіндіріп айтты. Матайдың Әбені болыспен ӛш болады ғой… Болыс Әбеннің үстінен приговор жасатып, он ауылнайдың мӛрін бастырып поштамен қалаға жіберсе, оны естіп Әбен үш кісі аттандырады. Үш кісі жолда шабарманды қуып жетіп, поштасын тартып алып, езін жаяу тастап, поштаны алып 137 қалаға келеді. Приговордың кӛзін жойып, ӛзге қағаздар-ды кеңсеге тапсырады. «Шабарман бізге пәле салар деп, астымдағы жалғыз атымды бере коймаған соң, поштасын шашып кетті, шашылған поштаны жинап тапсырғалы әкеліп түрмыз» дейді. Болыс Жылтыр жақтыкі. Приго-вор, қызыл деп үйреткен Жылтыр болу керек. Сол жүмыс орынға келмеген соң, Жылтырдың бүркырап, «шорт знат-ты» қағып келгені сол екен. — Бәрібір, ішіне су қүйылған. Материалы губернеге ӛлдеқашан жіберілген. Бүгін болмаса, ертең жаптырам. Қүдай біледі-ау! Оны жаптырмасам, Жылтыр атым қүры-сын!— деп, Жылтыр күпсініп, «шорт знатын» қағып ба-рып басылды. Жылтыр басылған кезде, Бекболат езге ха-бар білгелі, сӛзді басқа жаққа бүрғалы: — Манағы бір орысша киінген қызметтегі жігіт пе?— деп сүрады. Жылтыр жүлып алғандай: — Ә, ол «шекенің» агенті,— деді. «Шеке» мен «агентгі» білмейтін қазақ жоқ қой, Бекболат: — Ол сізбен қалай жақын?— деп сүрады. — Біздің кісілер қай кеңседе жоқ дейсің? «Шекенің» ӛзі біздің кісі ғой!— деді. — Онда сізді қалай жапқызып жүр?— дегенде: — Ой, шырағым-ай! Оның бір мәнісі бар ғой,— деп Жылтыр жымиды.— Мені жауып отыра алмайды. Мен ертең-ақ шығамын. Кәне менің абақтыда отырғаным? Есебін таптық та бәлнеске келдік,— деп қолды бір сер-меп қойды. Бекболат тағы бір-екі сӛз аралатып, қыздан хабар сүра- ды. Жылтыр: — Жоқ, әлі жоқ… Қыз демекші, ой қыз кәпірді қой-сайшы,— деді. Бекболат: — Е, қыздың несі бар? — Шорт знат!.. Әлгі агент бір қызық әңгіме айтып кетті. — Не ӛңгіме?— дегенде, Жылтыр мынаны айтты: — Осында Мадише деген бір мүғалім қыз болатын. Сен білмейтін шығарсың. Озі шала казақ. Баяғыда бір ша-дыр сары ноғай болды ғой… Лапке үстайтын. Соның каты-ны қазақ болатын. Үш қызы бар-ды: Қадиша, Мадише, Зағипа деген. Шетінен жел аяқ. Мадишесі жап-жас қыз еді. Алдыңғы жылы Семейге барып оқып, мүғалім боп келген. Сол Мадише бір әтірет командирімен жүреді екен. Соның арғымағына мініп кататься қыла беруші еді. Түнде бақша-да бірдеңе серең-серең етеді депті. Бақша күзететін шал бү не деп жетіп барса, екеуі екі жаққа қаша женеледі. Бірдеңе ағараң етеді. Қараса — шолақ дамбал. Шал дамбалды «ше-кеге» тапсырады. «Шеке» Мадишені шақырып алып: «Мы-наны танисың ба?»— десе, біресе дамбалына үмтыльш, біресе жылайды дейді. Ой, масқаралық-ай!.. Әлгіде соны айтып күлгеніміз ғой… Бү қыз кәпірге дауа жоқ… Қазақ пен но-ғай жетпеді ме екен?..— деді. Қызды бүлайша сӛккеніне Бекболат кеңіліне ауыр-лап, Ақбілекті арашалағалы: — Оз еркімен де сойтеді екен-ау!— деді. — Е, бүл қаланың қыздарына қалтаң болса болғаны,— деп, Жылтыр басынан кешкен бір оқиғаны сейледі. Бекболат тыңдап отырып: — Қала бір бүзылған жер ғой,— дей берді. Онысы Ақбілекке кір жуытқысы келмегені ғой. Соны айтысып отырғанда, кішкене қақпаны ашып, бір қазақ кірді. — Е, Жаңбырбай, мал-жан аман ба?— деп Жылтыр үшып түрегеліп, шүрқырай кетті. Елдің амандығын сүрап болған соң Жылтыр Жаңбырбайды ертіп, манағы дӛңбек үстіне барды. Сейлесті, сӛйлесті. Бекболаттың екі козі соларда. Бір мезетте Жылтырдың кезі Бекболатқа түсіп кетті де, Жаңбырбайды түртіп қап, бірдеңе сүрағандай болды. Жаңбырбай жауап беріп еді, Жылтыр ежіктеп тағы сүрады. Сӛйтті де Бекболатқа жайраңдап қолын бүлғады. — Шүйінші!— деді. Бекболат жымиып: — Ал, ал,— дей берді. — Қыз аман-есен үйіне келіпті,— деді. — Япырм-ай, шын ба? Япырм-ай, шын ба?— дей берді. — Отірік айтамыз ба?— деген соң: — Япырм-ай, ә, япырм-ай, ӛ!— дегеннен басқа сӛз айта алмады. Бекболаттың қуанғаны сонша, Ақбілекті орыс алып кеткенін де, маскара болғанын да үмытып кетті. Ақбілек дӛл бір боранда адасып кетіп, не жауында орманда қалып, жоғалып табылғандай керінді. Қуанған сайын Ақбілек таза, Ақбілек періштесіндей болды. «Жаным, сәулем! Кезі 139 мӛлдіреп қай жерде отыр екен? Қүрмалдығы болайын!» дегендей Ақбілекке мүлде қүлап кетті. Әкесі базардан келген балаша қуанып, Бекболат тайраңдап ауруханаға кірді. Ойы — дәрігерден қашан босатуын сұрамақ еді. Ертеңінде жолыққанда, Жылтыр тағы да Матайдың Әбенін жамандап келіп: — Мен тағы бір арыз бергелі отырмын. Сенің атыңнан берсек, қалай болар еді?— дегені. Бекболат шошып кетті. Бұрын мұндай хат-қаламға араласпаған, мылтық ату, құс салу, бозбалалық құрумен әуестеніп кеткен серілеу жігіт қой: — Жаным, менің ретім келмес. Мұндай жұмысқа мен ӛзім жоқ едім,— деп абдырап қалды. — Сен ӛзің бір жасық жігіт екенсің ғой! Одан қорқатын түк жоқ. Барлық фактісі, міне, менің қойнымда отыр,— деп омырау қалтасынан, кӛп қағаздың арасынан бір қағазды суырып алды. Алды да:— Міне, міне, мына қағаз оның әкесін танытады. Танытатын жерге әлдеқашан жіберілген. Мынау шорнобай,— деді. Сӛйтті де ісіміс жоқ, қағазын судыратып оқи бастады. Бекболат амалсыз тыңдады. Кім біледі, кейін бір керегі боп қалар, біз де тындайық. «Семей губпробкомына. Копия «Қазақ тілі» басқармасына. Н. үйезі Сартау болысының қазағы Жамандай Тайқотұлынан мағлұмнама. 1. Сартау елінің барлық қанын сорған, байлығын жиып алған Матай балалары. Себебі 1887 жылы Сартау еліне болыснай управитель болған. Сонан үшбу уақытқа шақты еліне әмірінің жүруі бӛлек: автономиялы, ханлы ел сықылды. Халыққа қарайтұғын алым-шығын, збор хәм қара шығын, поштауай ат хәм лау ат, ауылнай, старшин сай- лану хәм елу басы сайлану — баршасы жалғыз Матай балаларының ықтиярында болған. Осындай ӛз қолымен сайлап қойған ауылнай старшиндер хәм нарядный судьяларының махырлары Әбен Матайұлының қолында болады да, ӛзі керек қылған кезінде баса береді». — Рас па? — Біз қайдан білейік? — Тыңда, ендеше. 2. «Және де елде ұрыларды кӛбейтіп, Әбен Матайұлы олардан жақсы аттар алатын. Сол алған аттардан осы уақытта қолында бар: бір шек кер ат — ұры Ақмет Сағынайұлынан япас қарагер ат — ұры Босаға Салықбайұлынан және де кӛк ат алған.» — Мен білмеймін. 3. «Және де біреуінің қатынын бұзып, босатып, басқа біреуге малға сататын. Сол ғадатын осы уақытта да істеп жүр. Бейсен Әбішұлының қатынын бұзып, Құлық Бұржықбайұлына сатып отыр. Және де кӛп кісілері илан хәр ауылнайға барып, қонақ болып, ол барған үйінің малы аса семіз болмаса, оған ӛзі үкім қылады: пәлен атын, яки пәлен түйесін айыпқа әкеп бересің деп. Осы істен қорыкқаннан нашар ауылдар ӛздері шақырып семіз малын сойып беретін.» — Бұл да ӛтірік пе? — Ел аралайтыны рас қой. 4. «Және де Әбен Матайұлының малайлары: алты жылқышы, тӛртеуі түнге, екеуі күндізге, үш қойшы, бірі түнге, екеуі күндізге, бір түйеші, бір сиыршы. Екі үйіне тӛрт биеші, екі тезекші және де екі үйінде малдарын сауатын алты қатын бар. Осының бәріне бір тиын ақы берген емес. Себебі: қайсыларының жесір дауы, қайсыларынын мал даулары бар, қайсылары қатын алғысы келеді, қайсыларын құлым деп жұмсайды. Осындай себеп илан қызмет істетіп келеді. Ғұмырынша «царь освободительден» кейін адамды құл қылып ұстайтын рәсім жоқ еді. 52 жыл болды. Мүсәпір Жайтуғанұлы құл есебінде болып, жылқысын бағып жүр. Оның балалары құл болып қойын бағып жүр». — Бұған не дейсің? — Бұларды бекер деуге бола ма? Бай болған соң малай алмай тұра ма?.. 5. «Және де 1914 жылы «Кӛпкӛл» деген завод болған. О заводтын тас кӛмір тартатын бедіретін Әбен Матайұлы алып, бұтына 11 тиыннан хәм барша кірекештерге бұтына 9 тиыннан хисап берген. Бір миллион пұт тас кӛмір тасылған. Сонда барша кірекештерден 20 мың сом пайда қылған. Ол уақытта орта қисап илан орта жылқы 20 сомнан болушы еді. Сонда барша кірекештерден бір мың жылқы пайда қылған болар. Сол заводтың управляющийіне екі яқшы ат беріп, тамыр болып, бір яқшы мылтығын алды, үш ауызды, алыстан тиетүғын. Ол бәдірет бітіп, управляющий қайтар уақытта тамыр болып берген екі атты ӛзі ұрлатып алды. Осындай досына опасыздығы бар.» — Осыларды да естімедің бе? — Естідік қой, мұның бекері жоқ. Бӛдіреттен қанша пайда қылғанын қайдан білейік? Атын қайта алуы рас қой. 6. «Және де 1916 жылы Сарадыр жәрмеңкесінде Петр Павловтың кӛпесі Патколланың 30 мың пұт жиған жүн-жабағысын бәдіретке алып, Ертіске түсіріп беруге бұтына бір сомнан алып, кірекешке 90 тиыннан беріп, халықтын үш мың сомын жеді. Ол уақытта қой 6 сом еді. Сонда 500 қой пайда қылған болады». 7. «Және де 1916 жылы 25 июнь жарлығы болып, бүратана елден қара жұмысшы шақырғаңда, Қарабас заводынан Әбен Матайұлы қорғасын бәдірет алып, сол бәдіретке кіргізіп қара жұмыстан алып қалам деп, кіргізген кісілерінен 96 ат алды хәм ол тартқан қорғасынның кіре ақысын Әбен Матайұлы ӛзі пайда қылды және де 19 бен 31 арасында болған жігіттерінің орнына бала салып, хәм ӛтірік ауру болып, қалғандарынан кісі басына бір ат алды, бермесең, кӛрсетем деп қорқытып. Осылардан алғаны 140 ат. Тӛрт кісі пайда серік боп бӛліп алды. Ақып Жамышбайұлы, Тәлемісұлы…»— деп келе жатып, Жылтыр міңгірлеп кетеді. Ӛйткені Сейіт Бекболаттың әкесі еді. Бекболат сасып: — Жоқ, біздің әкей аман шығар…— дей берді. — Аман болса, аман шығар,— деп Жылтыр тағы оқыды: 8. «Және де 1919 жылы дуандағы комендант Алексеевпен тамыр болып, жек кӛрген адамдарын абақтыға салғызды. Оларды шығарам деп кӛп ақшасын алды. Комендант Матайұлын Земский собратьяға председатель сайлады. Бұдан кейін Әбен Матайұлы Шилі, Шеңгелді елдеріне барып, қорқытып 30 ат әкелді». 9. «Және де осы биыл август айында Колчак үкіметі мен Земство бұйрық қылды деп, управитель Аббас Матайұғлы елге жариялады: 130 мың сом жиып налог салынсын деп, тез жинап салмасаңыз отряд шығарамыз деп, ауылнай поштабайларын шапқызып, барша аталмыш ақшаларын жиып алды. Сол ақшаның үштен бірін салып, ӛзгесін болыснай Аббас Матайұлы, Әбен Матайұғлы хәм… (міңгірлеп кетеді) хәм ауылнай Жүсіпұғлы пайда қылып отыр деп есептейміз.» — Бұған таласың жоқ шығар? — Мен оған несіне таласайын? Ақша жиылып жүрді ғой. Бірақ кім-кім пайда қылғанын кім біледі… — Білмесең, міне, тыңдай бер: 10. «Және де 1919 жылы август айында Семей барып, Колчак қазынасымен жақын болып, әскерге 300 ат беруге уағда кылып қайтты. Үйіне келіп, 70 ат жіберді. 70 мың сомның кездемесін, 30 мың сомның шай, былғарысын хәм бір жүз он мың сомның ақшасьш әкелген. Қалған 230 ат үшін Колчак ӛкіметі 500 сом переуат қылған. Бұдан соң қазынаға ат жиямыз деп, елдің жақсы аттарын Әбен Матайұғлының малына қоса берген, небе мәртебе атларын жібер деп телеграмма келсе де, жібермей, ақыры сол 230 ат Матайұғлының қолында хәм… (міңгірлейді) ұғлы пайдаланып кетті…» — О жолы біздің әкей тәлімнен құр калған шығар, араздығының басы осы ғой. — Оған мен таласпаймын, әйтеуір бірге жүрген кісі ғой. — Оны нетуге болмас па? — Жоқ, оны артынан сӛйлесерміз… 11. «Және де Колчак ӛкіметі жығылып, ақтар қашқанда Әбен Матайұғлының атағына келген бір полковник, бір начальник қанша жолдастары илан, баршасын алғаш келген қызылдар ұстап алды. Бұдан бұрын Степанский полкының арты Сартау сыртындағы Жаманқала поселкасынан жүргелі тұрғанда, Матайұғлы, Ақбанұғлы, Ермекбай-ұғлы, Темірбайұғлы хәм… ұғлы басқа болыстан қанша жолдастары бар ақтардың 60 әскерін ұстап алған. Бір пулемет, қанша ат-арба, қанша киім, қанша ақша — баршаларын олжа қылған. Ұстап отырған үстіне қызылдар келіп, алған нәрселерді тап деп, және ӛзіне тән жылқыңнан бізге екі жүз ат даярла деп бұйрық салған. Сонан кейін Матайұғлы плендерінің нәрсесін жиылған ел таратып алып кетіпті. Кім алғанын білмеймін, бір кісі косып берейік, ӛздерің кісі жібер, солар жисын деп сұранған. Полк бастығы үш солдат қосып беріп, 4 кісіні нәрсе жинауға жіберген. Матайұғлы елден 200 ат жиғызып бергенде, бұлар арық ат, нашар елдікі, ӛзіңнен 200 семіз ат бер деп, каһарлы бұйрық қылған. Елден тағы да ат жинап жүргенде полктың жүретұғын уақыты болып, алдыңғы 200 арық атпен жүріп кеткен. Сол аттар баршасы кетті. 10 ат қайтқан еді, оларды Матайұғлы иесіне бермей алып қойды, себебі: жаушыны мен жібердім деп, плен нәрсесін жиған 3 кісіге 3 мың сом, бір пулемет беріп, қалған қанша қару-жарақ бұйымдарды жоғарыда айтылмыш 3-4 адам пайда серік болып, бӛліп алды…» — Бұған не айтасың? — Ақтың нәрсесінен пайда қылды ғой жұрт. 12. «Мұнан кейін елге сайлаушы шықты. Сартау еліне келген Шәмен Айдарбекұғлы Матайұғлымен сӛйлесіп, 20 жылдан бергі 3-нші ауылнай старшины боп жүрген Жүсіпұғлын болыснай ревком сайлады. Шара жоқ, ауызша сұрау жоқ, бір болыс елдің барша ауылнай ревкомларын да жалғыз Матайұғлы жаздырып жіберді. Бұдан кейін сайысқа 40 ӛгіз берсін деген бұйрық келді деп, ӛгізі бар 40 кісіге бӛлдік деп, мелитсемен жиып алды…» — Рас. Біздікінен де бір ӛгіз алды. «Сол малдарға қазына ақша бергенін де білмейміз. Берсе де, ӛзіміздің жалмауыздар жеп қойғанын да білмейміз». 13. «Және де Матайұғлы екі жерге қыстау салып отыр. Біреуі Шақат бұлағындағы Әлкебай балаларының, Қорабай, Боқсарыұғлылардың… Жерін тартып алып, екінші кӛл басында, күнбатыс жағында Құрман балаларының, күншығыс жағында Топпазар балаларының жерін тартып алып, тамам нашарларды жылатып, каңғыртып отыр. Және де Әлкебай балаларының қорамүлкі бар еді. Екі бӛлмелі үйінің, қаншама қоражайының есік-терезелерін ӛзіне бермей жылатып отыр». — Бұ да ӛтірік пе? — Қыстау салып, жер алып отырғаны рас қой. 14. «Және де бір қыстауынан бір қыстауын аударыстырып салатын ағаш үй, не түрлі жұмыстарын елден жігіттер жинап, ақысыз олар жұмыс істейді. Ӛз үйінен тамақ жоқ, маңайдағы ауылдарға бұйрык салады: бір қонамыз, қымызын жинап, семізін даярлап отырсын деп. Халыққа зияны тимеген күні бір топ кісімен бір семізін сойғызып жеп кетеді». 15. «Ақырында Сартау елінің қазағы — қой, Әбен Матайұғлы — қасқыр. Қой қанша кӛп болса да, қасқырға қарсы келе ала ма? Осы аталмыш залымдарды елге жолықтырмай, бір орынға жиып қойып, бір ғаділ адам үй басынан жүріп жауап сұраса, баршалары басынан кешкен оқиғаларын айтар еді. Мағлұм қылғандағы мақсұтым: ғадалатлы үкімет, ғадалат, марқымет етсе, кӛп халықтан тәңір жарылқасын алсын деген. Мен мағлұм қылушы сіздерден тіленемін: Мені Әбен Матайұғлына білдірмесеңіз екен, Матайұғлының қаһары қатты еді, мені сау қоймайды ғой. Да бұ мағлұм беруші. 1920 жыл, 20 май.» Жылтыр арызды оқып болды да, сұқ қолын ортан қолына теріп, тырнағымен арызды бір шертіп қалды: — Міне, мынау 15 факт, 15 статья кӛтіне тас байласа да, сүркілдетпей ме?!— деді. — Біз қайдан білейік. Қара кісіміз ғой,— деп Бекболат алақанын жайды. Ӛйткені мынау арыздан ӛзі де шошынайын деді. Сонғы кезде Бекболаттың әкесі Әбенмен араз еді. Себебі Колчак тұсындағы жиылған ақшадан, 300 атқа алынған бұйымнан мәз тәлім бермеді деп ӛкпелеген. Сол ӛкпемен Әбеннің бір шақырғанына бармаған. Қорықса ӛзі тығылар деп, Әбен 40 ӛгіздің тұсында Бекболаттың әкесінен де бір ӛгіз алдырған. Сӛйіт оған ығыспаған. Со- дан кейін Әбен Сейітпен ауылнайлас Дүрбеуіл дегенді қолына ұстап, адам қылған. Сейіт Дүрбеуілге ел билетпеймін деп, ауылнай ішінен партия ашқан. Дүрбеуілге Әбен ат салысқан. Дүрбеуіл жақтағы біреудің Сейітке тән біреуде ақысы бар деп, милиция жіберіп, бір сиырын қудырып алған. Сейіт баласын жіберсе де, сиырды қайырмаған. Содан былай Әбеннің Сейітке тізе кӛрсетуі кӛбейген. О жақтың қатындарын жасырын кетірткен, жер дауын туғызған, аласыларын бергізбеген, барымта кірістірген әйтеуір пәлені еккен. Сейіт Әбенге қарсы тұрған кармаулы сүйенер елі болмай, баталасуға алмай жүретін, жақын арада осы Жылтырлардың қуғынымен Әбеннің койған болысын түсіріп, онын орнына қаладағы Күреңбай деген коммунистті — етікшіні болыс кып сайлатқан еді. Жылтырлар «ӛзі қойған» Күреңбайын салғаннан Әбенге қарсы шығарып, бұрынғы ауылнайларды түсіртіп, ӛзіне тән адамдарынан қойғызып еді. Бұрын ел билеп кӛрмеген етікші калай үйретсе де. Әбенге тӛтеп бере алмай, елді меңгере алмай, есі шығып жүр еді. Кешегі пошта тартып алу да «жаман болысты» басынғандығы ғой. Бекболат Жылтырға жолыққаннан бері бұл әңгімелерге әбден қанған. Енді Жылтырды ӛзімсініп: — Біздің отағасы да Әбенге наразы адамның бірі ғой. Әлгі арыздан о кісіні шығарып тастауға болмас па екен?— деп сұрады. Бекболаттың аңқаулығын сезе қойды да. Жылтыр: — Е, әбден болады,— деді. (Әлдеқашан жіберіліп қойған арыз екенімен жұмысы жоқ). Неге десең, Жылтырға ел керек қой. Бірақ Жылтырдың жымиғанын Бекболат та сезді, әлгі сӛзді байқамай айтқанын біліп: — Бірақ ол арызыңыз жіберіліп қойған жоқ па?— деді. — Е, ол арасы оңай. Ретін табамыз,— деді. — Ретін тапсаңыз дұрыс,— деген болды. Ар жағы Жылтырға сенбеді. Бекболаттың Жылтырға сенбейтін де жӛні бар ғой. Қалай сенсін? Жылтыр — аты шулы алаяқ. Оның қылмаған бұзақылығы жоқ. Ол әуелде Матайдың Әбеніне тілмәш болған. Әбенмен бірігіп елді қанаған. Әбенге шәкірт болған. Ол қазынаның ақшасында жеген. Талай адамдардан «қарызға» ақша алып, дәт дегізген. Тӛңкеріс кезінде елге сайлаушы боп шығып, параны ӛкірткен. Бір тайпа ауылға «ет ас» деп әмір қылып, «еттерінді ӛздерің же» деп жүріп кеткен күндері де болған: ұлықтығын кӛрсетпекші ғой. Ол шалқасынан жатып, жеті қызға аяғын жуғызған. «Кемесермін», «болдырушымын», «бұйрығым бар», «мандатым бар» деп, елден салық та жинап алған. О түгілі бұ Жылтыр кісі де ӛлтірген, ұрлық та қылған, подлог мӛр, подлог документ жасап алу да мұның қолынан келген. Оның бүлдірмеген ісі, екпеген пәлесі жоқ. Ол абақтыға жүз түсіп, жүз шыққан. Ол бір — сынап. Оның ӛтірігіне найза бойламайды. Ол бір су, орысшаға да, қазақшаға да бірдей. Ол талай қызды алып қашқан, талайды тастаған, қатын алу, тастау оған тымақ ауыстырып кигенмен бір есеп. Оның басына қаңдай тас тисе де, бір қайтпайды, ұрған сайын борсықша семіреді. Қашан кӛрсең де кӛзі ойнақтап, пұшықтау мұрнының жұқа танауы делдиіп, дӛңес маңдайы жылтырап, қунак құланша атығырлып тұрғаны. Ӛзі де орта бойлы, арам еті жоқ, қағілез, сайтан секілді ұшып тұр. Жүріс- тұрысына, бет құбылысына, қол сермесіне кӛз ілеспейді, бір минутта жүз құбылады. Бекболат бұрын Жылтырды алаяқ деп еститін, бірақ ӛзін кӛрген емес еді. Енді Жылтырмен таныс болған соң: «Мұндай да адам болады екен-ау! Бұларга ӛлім жоқ-ау!»— деп таңғалып жүрді. Әйтсе де «бұ кәпір әлде қай жерде аунатып кетеді?» дегендей қауіпсінді. Бет-аузы да, ӛзі де, сӛзі де жып-жылмағай, қолға ілінерлік, табан тірерлік түк кедергісі жоқ, Жылтыр мұздың үстінде тұрған кісідей болды. «Не де болса, ауруханадан кетсем екен, елге, кеңге шықсам екен, байсалды қазақты кӛрсем екен, мынауың құрып қалсын! Адамның басын айналдырып жіберді ғой» деген оймен Бекболат ауруханаға кірді. Кірсе, дәрігер киініп кеткелі жатыр екен. — Мені қашан шығарасыз?— деп тағы сұрады. Дәрігер: — Ертең, ертең,— деп басын шұлғыды. Бекболат кӛңілін бір демдеп, тӛсегіне келіп жантайып, Ақбілегін тағы ойлады. Ертеңіне сәскеде дәрігер жарасын кӛріп, дәрі сеуіп, қайта байлап, шығуға рұқсат берді. Аурухананың киімдерін тастап, ӛз киімін киген соң, адам сияқтанып қалды. Тысқа шығып шапанының ӛңірін сілкіп, жауырынын қимылдатып, қапастан шыққан құстай қомданып алып, артына қарамастан, қаздаңдап жӛнелді. Күн бұлттау. Түнде жауын жауып, жер сабыр боп қалған екен. Таныс қала, таныс кӛше. Олай-бұлай ӛтіп жатқан мәтүшке, солдат, уез кеңсесінің алды толған қазақтың аттары… Бекболат екі-үш кӛшені айналып, салған бойымен Тӛлегеннің пәтеріне келді. Тӛлеген үйде жоқ, қызметінде екен. Қазаншы мәтүшке ас үйде тамак істеп жатыр екен. — Аман, аман,— деп тани кетті… — Е, етті кӛп асып жатырсыңдар ғой? — Қонақ келеді. — Қандай қонақ? — Комиссар, кӛп комиссар… — Мен де қонақ болам,— деді күліп. — Жарайды. Арақ кӛп, шошқа бар,— деп мәтүшке қалжыңдады. — Қой, шошқаң құрысын! Мәтүшке күлді. Бекболат кӛр-жерді айтысып тұрып, арғы үйге қарай жүрді. Мәтүшке: — Ей, аяғың сүрт!— деп жеңінен тартты. Ӛйткені тақтайды жаңа жуып қойған екен. — О, құрып қал! Аяғым таза,— деп, босағада жатқан дымқыл кенепке аяғын сүйкеп, арғы бӛлмеге кірді. Тап-таза екі бӛлме. Ауыз бӛлмеде ортада үлкен үстел. Жағалай орындық. Бұрышта Тӛлегеннің ілулі киімдері: екі шалбар, бірі қара шұға, бірі кӛк диагональ, күзен ішік, брезент сулық, шолақ комзал, сырма шалбар. Соңғы екеуі Тӛлеген киюге лайық емес. «Мұны қайтеді екен?»— деп ойлады. Бұл бӛлмеде біраз отырып, киімдерді кӛтеріп кӛріп: «Осының бәрін бір ӛзі кие бере ме?» дегендей басын бір шайқады да, жоғарғы бӛлмеге кірді. Қос әйнектің арасында кӛк шұға жазу үстелі тұр: ортасында — тӛрт бұрышты, бұрыштары былғары қалың қызыл қағаз, жез қақпақты, тӛрт қырлы тас сауыт; оның екі жағында екі жез шамдал, қалам қыстыратын, шылым салатын тағы бірдеңелер; үстелдің ірге жағы — қаттаулы кітаптар, қарсы қабырғада, бұрышта жалтыраған солқылдақ кровать, ақ жастық, мауыт кӛрпе; кровать алдында, жерде кішірек қызыл масаты, қабырғаларда үлкен-үлкен 3-4 сурет, кроваттың аяқ жағында айналы шкаф, жұмсақ барқыт қаптаған 6 орындық. Мұнша аспаптар қайдан келген? Осының бәрін Тӛлеген ақшасына сатып алған деп ойлайсыздар ма? Жоқ. Тӛлеген мұның бәрін кеңседен алған, кеңсе қаланың байларынан жинаған, ӛйткені қызылдар келісімен байлардың мүлкін қазынаға кӛшірген ғой. Тӛлеген сияқты есебін тапқан қызметшілер қазынадан пайда қылмай тұрсын ба? Тӛлегеннің алатын да жӛні бар ғой: ол ӛзі продком (азық-түлік) деген кеңседе, комиссардың орынбасары, ӛйткені Тӛлеген жылы жерді біледі ғой. Жақсы киім, жақсы тамақ продкомшілерден табылады ғой. Бұлардың қайдан келгенін Бекболат қайдан білсін? Тӛлеген қара басына құнақты жігіт екен деп ойлады. Анығында да Тӛлеген құнақты жігіт еді. Жақсы тұрғанды кім жек кӛреді? Сонда да Тӛлеген «ел пайдасы»деген сӛзді ауызы айтқаны болмаса, ар жағы ӛз пайдасын кӛбірек қарастырушы еді. Ол қазаққа обал болар демеуші еді. Елден ылау, азық-түлік, салық жиналатын болса, комиссардың айтқанын екі қылмауға жанын салар еді. Жиылыста еш уақытта айтысып, тартыспаушы еді, ӛз ойын жарыққа салудан ӛлгенше сақтанар еді. Ӛзінен үлкен әкімге жағынудың ілімін әбден білген еді. Бірақ ӛте ақ жарқын, жайраңдаған жігіт еді. Анамен де, мынамен де: «Ә, товарищ!»— деп, ӛтірік күлгенсіп, иыққа қағып сӛйлесер еді. Ӛзіндей жастар партияға жазылып жатса да, Тӛлеген әлі жазылған жоқ. Жазылмауы да есеп еді: қызылдар құлап қалса, кім біледі… Одан да байқай тұрайын деп ойлаушы еді. Алайда партияға кірген жолдастарымен пікірі, қызметі, ымы-жымы бір еді. Пікір дерлік Тӛлегенде пәлендей пікір де жоқ. Кӛптің ауқымы — оған пікір, коммунистер айтса — құп, алайда Тӛлеген пікірсіз де жігіт емес. Онысы рушылдық пікір еді. Кызметке адам сайланса, елге кісі жіберілсе, елден шығын жиылса, ӛз еліне, ӛз тұқымына бүйрегі бұрып отырар еді. Бірақ ол бұрғандығын ӛмірі сездірмей, еппен іс қылар еді. Тӛлеген қолы ашық, мырзажігіт еді. Әсіресе оның мырзалығы жолдас арасында кӛрінер еді. Жолдастары Тӛлегенді «продком» деуші еді. Продкомнан табылмайтын нәрсе жоқ: киім, тамақ — бәрі сонда ғой. Тӛлегеннің «продком» болуы ӛзіне де, кейбір жолдастарына да теріс емес еді. Оны екі жағы да сезуші еді. Сондықтан Тӛлегеннің тұрмысы тәуір боп бара жатқанын кӛрген сайын олар жымиып: — Әй, сен осы мыналарды қайдан тауып ала бересің?— дегенде, Тӛлеген де мырс етіп: — Е, елді-күнді табылады ғой,— дей салушы еді. Міне, бүгінгі Тӛлегеннің қонақ шақыруы да сол жағынудың салдары еді. Жағынбай қайтсін! Шешесін ӛлтірткен, қарындасын масқаралатқан Мұқаш туралы партияда сӛз болыпты, «Мұқаш еңбек сіңірді, оны бір жақсы орынға кою керек» десіпті. Қандай орын беруді ревкомға тапсырыпты: ревкомдағы Балташ, кім біледі, Балташ кедейшіл, бір беткей кісі, Мұқашты Сартауға болыс қып жібере ме? Және Әбен бай-болыспен ұстасып, шатақтасып жатқаны мәлім: Сартау болысын ӛзгертпей тұра ма?.. Мінеки, кӛк сұр кепе қалпағының астынан қара бұйра шашымен тышқан кезі бірдей кӛрініп, мұрты қырылған кӛз аяз еріні ӛтірік жымыңдап, жуан портфелін қолтықтап, әсем киімді Тӛлегеннің ӛзі де келді. Келе жатып, мәтүшкеден оны-мұны сұрап, үй ішін түгел шолып: — Великолепно, великолепно! — деп сӛйлеп кірді. Оның дауысы шығысымен Бекболат орнынан тұрып, алдынан қарсы шықты. Екі бӛлменің арасындағы табалдырықта қарсы жолығып, Бекболат сәлем берді. Тӛлеген қолын созса да, табалдырықтан ӛтіп барып қол ұстап амандасты. Неліктен екені белгісіз: «Табалдырықта тұрып амандасқан кісі араз боп кетеді» деген орыс әйелдерінің ырымы сол арада ойына түсе қалып еді. — Е, аман-есен шықтың ба?.. Жақсы болды… Қызметтен қол тимей, барып тұруға да болмады,— деп, соңғы кезде кӛңілін сұрай алмағанын жайып-шуды. Онысы да ӛзінше есебі ме, кім білсін… Портфелін үстелге қойып, ауыз үй жаққа барып, мәтүшкесіне бірдеңе тапсырып, қайта келе жатып: — Ел жақтан да хабар бар. Сіздің ауыл да аман дейді… Біздің отағасы да…— деп келе жатып, әнтек кідіріп: — Жақсы кӛңілді болса керек, — деді. Онысы қарындасың табылыпты деуге ӛзін қайын аға кӛріп, туралап айта алмап еді. Оны Бекболат та сезе қойды. — Иә, естідім, жақсы болыпты,— деді. Тӛлеген Бекболаттың Ақбілектен әлі кӛңілі айнымағанын сезіп, тәуір кӛріп кетті. Тәуір кӛргендігін немен білдірерін білмей: — Шылым тартасыз ба?..— деп қалтасынан күміс табакеркесін шығарып, әдемі шылымын алдына жайып қойды. Бекболат шылым тартып машық қылмаса да, алмауды қолайсыз кӛріп, екі бармағының ұшымен, қолы әнтек қалтырап, шылымдарын шашып-тӛгіп, бірін алды. Екеу-үшеуі үстелге түсіп қалып еді: — Оқасы жоқ, оқасы жоқ, — деп, Тӛлеген Бекболаттан бұрын жинап, сауытына сала қойды. Мынадай құрақ ұшып тұрған «оқымысты» қайын ағасын кӛрген соң, Бекболаттың кӛңілі Ақбілекке бұрынғыдан да бекіген тәрізденді. «Мынадай қайын ағасы, анадай қалыңдығы бар жігіттің не арманы бар?» дегеңдей кӛңіліне әнтек мақтаныш кірді. Бір жағынан ӛзі қарапайым қазақ болғанына «оқымысты» қайын ағасының алдында кӛрінейін деді. Әлгі қолының әнтек қалтыраған себебі де сол еді. Тӛлеген қоржын шалбарының қалтасынан жұпар иісі мүңкіген ақ орамалын алып, олай-бұлай аяңдап жүріп, мұрнын шұқылай сүртті. Бекболатқа оның бұ жұмысы да «үлкен тӛренің» қалпы тәрізді кӛрінді. Келген кісімен сӛйлеспей отыруды тағылық деп білетін Тӛлеген күйеу баласымен тіл қатыспай отыруды қолайсыз кӛріп, аяңдап мұрнын сүртіп жүргенде, не тақырыпты сӛйлеуді ойлап жүр еді. Сыпайы сӛз осы болар деп: — Бүгін бір қонақ шақыруға қам қып жатыр ек. Дер кезінде жақсы келдіңіз,— деді. Қазақтың дәм үстіне келген адамға «мақтап жүреді екенсіз» дейтін мәтелін айтқысы келсе де, оным тым қазақшылық, тым ақтарылғандық болар, қайын аға басыма лайық болмас деп ӛзін-ӛзі тоқтатты. «Жақсы келдіңіз» дегенде, Бекболат та бірдеңе айтқысы келіп, қозғала түсіп, орынды сӛз таба алмаған соң, «ниетің түзу ғой» дегендей, ажарланып: — Ә-ә,— дей салды. — Губернядан бір азаматымыз келіп еді. Оны да шақырып едік,— деді. Оның айтқаны: бір есептен жақыңдықты білдіру үшін, ӛз әлемінен де хабар бергені еді, екінші — «губерня азаматтарымен де әріптеспіз» дегендей, күйеу баласына кішкене қоразданбақ еді. Әйтеуір сӛз қатайын деп Бекболат қозғалыңқырап: — О кім деген жігіт?— деп сұрады. Тӛлеген ол келген Ақбала деген губревком мүшесі екенін білдірді. Осындай сыпайы сӛздермен біраз отырған соң, Тӛлеген: «Тамақты білейінші» деп, ауыз үй жаққа кетті. Жалғыз отыруды қолайсыз кӛріп, Бекболат та бой жазуға қораға шықты. * * * Қонаққа алдымен Ықаң мен Тыпаң келді. Тӛлеген алдынан шығып: — Ә, Ықа, келіңіз,— деп қолын ұстап, орындық ұсынды. Бекболат та қолын кӛкірегіне басып сәлем беріп, қолын ұсынып еді, Ықаң кӛзілдірігі арқылы сүзе қарап, қу сүйек мықыр қолымен бостау ұстап: — Аманбысың?— деді. — Ә, Тыпа, келіңіз,— деп Тӛлеген шотпақ қара кісіге орындық ұсынды. Бекболат Тыпаңды тани кетті. Екі қолымды бергенім қате болды ма деп, жеңін сыбанып, қалақтай алақанын Тыпаңның жып-жылы жұмсақ уысына қырынан сұға қойды. Тыпаң кӛзінің астымен бір қарап: — Аман ба, шырағым?— деп, иегін болар-болмас қозғалтып, Ықаңның қасынан орын алды. Тӛлеген екі қонағына жайраңдап: — Қанша айтқанмен бұрынғының кісілері қамшы салдырмайды-ау! Жақсы келдіңіздер!— деп білезігіндегі кӛздей сағатына қарады. Тӛлегеннің сүйдеуі-ақ мұң екен, Ықаң үлкен қылмысты болып қалған кісіше шошып кетті, кӛзін бажырайтып, ауызын үңірейтіп: — Ерте кеп қалдық па?— деп басын қалтаң еткізді. Ықаңмен жарыса Тыпаң да: — Белгілі қазекем баласы емеспіз бе? Ет дегенде бет бар ма?— деп, Ықаңа бір қарап қарынын бүлкілдетіп күлген болды. — Жоқ, ерте емес. Алдымен келгендеріңізге қуанып айтам,— деп Тӛлеген жылмандап:— мінеки, тартыңыздар! — деп, манағы күміс сауытын ашып, алдарына қойды. — Е, бәсе! — деп Ықаңның кӛңілі жайланды. Кенетоз шолақ қара бешпетінің қалтасынан ұзынша ақ қалбырын алып, ептеп ашып, алдына қойып жатып:— Рақмет!.. Мен ӛз темекімді тартпасам, қанбаймын,— деп орысша бір-екі сӛз қыстырды. Тыпаң шабындының түйірі бейнелес шашын бір сипап, маукіл басын бір шұлғып, быртық саусағымен бір шылым алып: — Бізге табылғаны бола береді,— деп, борылдатып сора бастады. Ықаң ақ қалбырынан тӛрт бұрыштап қиып, қаттап салған қағаздан бармағын жалап бірді алып, қиыршық темекісін баптап орауға кірісті. Шылымын жуантық қып орап, қайта-қайта жалап жабыстырды да, шүмекке шүметей орнатқан анашасы болған шолақ түтігіне нығарлап бұрай сұғып, жылқы тістеген «майлы аяқша» бір езуіне ырсита қысып отырды. Содан кейін қаттаған уақ қағаздарын темекінің үстіне салып, қақпағын мықтап жауып, манағы қалтасына қалбырын жайғастырды. Мына қалтасынан оттығын алып, қабын сол бармағымен мықтап ұстап, оң қолымен шырпының тұмсығын шарықтың қажалақ жеріне дәл тигізіп тұрып, сермеп кеп қалды, оттық пыс ете түсті. Ықаңның шылым жасап тартқанына Бекболат қарай қалды. Ӛйткені Ықаңның шылым жасап тартқаны үлкен тақуалардың саптанып дәрет алып, намаз оқығанынан бір кейін болған жоқ. Мойындағы бір ауыр міндетті атқарғандай, ӛмірдің бір мақсаты сол шылымда тұрғандай сонша ықыласын қойғаны Бекболатқа жат кӛрінеді. Ықаң шылымын тұтатқанда, әуелі аузын толтырып, түтінді жүдемете будақтатып жіберді. Оны кӛргенде Бекболаттың кӛзіне кешке таман күл шашқан бұқа елестеді. Сӛйткенше болмады, жел тұрып түтін азырақ серпілейін деді. Ықаң тұтатып алған соң ауызынан жел жіберіп, түтінді айдап, шылымын сұқ қолымен ортаң қолының арасына қысып рақаттанып отыр екен. Әлдебіреу Ықаңның шылым тартқанын осынша сӛз қылғаны несі десе, жетпегендігі де. Мұнда үлкен мән бар. Кӛңіліңді қына, кӛзіңді торта басса, күйінсең, ӛкінсең, қайғыңды ұғар, сӛзінді тыңдар жан болмаса, қайғыға қарсы тұруға қайратың жетпесе, ішке толған қапырықты шылым, насыбай, апиын, арақ болмағанда, немен сейілтер едің? Дәрігерлер темекі, апиын, арақ та, апиын да у дейді, денеңді улайды, тамырыңды қуалайды, қаныңды бұзады, дертті қылады, жасыңа жетпей қартайтады, ӛлтіреді дейді. Әлде кӛңілдің шері у емес пе? Ол жаныңды жемей ме? Әлде мейірімсіз қорлық, зорлық, жауыз ӛмір у емес пе? «Зәрдің басын зәр алады» деп неге айтыпты? Ӛлім де, ілім де удың зиянын ӛзгелерге айта берсін, біз Ықаңның шылым құмарлығын сӛге алмаймыз. Сӛге алмайтынымыз: Ықаң (шын аты Ыстықбай ғой) бұрын үлкен қалада тұрып, атбекеттік құрып, арғымақтың, арақтың игілігін кӛрген, орыстан қатын алған. «Керең» 1 тұсында құрылтай мүшелерінің тізіміне де ілінген, ӛзінше болған-толған кісі ғой. Қызылдар келген соң сол салтанатты тұрмыстан жұрдай боп, шаштың ағында, ӛлер шағында ел тауып, осы қалаға келсе де, пәтер, отын, үй-сайманға жарымай, қызына пальто, ұлына етік таба алмай, кәрі кемпірі құлағын күнде мүжуші еді. Ӛзі бір бӛлімнің бӛлімшесінде (подотделение) орынбасарлық қызметін атқарушы еді. Енді Ықаң қайдан оңсын? Ащы темекісін бипаздап тартпағанда, Ықаң енді не бітіреді? Қой, Ықаң байғұсты не қыласыз? Тыпаң болмаса? Тыпаң, міне жаңа ботинкасын кӛлденендетіп, екі аяғын айқастырып отыр ғой. Қара шұға шалбары да (ескінің жұрнағы ғой), қоңыр пенжегі де әлі сыны кете қойған жоқ, қайырма жаға тақталы кӛйлегіне қара шұбар галстук те тағып қойыпты. Тыпаң деп отырғанымыз Тышқанбай деген кісі ғой. Ықаңдай үлкен оқулы болмағанмен, бұрын орын тепкен, беделді кісі болған соң, жұрт «Тыпаң» деп кеткен ғой. Ықаң да, Тыпаң да дәулет құсы бастарынан ұшқан адамдар еді. Ықаң жаңа тәртіпті түгелімен жарата аушы еді. Ӛйткені омырау болылевик келді де — бағыдан бергі қызметтіде, абырой-атақты да, әдет-ғұрыпты да талқан қылды, оқығаның, білгенің де, сақалыңның ағы да бес тиынға тұрмай қалды. Одан да жаман пәлесі — пенсия. Бола ма, жоқ па — қараңғы. Оның үстіне бірдемесімен жасты бала-шағаның «ұлық» болып, «олай қыл, былай қыл» деп бұйырғаны-ақ батып барады. Тӛлеген сияқты «құдайға қараған біреуі болмаса, Балташтар, әне бір қилы кездер, кез келгенде сәлем де бермейді. Ал Тыпаң кӛржерден «безобразия», пәлен-түген… деп, қабағын түкситіп бұдырағаны болмаса, Совет ӛкіметіне пәлендей қарсылығы да жоқ, сығалап қызмет қылып, кӛңдігіп келе жатыр. Ӛйткені Тыпаң тесік табатын епті кісі ғой. Ал Ықаңда ондай еп жоқ, «ну!» деп бір-ақ ӛлетін кісі еді. Айтпақшы, Ықаң мен Тыпаңның жасы туралы түк айтпаппыз-ау! Ықаңды елуде десек те, алпыста десек те үлкен қателескен кісі болмайсың, ӛйткені маңдай терісі қырысып, бет-аузы тырысып, кӛзіне торға байланып тұратын кісі ғой. Ал Тыпаңның жасын адам біліп болуы қиын, ӛте құбылмалы еді. Ӛйткені анкета толтырғанда Тыпаң 45-те болып шығушы еді, жасырақ әйел отырған жерде 30-35-терге түсіп қалушы еді. Тӛлеген қазақшылығы ұстады ма немесе бір күніме керегі болар деді ме — жастардың қатарында бұл екеуін де қонаққа шақырған еді. Оған бұлар «біз де жас екенбіз» дегендей әлдеқандай боп, дардиып келіп отыр еді. Тыпаң қыбыржып қарап отыра алмайтын кісі ғой. — Қалай, Тӛлеген? Қызмет жақсы ма?.. Немене, әнеугі қалашылардың астығын қайтардыңдар ма?.. Бұлары тіпті безобразия ғой… — деп, қазаққа қабырғасы қайысатынын білдіріп, зорлық, зәбір кӛрген қазақтардың арызын сӛз қып отырды. Тыпаң әлде бірдеңені кӛптіріп айтқанда, Ықаң кӛзін ежірейтіп: — Е, разве?! Е, разве?! — деп, таңырқағанын білдірді. Ықаңның таңырқайтын да жӛні бар, ӛйткені баяндама, отчет, анкета, нұсқау секілді есепсіз мол қағаздың ішіне кіріп кетіп, басы қатып, сыртқы дүниеде не болып, не қойып жатқаннан хабары кем еді. Дала қазағының не күйде жатқанын сұрап білейін деген пәлен ой да жоқ еді. Әңгіменің кӛбі жалақы, пәтер, отын, темекі — қысқасы, күн кӛріс жайынан болды. Сӛйтіп отырғанда, жуан портфельдерін қолтықтаған ӛңшең қылқан кескендей жас комиссарлар да келіп қалды. Бұл келген тӛрт жігіттің бірі: қошқар туған қозыдай келбетті, бітімді Ақбала еді; енді бірі келбеті де, киімі де қоңырлау, жүріс-тұрысы да солапаттау Балташ деген жігіт еді; одан соңғы дүрдек ерін, жалпақ мұрын, бір кӛзін аса, бір кӛзін баса қарайтын Доға деген қара бұжыр жігіт еді. Тӛртіншісі — Доғаның жанында ершіктей, Балтаның жанында шапашоттай жымырайған Жорғабек деген кісі еді. Анау — губерниядан келген Ақбала, мынау — уездің бастығы Балташ, Доға —»әкбӛлбас», Жорғабек жер бӛлімінде қызмет етеді. Комиссарлар саусылдап кіріп келгенде Тӛлеген: — Ә, келіңіздер, келіңіздер! — деп алдарынан жүгірді. Біздің Бекболат та ұшып түрегеліп, босағада қаздиып тұра қалды. — Ә… — деп Тыпаң да қутыңдап түрегелді. Ықаң тұрудың да, отырудың да есебін таба алмай: «Е!» — деп күшеніңкіреп, орындықтан бӛксесін тиер- тимес кӛтеріп, бүкшиді. Тыпаң бір-екеуінің қолын ұстап, қалған екеуіне: — Бүгін біз кӛрістік қой? — деп, ӛтірік жымиған боп жатыр. Ақбалаға қарап Ықаң басын қылқың еткізді. Бір шетінде тұрып Бекболат та қалақтай алақанын қырынан жапсырып жатыр. Комиссарлар қалай болса солай портфельдерін лақтырып тастады. Балташ кроватьқа барып тыраң ете түсті. Жорғабек Тыпаңды сағалап орын алды… Ақбала отырмай, үстелден кітаптарды алып, аша бастады. Доға әйнек алдына жеке отырып, бір кӛзін қысып қойып, шылым тартты. Ӛңшең жақсы киінген «тӛрелер» кие-жара келіп, үйді билеп кеткен соң, Бекболат қымтырылып, әрқайсысының бетіне бір қарап, босаға жақта тұрды да, орындықтың шетіне таман ептеп отыра қалды. Тӛлеген бір кіріп, бір шығып, ауыз үйге барып, пышақ шанышқыларын сылдырлатып, тамақ дайындап жүр. Ақбала бір кітапты қолына ұстап тұрып: — Ей, мынада Каутский де бар ғой, — деді. Тӛлеген ауыз үй жақта жүріп: — Бізде Энгельс те бар, маркеші болудан да дәмеміз бар, — деді. — Уай, қойшы! Сен маркеші боп жарытпассың, — деп тӛсекте жатып Балташ кӛкей сӛйледі. Жорғабек пен Тыпаң ымы-жымы бір кісіше бастары тиісіп, күбірлесіп, күлісіп, бірдеңе айтысып отырды. Тегі, арақтың жайын сӛйлесіп отырды білем, Жорғабек: — Ішуге неге болмасың? — деп қалды. Бұл мәжілісте адасқан қаздай ана шетте жалғыз қалған Ықаң, бұл жақта Бекболат еді. О кісі тӛмен қарап тағы да шылым жасауға кірісіп еді. Шылымын тұтатып алған соң, Ыкаң теріс қарап аяңдап жүрген Ақбаланы нұсқап, Тыпаңды ақырын түртіп: — Бұ қай бала? — деп сұрады. — Гүбревком члені — Ақбала деген жолдас, — деп Тыпаң аузын толтыра жауап берді. О кезде губревком члені естімеген кісіше, ӛлең айтқан болып ыңылдады. Аяңдап жүріп әдемі кроватьқа, масаты кілемге, барқыт орындықтарға кӛзі түсті, қабырғадағы ілулі Ленин, Троцкий жолдастардың, олармен қатар Тӛлегеннің суретін де байқады, шкафты, үстелді, ана жақтағы киімдерді де шолып ӛтті. «Тұрмысың жарайды, жігітім! Қонақ шақыратын жӛнің бар екен» деген мәнде аяңдап жүріп: — Ым-ым… да деді. Уездік жерде кім қызмет қылады? Кім қалай тұрады? Кімге сенуге, кіммен істесуге болады? Олар немен шұғылданады? Қандай кітап оқиды? Орыстармен арасы қандай? Кедейшіл, байшыл, адамы, арамы қайсы?.. Міне, мұндай нәрселерді білуге Ақбала құмар еді. Әлгі олай-бұлай аяңдап, әр нәрсеге кӛз салғанда, «ымда» дегені — «сенің жайыңды да білдік» дегендей бір қорытынды пайда болып еді. Ақбала тұтқиылда Балташтың қасына тоқтай қалып: — Мұндағы байлар, тегі, жақсы тоналған ғой? — деді. Үйдің тӛбесіне қарап, шашын үрпите, уқалап, «сен коммунист болсаң, мен де коммунистпін» деген түрде шалжиып жатқан Балташ оқыс сұрауды естіген соң, еңсесін азырақ кӛтеріп, мойнын қыңырайтып, бір кӛзін сығырайтып: — Е, сболыштарды ӛкіртті ғой! — деді. Онысы «бай итті қанша тонаса да, менің қыртыма келмейді» дегені еді. Ӛйткені Ақбаланың не оймен сұрағанын білмей, ӛзінше байшыл, кедейшілдігімді сынағалы сұрады ғой деп жорып қап еді. Сұрауына Балташтың теріс мән бергенін Ақбала сезе қойды да, оған сенімін сездіргелі: — Сол мүліктер орыстың қолында кетті ме? Қазақтардан да пайдаланушы болды ма? — деп сұрады. Бұл сұрауға бәрі де құлағын тігіп аңтарыла қалды. Балташ барқыт орыңдықтарға қарап: — Е, мекемеге келген мүліктен біздің кейбір жігіттердің де алып, ұстап жүргені бар, — деді. О кезде ана жақта жүріп, құлағы шала-шарпы шалып қалған Тӛлеген де жетіп келіп, Балташқа қарап: — О не? — деді. Балташ «саған келген пәле жоқ» деген кісіше, бетін тыржитып: — Жай, әншейін, — дей салды. Тӛлеген әнтек қипалақтап тұрып: — Кәне, жолдастар! Тамаққа жүріңіздер! — деді. Қонақтар керенау қозғалып, ауыз үйге қарай аяңдасты. Олардың арт жағынан келіп Бекболат та бір шеттен отырды. Жас «тӛрелер» Бекболатты жан екен деп елеп, кім деп сұраған да жоқ. Бекболат әнтек оған қорланып, ішінен оларды ұнатыңқырамай отырды. Тамақ мол болды. Алдымен ортаға туралған ет қойылды. Оның артынан кеспе келді. Одан кейін домалақтап қуырған шапқан ет тартылды. Соңынан қарбыз сойылды. Етті үстелге әкеліп қойысымен, Тӛлеген тӛргі үй жақтан ішіне тығып бірдеңе алып келіп еді, Тыпаң жымың ете түсіп, білмегенсіп: — Сенің қолыңдағы не? — деп ӛңірінен тартты. — Ештеңе емес… Кішкене әлгі не еді… — деп қолын үстелдің астына таман ұстап, қипалақтады. — Немене, тазасы ма еді? — деп Тыпаң тағы қозғалды. — Кішкене «боз жорға» еді, — деп Тӛлеген сыпайы қонағына қарап, жымиды. — Ой, оның реті болмас, — деп Балташ түсін суытқансып, кӛзінің қырымен Ақбалаға қарады. — Біздің құбыжығымыз жоқ, сендер болмасаң, — деп Тыпаң қарнын бүлкілдетті. — Ӛзі де пәлен кӛп емес. Тек «аппетит» үшін, — деп Тӛлеген мӛлдіреген бӛтелкені суырып алып, үстелге қоюға ыңғайланды. Бәрі де бӛтелкеге қарай қалды. — Құрғыр, сен мұны қайдан тауып жүрсің? — деп Жорғабек те бір тамсанды. Тӛлеген: — Елді-күнді бірдеңе болған да, — дегенде: — Бұл табатын жерін біледі, — деп Доға да бір кӛзін сығырайтып тамсанды. — Бүгін кешке заседания жоқ па екен? — деп Балташ Тыпаңа қарады. — Бүгін жоқ қой… Ӛзі де бір шатынап тұрған нағызы білем, — деп, бӛтелкеге қылмаңдады. Бұлар солайша сӛйлесіп жатқанда, Ықаңның екі кӛзі бӛтелкені ішіп-жеп бара жатыр еді. Ықаң арақ татпағалы қашан. Мынау — бір дәулет қой! Әттең дүние, не бір тиер ме еді!?.. Жұрт олай-бұлай десіп, арақтың градусын санап, қипақтап отырғанына Ықаң шыдай алмады: алдында тұрған стақанды ұсынып: — Бұ жарықтықты әуре қылмай құйшы, қарағым! — деді. Жұрт ду күлді. Манадан бері сыпайысып отырған Ақбала да: — Ақсақал айтты ғой, құй енді! — деді. Тӛлеген жымыңдап: — Жӛні со ғой! — деп даяр тұрған суды қосып, стақандарға құя бастады. Балташ жан-жағына алақтап, Бекболатқа: — Әне бір әйнектің шымылдығын түсіріп жіберші, — деді. Қонақтар стакандарын кӛтеріп: — Кәне, мұны кімнің құрметіне ішеміз? — дегенде, мұндайда кӛсемсіп отыратын Тыпаң жыбырлап, Ақбалаға қарап: — Жаңа келген қонақтың құрметіне ішу керек шығар, — деді. Ақбала жұлып алғандай: — Ол жарамайды. Басқа бірдеңе үшін… Әлеуметтік маңызы бар жұмыс үшін демесендер… — деп ӛзінің әлеуметшіл екенін, ӛзін кӛтермелегенді қаламайтынын білдірді. Со кезде Балташ ұшып түрегеліп, стақанды кӛтеріп: — Жасасын Совет ӛкіметі! — деп әркімнің стақанына бір шағылыстырды. — Жасасын! — деп бәрі де шу ете түсті. Жалғыз-ақ Ықаң, Тыпандардың кӛз құйрықтары ұшырасып қалғаны болмаса, «жасасын» деген дауыстың кемдігі болған жоқ. Қайта Тыпаңның «жасасыны» басым шықты. Екінші кӛтерісте — большевикті, үшіншіде — қазақ автономиясын, одан кейін — жаңа қонақты, ең аяғы үй иесін де жасатқызып, арақ бірте-бірте ішіле берді. Тек Бекболат бұл кӛтеріске қосыла алмай, кӛзі бажырайып, шанышқымен әлек боп отырды. Бір бӛтелке спирт бір жарым бӛтелке арақ болды. Арақ ішілген сайын, күлкі кӛбейіп, мәжіліс қызуға айналды. Ақбала губерния жұмысын үш есе арттыра мақтап, ӛздері тындырып жатқан болды. Манадан бері салқындау отырған Доға мен Балташтар да Тыпаң мен Жорғабектердің қалжыңына құлақ қойып, кейде олармен бірге күлісіп те жіберді. Ықаң кӛбінесе араққа дәндеді. Ет жағына келгенде Доға мен Тыпаң битін салды. Манағыдай емес, қонақтар қызарып-қызып сӛйлегенде бірін-бірі тізеге салып қалып, бірінің иығына бірі асылып, кӛздері кішірейіп, стақанды кейбірі түсіріп алып, шылымдар да қалай болса солай үстелде жатып қалатын күйге ұшырады. Орысшаласу, түтін салысу, күлісу… мидай араласты. Тамақтан кейін қонақтар тӛргі үйге кетті. Бұлардың сӛзі де, ӛзі де Бекболатқа түсініксіз кӛріне бастады. Бұларды басқа дүниенің адамдарындай, ӛзі мен олардың арасын жер мен кӛктей кӛріп, оқымағанның кемдігін Бекболат сонда бір қатты сезді. «Бұлар да ӛзіміздей жігіттер-ау! Оқысақ біз де осылардай боламыз-ау!» деп азырақ күндегендей боп отырды. Әйтсе де ӛзін елемегеніне қорланып, намысы келді. Оларды да кемітпек болды. Түтін бұрқыратып шылым тартқаны, арақ ішкені, қағаз шимайлағаны, орысшаласқаны болмаса, бұлардың ӛмірінде не қызық бар? Тар үй, тар кӛшеде, анау ұлан байтақ даланы, асқар Алатауды, жасыл орманды, ит жүгіртіп, құс салғанды кӛрмей неғып шыдап жүрді екен?! Неғып бойы жазылады екен? Япырау, бұлар мүлде осыған үйреніп алған-ау! Әке-шешесін, ел-жұртын бұлар да ойлай ма екен? Бұлар да бізге ұсап Ақбілек сынды қызды жақсы кӛре ме екен» деген ойлармен ауыз үйде отырып қалды. Мәтүшке келіп, орындықтарды қозғап, үстелдегі ыдыс-саймандарды жия бастады. Бекболат мәтүшкеге оралғы бола берген соң, тысқа шығып, қолын жуып бой жазды. Ӛйткені шылымның түтінімен басы зеңіп қалған екен. Есік алдындағы тепкішекте Бекболат бір қыдыру отырып қалды. Ауруханада ағып тұрған Жылтырдың сӛзіне басы даң болып, Бекболат тезірек елге кетсем екен деп бір ойлап еді. Енді мынау ӛңшең орысша сӛйлескен, шылым тартқан, арақ ішкен, пысық, бықысқан қазақ әкімдерін кӛрген соң, тағы да елі есіне түсті. Тағы да елге қайтқысы келді. «Бұлардың ішінде елеусіз бӛтен кісі боп отырғанша, мен де ӛзімді ұғатын, ӛзіммен қалжыңдасып, ӛзімді қадірлейтін жолдастарымды кӛрсем екен деп ойлады. Ауылдан кісі қатынасатын кезі болса керек еді. Не ғып келмей жатыр? Әкей де сӛзбен әулігіп кеткен бір түрлі заңбас адам ғой! Мені керек қылмағаны ма» деп, ішінен әкесіне ренжіді. Бекболат ауыз үйге кіргенде, тӛргі үйдегі «тӛрелер» қызу-қызу айтысып жатыр еді. Бір мезетте Бекболаттың құлағы «Матайдың Әбені», «Мұкаш» деген сӛздерді шалып қалды. Мұқаш — кәдімгі Ақбілекті шығарып беретін Мұқаш. Әбен — мұның әкесімен араз боп жүрген Әбен. Екеуі де Бекболатқа керекті кісілер ғой. Бекболат ептеп кіріп, босаға жақтағы бос орындыққа отырып, әңгімеге құлағын тікті. Сӛйлеп тұрған Балташ екен. Үстелде жаюлы жатқан бір қағазды алақанының сыртымен соғып қалып: — Бұл арыздағы сӛздің бәрі рас… Бай неліктен бай болады дейсің? Елді жеумен, нашардың қанын сорумен, солардың еңбегімен бай болады. Матайдың Әбені, меніңше, елді құртқан, барып тұрған сболыш кісі, ең зиянды элемент. Меніңше оның кӛзін жою керек. Мұқаштың үстінен мына материалды бергізіп отырған да сол сболыш!.. Рас, Мұқашты да мен тап-таза жігіт деп айта алмаймын. Елге зияны тиген де шығар, бірақ оның зияны байға тиді. Ол нағыз — коммунист, идейный коммунист. «Цель оправдывает средство» — деп орысшалап барып, кроватьқа отырады. — Жолдастар, маған кішкене сӛз беріңізші, — деп бір кӛзін қысып, Доға қолын шошайтты. Ақбала тұмсығын кӛтеріп, Доғаның бетіне қарады да: — Е, айта бер, — деді. — Айтқанда былай, — деп Доға бір қолымен мықынын таянып, мардымды кісімсіп сӛз бастады, — Матайдың Әбені бай екені рас, болыс болғаны да рас. Значить, ол елге беделсіз емес, беделі бар. Бірақ құр бай екен деп, байдың бәрін бір күнде жоқ қылуға бола ма? Болмайды ғой. Значить, мынау арыздағы сӛздің кӛбі бекер… бекер. Мұны жазып отырған белгілі атчаянный Тақырдың Жылтыры, Жылтыры. Оның қазір қылмысы мойнына түсіп, арыстабайт етіліп отыр, етіліп отыр. Значить, бұл арызды қолданып іс қылуға болмайды, болмайды… Ал Мұқаш болатын болса, о да тонын партияға айналдырып жамылып жүрген бір қу, бір қу… Значить, оның ойы — болыс болу, болыс болу… Осы күні партияға ұры-қарылар да кіріп кетіп отыр. Жаман ауыл ячейкесіне жеті ұры жазылғаны кеше секцияда мәлім боп отыр, мәлім боп отыр… Значить, Мұқаш сияқты жігіттерді таза коммунист деуге болмайды, болмайды. Оның қылмағаны жоқ: елді ақтарға шапқызған, талатқан, қыз, қатындарын бастырған, бастырған, шығарып берген… — деген кезде Тӛлегенге бір қарап қойды. Тӛлеген қызарып тӛмен қарады. Бекболат та жерге қарап кетті, — Иә, значить, оның материалы, міне, қолда отыр. Значить, ол материалды тексермей, оны қызметке сайлауға болмайды, болмайды… — деп Доға кӛбінесе қолымен, басымен сӛйлеп барып сӛзін бітірді. Цель оправдывает средство — жақсы мақсатқа жету үшін жамандық қылса да оқа емес. Автордың ескертуі. Ол бітірген кезде «маған, маған…» — деп Балташ та, Тыпаң да кӛтеріліп, қозғалып қалды. Ақбала: — Ана кісі айтсын, — деп Тыпаңды нұсқады. Доғаның Мұқашты жамандағаны Бекболатқа ұнаса да, Матайдың Әбенін жақтай сӛйлегені ұнамады: «Мына кісі не дер екен» — деп Тыпаңның аузына қарай қалды. — Ау, жігіттер, жолдастар! Бұл жұмысқа қызуламай қазақшалап қарайықшы… Жастар, жолдастар, сеңдер коммунист болсаңдар да, қазақсыңдар ғой. Қазаққа бәріміз де қызмет етеміз деп жүрміз… Қашаннан бері етіп те жүрміз… Сендерден гӛрі бір кӛйлекті бұрын тоздырдық қой, қазақтың жайын жақсырақ білеміз десек, мақтанған болар ма екеміз, — деп, «осы сӛзім қалай шығып кетті?» дегендей Тыпаң бәрінің бетіне жағалай бір қарап қалды. «Қазаққа қандай қызмет қылғаныңды білеміз» дегендей Балташ тыржиып, теріс қарады. Жорғабек «мынау бүлдірді-ау!» дегендей біресе Ақбалаға, біресе Тыпаңға қарап, қабағын түйді. Доға «айта бер!» — дегендей бас изеді. Ықаң шылымын орап, ӛзімен-ӛзі болып, жем шоқитын құс тұмсықтанып, үстелге тӛніп қарап, оттықты шыр кӛбелек айналдыра берді. Балташтың жаратпай отырғанын Тыпаң да байқады: — Әншейін тек үлкендік… ағалық жӛнінен неткеніміз болмаса, біз қатысатын да сӛз емес еді, — деп манағыдай емес, жасып қалды. Тыпаңның мұнысын естіген соң Ақбала: — Жоқ, жоқ, айта беріңіз. Сіздің пікіріңіз де керек. Ел жайына сіздер қанық екендеріңіз рас, — деп қуат берді. Оныкі де қулық еді. Қулық екенін Тыпаң да түсінсе де, қызып алған кісі — ер келеді ғой, «қашанғы қорғалай береміз» дегендей, сӛзін тағы бастады, манағы «қазақпыз ғой» деген сӛзден енді қашайын деді. — Сӛздің шынына келейікші, — деп тамағын бір кенеп алды: — Бұл шатақ жұмыс. Сартау елі қып-қызыл партия… Партиялықпен екі жағы да арызды жаудырып жатыр. Пәле салу, ӛтірік шағым дегеніңіз құдай сақтасын… Айтпақшы «құдай» деген сӛзді не қылмаңыздаршы, сӛздің аялғысы ғой… — деп тағы бір сасқалақтап қалды. — Ӛзге толып жатқан қағазды қояйын, мысал үшін жақында ғана болған мына бір оқиғаны айтайын… — деп, әнеугі пошта талату туралы Жылтырдың айтқан хабарын сӛйледі. Соны сӛйлеп болып: — Міне, осының қайсысына сенуге болады? Қазақтың ӛтірігіне, жаласына адамның кӛзі жетпейді… — деп бір қойды. Жалпы қазақтың кемшілік мінездерін бұлдыратып суреттеп келіп, аяқ кезінде сӛзінің бетін Әбен жаққа бұрды. Әбен газет-журнал оқитын кӛзі ашық адам екенін, мектеп ашып, бала оқытып жатқанын, елдің кедейлеріне кәсіп тауып беретінін, үй тұрмысын, шаруасын мәдениетті елдің қалпына түсіріп, елге үлгі болып тұрғанын, қазақ оқығандарына жәрдем беретінін, қашқан ақтардың шашыранды отрядтарын қырып, қазақты жауынгерлікке үйреткенін, елін шабыншылықтан қорғап қалғанын, игілік іске, алдымен халыққа басшы болатындығын, бір дуан елге беделі барлығын, онымен жауласса, ел бүлініп, кӛтеріліс боп кететінін — бәрін де сыпайы, майда тілмен айтып келіп, сӛзін тоқтатты. Тыпаңның сӛзі недәуір әсерлі болғаны ғой, Балташ жүген кӛрмеген бас асау жылқыша басын жұлқып тастап, қабағын түйіп, сӛз сұрап, ӛршіп отыра алмады. Доға «ақтан тигіздің, жарайсың, сабазым!» деген кісіше, масайрап, қыли кӛзін ашып-жұма берді. Балташ жұлқынса да Ақбала үлкен жерден келгендігін, тәртібін кӛрсеткелі сӛзді Жорғабекке берді. Жорғабек жорғалап алды да кетті. Ол Балташтың сӛзін де теріс деген жоқ, Доғанікін да кеміткен жоқ, Тыпаңның кейбір сӛзін де дұрысқа шығарды. Бұл әңгімені пәлендей үлкейткен де жоқ, қазақ арасының қашаннан келе жатқан шатағы, оған бола артық айтудың да қажеті жоқ, келешекте ел болуында, ел болуы үшін алдымен оқу керек, дұрыс сот керек, анау керек, мынау керек, оның бәрін істейтін қазақтың ендігі жастары, жастарда ӛзара бірлік болуы керек, ақылдасып іс қылу керек, бар үміт жастарда… деп жастарды мадақтай, бірлікке шақыра, дәнекер бола сӛйледі. Қалайда Жорғабектің сӛзінен белгілі бір қорытынды шығару қиын болды. Бұл айтысты есітіп отырған Бекболаттың кімдікі дұрыс, кімдікі теріс екеніне ақылы жете алмады. Әйтеуір Мұқашты жамандағанды тәуір кӛре берді. Одан ӛзгесін артық керек қылмады. Бұл қалай болды? Бір жағы Әбенді ӛлгенше жамандап, Мұқашты мақтады. Енді бір жағы Әбенді кӛтермелеп, Мұқашты іске алғысыз қып шығарды. Бұлардың бір ауыз бола алмаған себебі не? Ол себеп ашылмады ғой. Ашылмайтын жӛні бар. «Қайсы?» десеңіз, ол мынау: Балташ — уездің бастығы. Оның руы, атасы басқа, басқа уездің жігіті. Бұл елдің жайына жетік емес. Бірақ Балташ кедейдің баласы, қолынан келсе, ӛзі де кедейшіл болғысы келеді. Ол мына Доғаларды, Тӛлегендерді жаратпайды, ел жүмысына араласқан, былғанған деп есептейді. Балташ жоқта Доға мен Тыпаң Сартаудың болысын түсіріп, әбеншіл біреуді қойған. Балташ келген соң оған ренжіп, үлкен кемесерлігін қылып, ол елге Күреңбай етікшіні болыс қойып жіберген. Күреңбай содан бері Балташтың кісісі болып, осы қаладағы бір тәуір келіншекпен тамыр қылған. Онымен де тұрмай, Күреңбай Балташқа пальто қылатын күзен жиып берген. Балташ ақша беріп сатып алса да, сол күзеннен ӛзі қауіптеніп жүретін. Күреңбаймен ымы-жымы бірігіп, Әбенді жамандаған сӛздерін кӛп естіген. Оның Әбенді оңдырмай отырған мәні сол. Ал Доға ше? Доға да шет жердің адамы, қаладағы жатақтың баласы. Бірақ Доғаның нағашылары Әбен руынан болатын. Доға Сартау еліне сайлануға шыққанда, Әбен оны «жиен» деп, қолын сүйіп күткен, кӛк жорғасының майын берген. Ол ол ма? Доға дүниені де теріс кӛрмейтін жігіт қой; қалтасына жүмсақ қағаз да салынған. О да аз ғой. Доғаның ойында бір сұлу қыз алу да бар еді. Сол кыздың реті Әбен жақтан келе ме деп дәмеленуші еді. Неліктен оның сұлу қызға құмар боп жүргенін кейін естірсіз. Әзір түсін ашпай түра түрайық. Тыпаң ше? Ой, Тыпаңның ӛткен замандағы істерін санап бітіре алмаспыз. Тыпаң о баста Әбеннің тілмәші еді ғой. Кейін Меруайда тілмәш болып, бағы кӛтерілген ғой. Тыпаңның руы да сол ел, алып отырған қатыны да сол елдің қызы. Әбен тірі түрғанда, Тыпаңа не дарыр дейсіз? Қаза беріп не қылайык, осы да жетер. Ал Жорғабекке жол болсын? Бұ кісі оқуды кешірек бітіріп, әлеумет жұмысына жаңа араласқан. Бұл озі бір атақты болыстың баласы. Гимназияда оқып жүргенде-ақ зирек, пысық, шешен бала болған. Содан әлі пысық, бірақ Колчак заманында корнекті орында кызмет етіп, козге түсіп қалып, қызыл келген кезде елде қашып жүруші еді. Қызметке қазақ оқығандары керек болып, ӛткен істерге кешірім жарияланғаннан бері Жорғабек жақында келіп, жер бӛліміне кіріп еді. Онын бар мақсаты: жастарды еппен ұстап, беделін, ықпалын жүргізіп, айтқанын істету еді. Қаза берсек, түпкі ойы — бір үлкен орын еді. Ол ойы жүрегінің түпкірінде сары майдай сақталып жатушы еді. Сыртқы түрінде ептілік, шешендік, әлеуметшілдік, ісшілдік, бүтіншілдіктен баска оғаш мінез білінбеуші еді. Әркімнің бетіне қарай құбылып, ӛз пікірін әсте сездірмеуші еді. Ол кәрімен де, жаспен де, коммунистпен де, емеспен де жанасып кетер еді. Онда орыс та, қас та болмаушы еді. Сыртынан жамандап жүрген адамымен жолыққанда жақсы сӛйлесіп кетер еді. Ӛзінше қумын, жүрттың бәрін алдап жүрмін деп ойлар еді. Тӛлегеннен гӛрі бұл ӛтімді, тартымды, білімді, беделді, алғыр еді. Бір кӛрген, бір сӛйлескен кісіні тез ұйытып ертіп әкетер еді. Топта сӛйлесе, «Жорғабек — жігіт!» дегізер еді. Жорғабек сӛзін бітірген кезде манадан бері зорға шыдап отырған Ықаң Тӛлегеннен рүқсат сүрап, үйіне қайт-ты. Ӛйткені Ықаңа бүл айтыстар түсініксіз, жат нәрсе еді. Ықаң қашаннан орыс ішінде жүріп, елден қол үзіп, алыстап кеткен кісі еді, елдің дау-шары о кісінің миына бармаушы еді, ел сӛзінен гӛрі о кісіге бір рюмка арақ қадірлі еді. Және манағы арақтан жүрегі қобалжиын деді ме, әлде үйдегі кемпірі тықыртар деп қорықты ма, әйтеуір Ықаңа тысқа шығу керек болып еді. Тӛлеген түк сӛйлеген жоқ. Несіне бой кӛрсетсін? Доға мен Тыпаңнан калатын сӛз бар ма? Оның сенгені де солар ғой. Манадан бері ӛзге жолдастардың сӛзін тыңдап отырған Ақбала енді ӛзі сӛйлеуге оңтайланды. Ақбала тӛңкеріс болғалы топ алдында сӛз сӛйлеп, кӛсемдік қылып, ауызға ілініп жүрген жастардың бірі еді. Ол газет-журналда сӛз жазатын, баяндаманы да жақсы істейтін, жүртқа «ой, пәле-ай!» дегізгенді сүйетін жігіт еді. Кейінгі жастардың арасында беделі де бар еді. Коммунист партиясына алдыңғы қатарда кіріп, казақ жастарының партияға кіруіне де себепкер болып, шынымен коммунист болам деп жүрген пікірлі, білімді жігіт еді. Ол бір жерде сарылып қызмет қылудан да жүргенді, сӛйлегенді, думанды, топты тәуір кӛруші еді. Ӛзі сӛйлеп, ӛзгелер аузына қарап отырса, сонда оның жаны кіріп, жымың-жымың етер еді. Ол съездің қаулысын, жаңа шыққан кітаптарды кӛп оқушы еді. Әсіресе Ленин, Троцкий, Бухарин, Сталин секілді атақты адамдардың съездердегі айтысқан сездерін қызығып оқып, кейбір әдемі жерлерін, әдемі создерін жаттап алушы еді, жаттап алмағанда да, солардың сӛз сӛйлеу оңтайын құлшынып оқығандықтан жадында қалушы еді. Білгіш адамдардың пікірін кейде ӛз пікірі кылып сӛйлеп жіберетін де жерлері болушы еді. Естіген сӛзін, хабарын ішіне сыйғызып тұра алмай, айтып салғанды тәуір кӛріп түрушы еді. Әсіресе ӛткен жиылыстарда оның не айтқанын, ӛзінің не дегенін қайта айтып беруге шебер еді. Бірақ сонысына қарағанда, жеңілтек, ұшқалақ емес, жүріс-түрысы, бойы сабырлы, айтыс-тартысқа шыдамды табанды жігіт еді. Ӛзінің біліміне, ӛнеріне, шешендігіне ӛзі сенуші еді. Ӛзі жеңіліп, жығылып қалған жерлерде де кӛңілі кӛп жабыркамаушы еді, ӛзінше басқа план, басқа шара қарастырып, бір жұбаныш тауып алушы еді, келешектен үміті зор еді. Ол казаққа шын пейілмен кызмет етпекші еді, бірақ кӛп нәрсені қиял қылушы еді. Кейде сондай бір қиялмен алданып жүріп, тұрмысқа жанаспайтын істерді де істемек болушы еді. Ӛз ойын, ез мақсатын жарыққа шығару үшін ӛмір иесі ӛзі болғанды қалаушы еді. Уезге келгендегі бір мақсаты да: жастарды ӛз соңынан ертіп, ӛзін бір танытып кету еді. Уездегі қызметкерлердей ел жұмысына араласып, артық былықпаған, параға, беделге сатылудан аман, нағыз әлеумет қызметкері, нағыз майталман болуға ӛзін арнаған азамат еді. Сондықтан Ақбала манадан бері айтылып жатқан сӛздерге үлкен мән берді. Ол мән — осы Сартау елінің жұмысы жайлансын деген мән емес, үйездегі азаматтар арасындағы алалық жойылсын деген де мен емес, бірінікін мақұлдап, бірінікін теріске шығарып, бірін-біріне жығып берем деген де мән емес, сол айтыстан шығарып бір іргелі мәселені қозғап, енді ӛзіме қорытынды туғызуға болды деген мән еді. Ақбаланың бір жақсы жері: сӛзді қазақша да, орысша да таза сӛйлеуші еді. Ол қазақша сӛйледі, Бекболатқа ұғымды болды. — Иә, жолдастар! Мен енді ӛз пікірімді айтайын,— деп мұрнын орамалмен сүртіп, тӛмен қарап отырып сӛз бастады.— Мәселе болыс, үйез масштабындағы мәселе болса да, жалпы қазақстандық мәселені қозғауға себеп болып отыр,— деп, кеудесін кӛтеріп, сұқ қолымен бас бармағын уқалап, басын әнтек шалқитып, қарсы алдында отырған Тыпаңның қарнына қадала қарады: — Біз тӛңкеріске дайындалған ел емеспіз. Тӛңкеріс бізге кектен түсті. Біз орыс пролетариаты, орыс большевиктері қан тӛгіп алып берген даяр олжаға ортақ боп отырмыз,— деп бір нығыздап қойды. Бұл сӛз тӛңкеріс болғалы талай айтылып, талай жазылып, иі қанғандай ескі сӛз болса да, Ақбала шыт жаңа сӛздей қып айтты. — Иә, ӛкімет жалшыныкі, кедейдікі. Жалшылар табы байлар табын жеңіп қашаннан иемденіп жүрген жер-суын, фабрик-заводын, мал-мүлкін астынан аударып алып отыр… Иә, иә, орыста тап күресі басталғалы жүздеп жылдар ӛтті. Бізде тап тартысы әлі басталған жок. Ол неліктен? Әлде бізде бай, кедей, жеуші, жегізуші жоқ па? Әлде біздің елімізде қой үстінде бозторғай жүмыртқалап тұр ма? Жоқ, жолдастар! Жеу, қанау, жаншу, зорлық, қиянат деген нәрселерден бізде кӛз тұнжырайды. Бірақ ӛкімет байлардікі, күштілердікі болғандықтан жылауқордың кӛз жасы кӛрілмей, тілегі берілмеді. Іштен тынып, қапа боп, итшілеп күнелте берді… Иә, иә… бай тегіннен-тегін бай болмайды. Елдің байлығын, қанын сорып, малайдың еңбегін жеп бай болады. Бүл талассыз шындық. Әлгі Әбендердің бай болу себебі сол. Оған дау жоқ. Иә, иә… бізде кедейлер табы деген тап болып, байларға, жауыздар-ға қарсы түра алмауы қалай? Олар да жан емес пе? Ӛз пайдасын, ӛлерін білмегені ме? Міне, бұған түрлі себеп бар. Бізде жалшылар, кедейлер бас қосарлық, үйымдасарлық, мұң-мұқтажын сӛйлесерлік фабрик- заводтар сияқты ордалы дүкендер болмады. Езілген, жаншылған кедейдің басы бірікпей, әр тӛбенің түбінде бытырап жүрді. Шын мәнісінде бізде пролетариат болған жоқ, болса да олар әлі аз, енді бізден жалшылар шықпақ, ӛйткені фабрик-завод кәсібі бізге де орнамақ. Кен жұмыскерлері бізде бұрын да бар ғой… Иә, иә… біздің кедейлеріміз, жалшыларымыз ақтан қараны айыра алмайтын, кӛзі соқыр болды… Иә, онысын бізде ру таласы деген пәле бар. Ру басы ақсақал, атқа мінерлер ӛз пайдасына бола ру-рудың кедейлерін жауластырып, кедейді шоқпар қылды… Иә, енді, міне, кедейдің ӛкіметі келіп отыр. Кедейді сүйе, кедейге теңдік әпер, кедейдің кӛзін аш, шаруасын түзет деп отыр. Кедейді сүйеу бізге керек пе? Керек. Тап жігін, тап тартысын ашуымыз керек пе? Керек. Қалай ашамыз? Қандай шаралар қолданамыз? Міне, мәселе осында,— деп қалтасынан шылым алып тұтатып, бір сорды да, сӛзін тағы қозғады. Тыңдаушылар «тап тартысын қалай ашар екен?» дегендей, еңселерін сала қүлақ қойды: — Бұл мәселе туралы губернияда екі түрлі ағым бар… Жазаласа үш түрлі ағым бар деуге де болады. Бірақ мен үшінші ағымды ағым екен дегім келмейді. Ӛйткені олар бізде тап жоқ, тап тартысы деген орысқа еліктегендік. Бұл болмайтын әңгіме деседі,— деген кезде Жорғабекке кӛзінің қырын бір жіберіп қойды. Жорғабек «маған айтып отырсың ғой» дегендей, артынан мықтайтын кісіше кӛзін бір қысып қойды. — Біздер, қазақтың коммунистері, ол пікірді қолдай алмаймыз… Біз тӛңкеріс жолына түсуіміз керек… Иә, сонымен екі ағым бар. Бірінші ағымның айтатыны: қазаққа тӛңкеріс жасау керек, байдың жер-суын, мал-мүлкін, жазаласа артық қатынына дейін кедейлерге тартып әперу керек, пышақ үстінен бӛліп беру керек. Бай, кедей деген айырманы жойып, қолма-қол теңгеру керек. Әйтпесе бай қолында малы тұрғанда, жері-суы тұрғанда, ӛмірі кедейге теңдік бермейді деседі. Бүл ағымды бастаушы кейбір орыс жолдастар, оларға қосылатын біздің Жақсылық етікші тәрізді каланың да кедейлері және кейбір шолақ ойлы жолдастар…— деді. Соңғы сӛздерінен Ақбаланың ӛзі бұл ағымға қарсы екені кӛрініп қалды. Ӛзіне қарсы кісілердің пікірін шолтитып; оңдырмай сӛйлейтін, ӛз пікірін дәлелдеп, нығайта сӛйлейтін айтысушылардың әдеті ғой. Ақбала да осы жолды тұтынып, анау ағымдарды кеміте сӛйледі. — Ал екінші ағым айтады: ондай тӛңкерістен мән шықпайды, онымен кедей теңелмейді дейді. Бұлардың дәлелі…— деп, кӛп сӛздермен дәлелдерін санап, түсіндіріп ӛтті. Ол дәлелдері: осы күнде байдың малын тала десе, бұзақылар талап кететіні, кедейлер байлардың малын пайдаға асыра алмай, жау малыңдай ішіп-жеп қоюы, сӛйтіп, жалпы мемлекеттің байлығы кемуі, сол кездегі дерт, жұт, ашаршылық, соғыс елдің шаруасын күйзелтуі, байды кедей қыламыз деп жүріп, кедейді бай қып алу қаупі, кедей оңай олжаға қызығып кетуі, еңбекке үйренбеуі, социализм, коммунизм жолына қайшылығы, кедей ақыл-ой, сана-саңылау жағынан теңелмей түрып, жалаң малмен теңеле алмайтыны… Тағы сондай кӛп сӛздерді айтып келіп:— Кедейді оқытып, кӛзін ашу керек, ұйымдастыру керек, әкімшілік, сот кедейдің қолында болу керек, кооператив, артель ашып беру керек, кедейді отырықшы қылу керек, кәсіпке үйрету керек!— деп бір тоқтап, сеніп қалған шылымын тұтатып алды. Содан кейін: — Бай, кедей, тап мәселесіне бізде осындай негізгі кӛзқарас болу керек. Әбен жалғыз емес, Әбендер кӛп. Олармен біз алысуымыз керек, мүмкін ұзақ алысармыз. Ӛйткені оларда амал-айла кӛп. Олар тесік таба біледі. Олардың агенті уез түгілі губерниялық жерде, кіндікте жоқ емесін қайдан білеміз? Алдымен жуандардың ықпалынан, рушылдықтан қазақ азаматтары, ӛздеріміз тазаруымыз керек. Ӛзіміз тазармасақ, еш нәрсе жасауға болмайды,— деп сӛзін тоқтатты. Ақбаланың сӛзі күшті шықты. Күшті шықса да, бұл тыңдаушыларға үнамады. Алдымен «тап тартысын ашу керек» деген сӛзі Жорғабек пен Тыпаңа ұнамады. Ӛйткені бұл екеуі әлгі кекетіп ӛткен үшінші ағымның адамдары еді. Бүлар қазақтың жауырын жаба тоқып, ел қылушылар еді. «Байдың жер-суын, малын тартып әперу керек емес» дегені Балташқа ұнамады. Ӛйткені Балташ шыны-мен кедейшіл жігіт еді. Бірақ Балташ айтысуды ойланса да, айтыспады. Ӛйткені манағы екі-үш рет сӛз бермей, тоқтатып қойғанды ол кек қып отыр еді, оның үстіне «бірінші ағымдағы шолақ ойлы жастар» деген сӛзі де бұған жайсыз келді. «Айтыса қалсам, мені де шолақ ойлы» деп санай ма деп қауіп қылды. «Ӛзіміз тазаруымыз керек» деген сӛз де бізге тигелі айтылды ғой деп ұқты. Айтысуға ӛзі тығылып қалған кісі, толық дәлелдері де болмады. Балташтың білімі де Ақбаладан гӛрі кем еді. Бүл жиылыстағы білімі тәуірлеу, кітапты кӛп қарастырғаны Жорғабек еді. Жорғабек бірнеше сұрау берді: 1) Саясат пен тап тартысын ашуға бола ма? 2) Ӛнерсіз жұртта социализм орнатуға бола ма? 3) Тарихта ондай тәжірибе болған ба? Маркс айтқан ба? 4) Біз (қазақ) капитал дәуірін аттап ӛтеміз бе? 5) Қазақтың келешегіне қалай қарайсыңдар? 6) Орысқа тұтынған жол қазаққа да жарай ма? 7) Жер жүзінде тӛңкеріс болмай түрып, бір жүртта социалзм орнай ма? 8) Тапшылдық туралы қазақтың ӛткенінде қандай негіз бар деген сияқты. Жорғабектің сұрауларын Ақбала ішінен үнатқан жоқ. Кӛзінің қырымен қарап, қасын анда-санда кӛтеріп қойып, тыңдап ӛтті, бірақ сыртына сыр бергісі келмей: — Сіздің бүл сұрауларыңыздың ішінде тереңірегі де бар кӛрінді. Мен бұларға қазір жауап беруіме де болады. Бірақ бүл арада жауап беруді артық кӛрем, ӛйткені бір жағынан, ӛзіміз ішкен, қызыңқырап алған кісіміз; екінші: мен Маркстен, Лениннен дәлел әкелуге қазір мүмкін де емес. Бүл мәселелерді біз тереңірек қарауымыз керек. Әйтсе де былайша айта кетуге болады. Тегінде, біз орыс еңбекшілерінен бӛлек ешбір жол таба алмаймыз. Біз солардың соңынан еріп, солармен қол ұстасып, тендікке жетеміз. Қазақтың ӛз алдына саясаты да, тарихы да бола алмайды. Сондықтан орыстан бӛлініп іс қыламыз деп ойлаудың, терең мәселелерді тексерудің бізге бүл күнде пәлендей қажеті де жоқ. Біз практический жүмысты ойлауымыз керек. Мұжық арасында тап тартысын жүргізу мүмкін болса, қазақта да мүмкін: екеуінің кәсіп жӛнінен пәлендей айырмасы жоқ. Мұжықтың пікірі, ой-ӛрісі, білімі қазақтан мәзкар озып кеткен жоқ. Біздің айырмамыз ру-шылдықта… Міне, бұ жағына біз кӛңіл бӛлуіміз керек…— деген секілді бірталай үзын сонар жалпы сӛздерді сӛйлеп келіп, аяқ кезінде:— Сіз Марксті оқыған кӛрінесіз ғой, не ғып тӛңкерісшіл болмағансыз?— деп ӛтірік күлген болды. — Біздің тӛңкерісшіл емес екенімізді қайдан білесіздер?— деп Жорғабек те күлген болды. Соңғы Жорғабектің сұраулары, Ақбаланың жауаптары Бекболатқа құран сӛзіндей түсініксіз болды. Бастапқы сӛздерді де Бекболат әрең тыңдап отыр еді. Ӛйткені ол сӛздердің ішінде Әбен, Мұқаштар бар еді. Сондықтан Бекболат «осылай деңдер» деген кісіше: — Ым-ым!— деп орнынан түрды. Тегінде, құсбегілер, аңшылар ӛз сӛзінен басқаға топастау келеді ғой. Бекболат та осы жолы ӛзінің топастығын байқайын деді; қай жерде, қай дүниеде отырғанын ӛзі де білмеді. Сӛз кӛбейген сайын басы қатып бара жатқан соң, тысқа жӛнелді. * * * Тұңғыш кӛбік қар. Тынық қатқақ. Әуе шыныдай, аттың ізі баданадай. Қаладан шыға беріс тепсенде шерттіре аяндаған екі атты. Бергінің мінгені — екі таңасқан, ешкі бас, құлан сан тобылғы торы. Әсем басады, қарды уыстап лақтырады. Ӛйт шіркін! Шерттір! Шерттір! Құйысқан — қысқа, ер — ықшам, үзенгі — аяқтың ұшында. Такым жабысқан. Сұр күпілі ақ қүба жігіт қамшыны сипай түседі. Арғының астындағы — жадағай жирен. Жарау, бірақ торының аяңына ілесе алмай, бүлкіл қағады. Жігіт пәс. Киімі кӛне. Желдей ескен аяңшылға мінгенің бар ма? Мінсең, білесің: ат үсті адамды аруақтандырады, кӛңілді кӛкке серпеді, аузыңмен құс тістейсің! Торылы қамшыны екі бүктеп, анау тауды нүсқады. — Уай, шіркін-ай! Деген қансонар екен! Әттеген-ай!— деп саптамасын сарт еткізді. Жолдасы: — Несін айтасың,— деді. — Бүркітті қайырғалы қанша болды? — Жаңада, бір-ақ жүма… — Бүгін шықпаған соң не керек! — Сонар болмаушы ма еді? — Құсты ұмытып кеткенсіңдер ғой… Мұны айтып келе жатқан Бекболат қой. Хабар кеш тиіп, Ақберген ат әкелгенше сол болыпты. Ертеңгі шайдан кейін елге тартқан беті еді. Дәл жүрер күні қар жауып, қан сонар болып қалар ма! Бекболатта бір бүркіт, бір қаршыға барды. Құстарын кӛрмегелі ай боп қалды. «Мал-жан аман ба?» дан кейінгі сӛзінің кӛбі құстары болған. Ақберген құстарға жем іздеп, қоян атуға кеткенде, томағасы түсіп қалған бүркіт күшікке талпыньш, екі шалғысьш қиратып алған екен. Кешеден бергі «әттеген-ай!»— бәрі сол шалғыньң ӛкініші еді. Ол екі шалғыны жамап алуға да болады ғой. Сонда да Бекболат биыл бүркітін баптап түлетіп, қанат, құйрығын иір сымдай қып алдым ғой деп жүрген жылы еді. Бекболат құсына ренжігенде, Ақберген: — Біз ӛзіңізді уайым қып жүрсек… Тәйірі, қолдан келетін нәрсе ғой,— деп жұбата беретін. Ақберген — Бекболаттың жан жолдасы. Бала жасынан бірге ӛскен. Қашаннан бергі қоңсысы, жанынан екі елі қалмайтын серігі. Ақбергенде кәрі шеше, екі сиыр, бір қатын, бір ат, содан басқа мал-жан жоқ. Оразасын ӛз үйінде ашқан, қысы- жазы үйде түрған жан емес. Ол әрі құсбегі, әрі мерген, әрі әнші, әрі жақсы жолдас. Бекболаттың әкеден де, туысқаннан да артық сенетін адамы — Ақберген. Ӛйткені ол білмейтін сыр жоқ. Балалық, жастық, аңшылық, жел бастық, аштық тоқтық, ойын-күлкі — екеуінің бірге тарт-қан тауқыметі. Бірге күйінген, бірге сүйінген. Бес арқан бойы түйсіз құздардан Бекболат үшін Ақберген түлкінің күшігін алған. Аяғын әнтек жазатайым салса, ажал аузын ашып түрған тік жартастың бетімен шыбынша ӛрмелеп барып, бүркіттің балапандарын әкелген. Бүркіт қашқан қаралы күндерде үш күн, үш түн дым сызбай тау-тас кезіп, үңгірге түнеген. Сақырлаған сары аяздарда бүркітті жауратпаймын деп, ішкі тонына баласындай бӛлеген. Әккі түлкіге бүркіттің аяғын шайнатпаймын деп ӛлерін білмей шауып, қия тастан ат-матымен домалап, бұғанасын қиратқан. Асау құсты үйретем деп арпалысып, қолына әлденеше сүңгі сұқтырған. Жастықтың талай кезеңінен асқанда үнсізде тіл болған, жолсызда жол тапқан, қасқыр боп торыған, мысық боп жорғалаған, ит боп ірге тырналаған, қазық боп ат ұстаған. Мұнан артық еңбекті, туған ана болмаса, кім сіңірер? Онысына қарай Ақбергеннің аты да, асы да, киімі де Бекболаттан болатын. Қатын әперуге де Бекболат себеп болған. Бекболат үйленіп, бӛлек отау тіксе, ӛз алдына саба орнатса, Ақберген қара лашығын жанына қондырса, Бекболаттың отауын емін-еркін билесе — міне, Ақбергеннің ендігі арманы. Дүниеде дос деген болса, сондай шын дос Бекболат пен Ақберген еді. Бұларды дос қылған екеуінің де құмарлығы, әуесі — аңшылық еді; екеуінің сүйегінде де жалқаулық, серілік бар еді; екеуі де шаруаға қырбай еді; әкесі Бекболат екеуін «екі әуейі» деуші еді. Алайда екеуінің жаратылысы екі басқа еді. Ақберген Бекболаттан гӛрі қажырлырақ, шьдамдырақ, айлакерірек, киысырақ, кекшілірек еді. Бекболат одан гӛрі әйлеңкесірек, қиялшылырақ, жасығырақ, мақтаншақтау, әуесқойлау еді. Бекболат қысылған, сасқан, кейіген жерде Ақберген ақыл тауып, тоқтау айтып, демесін болушы еді. Жазаласа Бекболат оның тілін кӛбірек алушы еді. Қатты қайырым бейнеттің бәрін Ақберген кӛрген соң, Бекболат ӛзім істетіп жүрмін деп жұбанушы еді. Ақберген ондай ауыр бейнетті — қажырым, ерлігім артық болғаннан істеп жүрмін, менен басқаның қолынан келмейді деп ойлаушы еді. Ақбергеннің еңбегі болмаса, Бекболаттың аты, асы, киімі болмаса, Ақбергеннің күні де күн болмас еді. Бірінде жоғы бірінен табылып, екі жарты бір бүтін боп, тату- тәтті ӛмір сүруші еді. «Есептескен дос болмайды» деп жұрт айтады. Есептеспеген досты кӛргеніміз жоқ. Сыртына шығармағанмен, екі достың есебі ішінде жүреді. Есепсіз кетсе, бірін-бірі алдаған, арбаған боп табылады. Оның түбі теңдік емес — зорлық. Міндетсіз, сілетсіз, мақтансыз, қаяусыз, айнымас дос болады дегенге нанбаңыздар, ӛйткені ӛзін ұмытып кететін адам табылмайды: әркімге алдымен тіршілік керек, тамақ керек. Әрі ӛз басының, әрі достың пайдасы бірдей табылған соң адам шын дос боп жүреді (әлде шын әлеуметшілдерде де сондай ма екен?). Бекболат пен Ақберген де сондай достар еді. Кешеден үй ішінің кӛр-жер аманатын орындап және Тӛлегендікінде болған соң, Бекболат досымен емін-еркін сӛйлесе алмап еді. Атқа мініп, оңаша шыққан соң әңгіме қозғауға айналды. Бекболаттың әңгімесі Ақбілек болу керек қой. Бірақ Бекболат салған жерден Ақбілектен бастауды қолайсыз кӛріп, құс жайынан қозғағаны соның беташары еді. Ақберген «о күнде жұрт құсты ойлағандай болды ма?» деген кезде, Бекболат «енді Ақбілекті сӛз қылудың кезегі келді ғой» деп ойлап: — Иә, ол күңдер естен қалмайтын күндер болды ғой. Нағыз жұлдыздың терісінен шыкқан екенбіз… Бұ қояны қүрғырдың жолы қатты болмай қоймайды… Со күні жолықпаймыз деген ойда бар ма еді?..— деп бір қойды. — Е, қүдайдың әмірі десейші… О да бір сорлы бақытсыз екен,— деді Ақберген мырзасының ойын білгелі. — Не сорын айтасың? Орыстың қолына түскенін бе, басқа ма?— деп сұрады Бекболат, жолдасын байқағалы. — Соры бар емей немене? Ел-жұртқа әшкере болды… Әбиірі кетті,— дегенде Бекболат та оның ойын біле қойып: — Кім ӛмірі әбиірлі боп ӛтер дейсің. Тағдыр да,— деді. — Е, тағдыр гой… Ақбілектің пердесін ӛзіміз ашпаймыз деген кімнің ойында бар?— деді. Бекболат Ақбергеннің арбасып келе жатқанын білді де, сӛздің бетін ашқалы: — Сен де қу боп кетіпсің-ау!— деп жымиды. — Оны неліктен айттың?— деп түсіне қойып, Ақберген де жымиды. Ӛйткені бұрын бұл екеуінің арасында пернелі, қалт-қылы сӛз болмайтын. Ойлағандарын бүкпесіз айтып салатын ғой. Мынадай тұзсыз әңгіме екеуіне де үнамады. Не бірін-бірі тосаңсып, жатырқап қалғаны болмаса ӛзге бір себептің барлығы сезілер еді. Ол себеп: әбиірінен айрылған Ақбілекті қалай ӛмірлік жар қыларсыз деуге Ақбергеннің аузы бармай, «Ақбілекті әлі де болса аламын» дегенді Бекболат та ашып айта алмай келе жатуы еді. Бекболат елдің, досының аңысын андамақ еді. Ақберген мырзасын сынамақ еді. Неге десең, бұл озі зор мәселе ғой. Ӛмір серік жар табу бір қиын жүмыс. Тапқан жары Ақбілек еді. Ол мұндай күйге үшырып отыр. Ақбілек оқиғасы қазақ баласының басында болмаған, тӛтен оқиға ғой. Жалғыз Бекболат пен Ақберген емес, мұндай оқиғадан кейін не істеу, қалай болу керектігін бүкіл қазақ баласы ойлап кӛрген жоқ қой. — Қу боп қапсың? Мені жатырқағаннан саумысың?— деп Бекболат жолдасына назын білдірді. Соны айтқанда Ақберген манағыдай емес, ажары сазарыңқы тартып: — Сенен мен не жатырқайын? Сені жатырқағанда менің табарым да белгілі ғой. Бірақ не айтудың жӛнін таба алмай келемін… Ӛзің не ойлайсың? Әуелі сонынды естіртші… Саған дегенде менде бӛтен ниет болып кӛрген жоқ, қара басым қара жерге кіргенше ондай болар деп ойламаймын,— деп, достықтың нышанын корсетті. Бүл сӛзге Бекболаттың жүрегі еріп кетті. Жолдасын қүшақтап, сүйіп алғысы келді. Бірақ ондай дағды ӛмірі болып кӛрген жоқ қой. Сондықтан: — Сенде бӛтен ниет болады деп мен де ойлаған емен. Әуелі құдай, қүдайдан соңғы жақыным да, досым да сен деп білем. Сен білмейтін сыр жоқ. Сенен басқа ақылдасар кісім де жоқ. Әкей екеш әкей де ананы қоя беріп, Ақбілекті айттырғаныма іші ырза емес еді. Оны озің де білесің… Енді жүмыстың түрі мүндай болды,— деп Бекболат бала жасынан бері қарай қозғап, балалықты, жастықты, ойын-күлкіні, жолдастық-достықты, елдің партиясын, партиялық тақырыпты, әкесі бұған қыз айттырғанын, оны менсінбегенін, екеуі ақылдасып, Ақбілекті кӛріп келіп, ұнатқанын — бәрін жыр қылды. Аяғында келіп: «О болса ондай болды, бұл мұндай боп отыр. Маңдайымның соры бар ма? Қайдан білейін. Ендігі ойым: тағы да қыз іздеп, тағы да әкейді ренжітіп жүргенде ӛмірдің бірталайы ӛтіп кетер. Одан да не де болса тәңірінің жазуы шығар, жұрт не десе, о десін, тәуекел деп соның езін алғым келеді»,— деп күрсініп тоқтады. Бекболат сӛйлеп келе жатқанда, Ақберген «айтқаныңның бәрі рас» деген кісіше: «Е, е»— деп басын изей берді. Бекболат тоқтаған соң, Ақберген де ӛзінің нашарлығын, жалғыздығын, қоңсылығын, достығын, тілеу бірлігін айтып шықты. Бекболаттай ұзартып сӛйлеген жоқ, шағымды, тиімді жерлерін басып ӛтті. Ақырында: — Ӛз індінің солай болса, оныңа мен де бӛтен сӛз айта алмаймын. Жалғыз-ақ дос бар еді, дұшпан бар еді, құрбы-қүрдас бар еді… Тек солардың табасына қаламыз ба, бірде болмаса, бірде бетіңе салық қып, сүйегіңе таңба бола ма деп артын ойлағанымыз болмаса,— деген сӛзге әкеп тіреді. — Онысын енді құдайдан күттім. Менің жамандығымнан болып отырған нәрсе емес. Тұтқиылда кез келген тәңірінің бір апаты. Оған кім ара түра алады? Айта берсек, сол ӛңірде орыстан сау қалған әйел бар ма екен? Бірақ қайсысы безіп жатыр әйелінен? Ашылмаған қауіп, жарылмаған жұмыртқа іздейтін баяғы бейбітшілік шағымыз бар ма? Елдің не қымбаты, не асылы құрбан болмай жатыр?— деп, Бекболат жолдасын дәлелмен жеңбек болды. «Артының намысы» дегеніне Ақберген де артық таласқан жоқ. Жолдасын ӛзіне серік қып алған соң Бекболаттың кӛңілі бір дәмдегендей боп: — Ел не дейді екен? Біздің үй іші қалай кӛреді екен?— деп сүрады. — Ел деп енді, ел не демейді? Елдің сӛзіне артық құлақ қойған да кісі жоқ… Жалғыз-жарым Сайлаубай, Аязбек секілді бықсыма күншілдер айызы қанады білем. Қарындастарын алмай қойған соң, сӛйтпей қайтушы еді? Ал тілеулес ағайынның әзір суық сӛзі естілмейді. Ӛз үйлерің болғанда, би әкесі пәлен тіс жарып, ештеңе айта қойған жоқ білем. «Ақбілек табылыпты» деген хабарды естігенде: «Е» депті де қойыпты. Ал Жанболат ағаң болса, ол енді аузы жеңіл кісі ғой. «Е, біздің Бекболат енді ол қызды алмайды: орыстың сарқытын неғылсын?»— деп, үйіне келген-кеткен кісіге соғып отыратын болса керек деді. — Е, жігіт енді соға береді ғой. Елде жоқ, күнде жоқ перизатты тауып алған неме!— деп Бекболат күлді. Ақберген қошемет қылды. Ӛйткені ағасының алып отырған қатыны да партия тақырыпты атастырған бір жетесіздеу адамның шажа байталы бейнелес кілбиген, маймақ, кәрі қызы еді. Қарны шермиіп, борбайы шыт-шыт боп, тек жыл сайын бір баладан қоздата беруді білуші еді. Жеңгесін Бекболат пен Ақберген дәйім мазақ қылып, ашуландыра беруші еді. Оны кӛргенде — екеуінің де жыны қозып кетуші еді. Бүл жолы да күлуге сол себеп болды. Ауылға жеткенше екеуінің әңгімесі — әйел болды. Әйел деген жарықтық омірі таусылмайтын, адамды жалықтырмайтын қызық әңгіме ғой. Әсіресе біздің екі әуейі әйелдің әңгімесіне жалыққаны бар ма? Ауыздарынан сілекейі, кӛздерінен жасы аққанша күлісіп, мәз-мейрам болды. Бекболат бір жасап қалды. * * * Балташ кабинетіне кіріп келді. Қызыл шұғамен кежімделген емен үстел. Сұр ала тас дәуіт, қалам сауыт, шамдал, басқыштар. Былқылдақ барқыт орындық. Тақтай — айнадай. Үстел — шытырдай. Оңында — Ленин, солында — Сталин суреті. Үстелде — телефон. Қолын созса — электр. Бір түймені басып шылдыр еткізсе — хатшы жетіп кеп, мойнын қылқың еткізеді. Осы сынды кабинетіне Балташ кіріп келді. Орындық та, үстел де, қаламдар да жегулі аттай жалаңдап «отыр да ӛкірте бер!» деп түр. Балташ сары портфельді үстелге бір алып ұрып, бетті бір сипап, былқылдақ орнына алшая келіп отырды. Сол қолының түймелі жеңін ашты да уақытты білді. Тоғыздан қаңғып барады екен. Сол жағындағы қаттаулы қағаздарды алдына таман алып, қой қырқатын кісіше икемдей баурап, түйіліп қарай бастады. Біріне «анықталсын», біріне «тексерілсін», біріне «мәжіліске салынсын», енді біріне «қаржы жоқ», тағы біріне «тыңдалсын», «қайқайтылсын» деген тәрізді бұрыш-бұрышына қиғаштап «резолюция» тартып қап жатыр еді. Есік тырс етті. — Можно?»— деді. «Можно?» болса, «опинотделдің» 1 бастығы бірдеме «штейн» екен. Отыра қальш, қағаздарын будыратып, қолын сиқыршыларша тулатып, сықпыртып еді, Балташ ә дегенде «Мүмкін емес» деп басьш шайқаса да, әрі-беріден соң «ә, ол мүмкін» деп қолды қоя берді. Балташ ақша жүмысына онша жетік емес еді. «Параграф», «квартал», «декрет», «секрет» дегендер кӛбейіп кетіп, солардың кілтипанына миы жете алмай жүр еді. Жауапты қызметкер болған соң бір жерімнен мүлт кете ме деп сақтанушы еді, бірақ қай жерінен мүлт кетіп жүргенін ӛзі де білмеуші еді. Анығында пәлендей тіресетін де мәселелер емес еді. Алайда Балташ әуелі бір тіресіп, бетін қайырьш алуды әдет қыльп еді. Ісі фальш болса, алғашқы дүрсе қоя бергеңде беті қайтар, дүрыс болса безектер, дәлел табар деген ӛлшеуіші болушы еді. Бірдеме «штейн» кеткен соң, басын бір сипап: — Шортан знает, сболыштар қайдағы жоқ бәлені тауып, ақша алады,— деді. Балташ ӛкшесін тіреп, орнынан кӛтеріліңкіреп, орындығына ұмтыльш, орны беріктігін сезгендей қайта ыңғайлана отырып, келген адамдарға түйіле қарап, біріне қол сермеп, бірінің қағазына қолын орақтатып, аяғына бір тартып қалып жатты. Бір мезетте Тыпаң кіріп кеп, жайраңдап бас изеп, жұп-жұмсақ қолымен комиссарының қолын ғашық жарының қолындай жақсылап қысып: — Сәлемет пе?— деп ақырын жымың етті. Ӛйткені кеше қызу үстінде қаттырақ кеттім бе, бірдеңе деп қойдым ба деп, үйықтап тұрғалы зәресі жоқ еді. Мынау майда амандас соның майдалауы еді. Майдалап болған соң, «енді бір састырайын» деген кісіше: — Бүгін сіздің баяндамаңыз болады екен,— деп бір жапырақ қағазды ұсынды. Балташтың тоқ ішегі қылп ете түсті. Қорқақтықтан дейсіз бе? Жоқ. Ӛз жұмысын білетіндіктен дейсіз бе? Жоқ. Баяндаманы талай істеген, орны да берік, арты да мықты. Сонда да баяндамасы түскір кісіге бір қыпыл кіргізбей қоймады. Қашан соны істеп, жауап беріп, айтысып-тартысып аман-есен ӛткенше, кӛтіңе қыл батпайды. Қыл кӛпір тәрізденеді де тұрады. Балташ: — Барлық материалды жинап, реттеп беріңіз,— деді. — Болады,— деп Тыпаң иек қақты да, шығып кетті. Әйтсе де манағыдай емес, Балташтың сүреңі келіңкіремейді. Сӛйтіп отырғанда таңқы мүрын, бадырақ кӛз жігіт кіріп келді. Келе: — Амансың ба, жолдас?— деп үстелден асыла қолын созды. Ӛзі сүреңі бұзылып отырған кісі, мына қыр қазағының омыраулап келіп қолын созғанын жаратпады: — Аман,— деп кӛзінің қырын түсірді. Бұл келген Мұқаш еді. Мұқаштың неге келгенін Балташ та біліп отыр еді. Қанша жақсы кӛрген кісің болса да қайта-қайта келіп мазаңды ала берсе, ішің пәлен тәуір кӛрмейді ғой. Және Мұкаштың материалы тексерілсін, оған дейін қызмет берілмесін деп кеше Ақбала бар, бәрі қаулы қылысқан. Сондықтан Балташ «отыр» деп те айтқан жоқ, қараган да жоқ. Мұқаш озі барып, жақын орындыққа отырды. Балташ кӛз қырымен тағы бір қарап қойды. Мұқаштың кеудесі күпсиген, кӛзі ежірейген, тындырып келдім деп түрі айтып түр. Онымен де қойған жоқ, отырар-отырмаста: — Кәне, жолдас! Мені не қылатын болдыңыздар?— деді. Не боларына кӛзі жеткендей-ақ. Ӛйткені ол бюрода да мақтау алған ғой, орынға қой деп, Балташқа тапсырған ғой. — Сен немене? Қандай қызметке тұрғың келеді?!— деді Балташ не сұрарын білмей, кӛзін жұмыңқырап. — Қандай қызмет болады? Жұрт істеп жатқан бір қызмет болады да,— деді. — Елдегі қызметті калайсың ба? Қалада болғың келе ме? — Қала қызметіне менің оқуым жоқ қой. Елде болғаным дүрыс қой. — Елде қандай қызметті қалайсың? — Осы күні кім болса сол болыс боп жатыр ғой. Біз де соның біріндей қызмет қылармыз. — Ә, болыс болғың келе ме? — Қолдан келсе, неге болмайық дейміз? Бұрын байлар да болыс болды… Ӛзіміздің ӛкімет келгенде біз де болайық та,— деп жымиды. Онысы Балташты ӛзімсінгені еді. Балташқа бұл сӛзі үнамады. — Сен партияға не мақсатпен кірдің?— деп сүрады. Бұл сұрау Мұқашқа шәлкем-шалыс келді. «Мені тергеуші сен бе едің?» дегендей: — Не мақсат болады? Кедейді жақтайды, қызметке кедейді қояды, байдың малын кедейге әпереді деген соң кірдік. Біз езілген таппыз. Малайлықта да жүргенбіз. Мойнымызға ершік салып, жүк те кӛтергенбіз. Енді біздің күніміз туған жоқ па?— деп, ажырайыңқырап, бірталай ӛзі білген сӛздерді айтты. Балташ Мұқаштың мақсаты болыс болып, мал табу екенін байыптады, ішінен «сен де бір сболыш екенсің, Доғанікі дүрыс екен» деп ойлады. Мұқаштың надандығын, одан басқа мақсат оның ойына кіріп шықпайтынын ескермеді. Мұқашты ӛзіне қоятын ӛлшеуішімен ӛлшеді. Сондықтан оған қызмет берудің орнына ӛзін бірталай сӛгіп, тергеп, пікірі терістігін айтып келіп: — Сенің бұл ойыңды білсе, партиядан дереу қуыласың… Елге сенің зәбірің кӛп тиген кӛрінеді,— деп, оны қорқытуға айналды. Мұқаш оған пәлендей ығысқан жоқ. «Сен қоймағанмен бюро қояды» деп ойлады да: — Сонымен, маған орын жоқ па?— деп түрегелді. Балташ: «Мелитсе болсаң қайтеді?»— деп еді, Мұқаш басын шайқап: «Болмаймын» деді. Балташтікі де ұстап кетті: — Болмасаң, жүре бер!— деп қолды бір-ақ сілтеді. — Кӛреміз,— деп Мұқаш есікті тарс қойып шыға жӛнелді. Шыға беріп Балташтың әкесінен қозғай бір боқтап алды да атына мініп, бюроға тартты. «Совет ӛкіметі кедейдікі дегені қайда? Кедейдікі болса, менен артық кедей бар ма? Менен артық Советке еңбек сіңірген кім бар? Әлгінің қыртып отырғаны не? Ол тұмсығын неге кӛтереді? Бұл бір боржой ғой! Оқыған неменің ӛстіп селтие қалатыны бар. Сен қоймасаң да қоятын кісіні табармын» деген оймен атын борбайға бір салып, жортып келіп, танымал мекеменің алдына түсе қалды. Бюрода Иванов дейтін арық, қу жақ орыс бар еді. Ауызда әркімдер есік күтіп тұр екен. Мұқаш есікке таман келіп, кимелеп ашайын деп еді: «Кезекпен кіресің»— деп, балалау орыс иығынан тартып кіргізбеді. Амал жоқ, қамшысын екі бүктеп, қолын артына ұстап, іріленіп, ежірейіңкіреп тұрды. Алдында ноғайшалау киінген бір мұғалім тұр еді. Мұқаш биікте түрған кісіше жан құрлы кӛрмей, кӛзін кепиеттене бір салып қойды. «Болыс болатын мен кіремін! Жаман мұғалім, саған не бар» деген қарас екенін мүғалім қайдан білсін, жай түрмай: — Жолдас, қай елдікі боласың?— деді. — Не керек?— деді Мұқаш тұмсығын кӛтеріп. — Тарбағатайлық болсаң, елге баруға серік бола ма деп едім. Мұқаш сӛз қатуға ерініп, таңдайын бір қағып, басын шайқады. Әлден уақытта Мұқашқа да кезек келді. — Ә, Мукашка!— деп Иванов қол ұсынды. Мұқаш бүктеулі қамшысын сермеп, балдыр-батпақ тілімен Балташтың қызмет бермегенін сӛйледі. — Не айтады? — Тыңдамайды. Ӛзі бір буржой кӛрінеді,— деді. «Қасқырдың қара құлақ деген шамы» дегендей, «буржой» десең-ақ большевик шамданады деп ұғынушы еді, «буржой» деген сӛзді боғауыздан кем кӛрмеуші еді. — Как буржуй?— деп Иванов жымындап, телефон қақты. Мұқаш тыңдап түр. «Қандай материал?» «Тастаңыз, тастаңыз», «білем», «бос сӛз», «қалдыр», «пажалысты», «жарамайды» деген сездерін ұқты. «Қайда қалдыр» деп, неменеге «жарайды» деп жатқанына түсіне алмады. Бірақ Ивановтың қабақ түйісінен, қол сермесінен ӛзіне болысып сӛйлеп жатқанын сезді. Иванов телефонды шылдыратып қойды да: — Күте тұр. Ертең мәжілісте қараймыз. Сені орналастырамыз,— деді. Мұқаш «пажалыстыны» қағып, қол ұстап қоштасып, «қираттым ба?» дегендей апыраңдап тысқа шықты. Кӛшеде келе жатыр еді, бұрыннан танымал Жақып деген жігіт жолықты. Жақып біресе агент, біресе милиционер, біресе инструктор боп жүретін. Орысшаға Мұқаштан гӛрі жетік, пысық жігіт еді. Сӛйлескен жерден: — Қайырлы болсын! Болыс болды деді ме?— деді. — Кім айтты? — Сартау жігіттері айтып жүр. — Жоқ әлі. — Ойбай! Ендеше, сені болыс қоямыз деп сұранып жатқан кісілер бар. — Кім, кім?— дегенде Мұқашты ертіп, ауруханадағы Жылтырға алып келді. Жылтыр қашаннан күтіп отырған немеше асты-үстіне түсіп жылпылдап, бай біткенді оңдырмай, оның ішінде Матайдың Әбенін іске алғысыз қып, аяғында Мұқашты болыстыққа сұранып жатқандарын айтты: — Болыстықтан басқа қызметке тұрма! Сені қайтсек те Сартауға болыс қоямыз. Бізге тек Әбеннің енесін ұрып берсең болғаны!— деп, Мүқашты әбден қүтыртты. Мұқаш не іс қылса да мұнан былай Жылтырларға ақылдасып тұрмақшы болды. Жылтыр ӛзі «науқас себепті» ауруханадан шыға алмай жатқанын ескертіп, Жақыпқа: «Мұқашты апарып қонақ қыл, не керегін тауып бер»— деп тапсырды. Жақып кешке таман қаланың шет жағындағы ӛзі сияқты жылмаңдаған бір қазақтың үйіне әкеліп ет асқызып, самогон ішкізіп, қонақ қылды, атын жемге кӛміп қойды. Қалтасына «жүмсақтан» да басты. Кӛңіл кӛтеретін бір әйел де табылды. Мұқаш мыршымға кірді. Мұқаш кӛңілді, «Болыс болмаймын» деген ой жоқ. Ертеңіне салып отырып Ивановына барды. Иванов кешегідей емес, «Мукашка!» деп қолын созған жоқ, салқын амандасып: — Қандай қызметті қалайсың?— деді. Балташқа айтқан сӛзін Мұқаш тағы айтты. Иванов басын шайқап: — Агент боласың ба?— деп еді. Мұқаш болмайтынын білдірді. Кешеден бері қарадай болыс боп қойған кісі емес пе? Агент болам деп бүрын былғанғаны тағы есінде, Иванов: — Олай болса, үйіңе қайт. Керек қылсақ, алдырармыз,— деді. Мұқаштың салы суға кетті, не айтарын білмеді. Әңгіме былай: Доға, Тӛлеген, Тыпаңдар бас болып, Мұқашты Сартауға болыс қылмаудың әрекетіне кіріскен еді. Ӛйткені олар Әбеннің кісілері ғой. Бұлардан басқа да Әбеннің тілектестері әр мекемеде бар еді. Қалайда Мұқашты қаралау үшін «шекенің» бір агентін соңына салып қой-ан еді. Мұқаштың қайда барып, қайда түрғаны, кіммен сӛйлескені, қонақта болғаны, самогон ішкені, әйелмен жақындық қылғаны — бірі қалмай «шекенің» «лауқыл-мақпұзына» тіркеліп еді. Кеше Балташтың сӛзіне сенбей, Мұқашты жақтап отырған Иванов бүгін сылқ ете түсуі сол «лауқылмақпұздағы» жазуды кӛріп еді. Мәжілісте ол кӛргенін айтпағанмен, Балташтардың Мұқаш туралы материалды тексерейік деген жобасына «қазақ жүмысына кіріспейтіндіктен» кӛнген еді. Мұқаш Жылтырына барып, келте сӛйледі. Ол таңғалды. «Иванов солай дедіні» естіген соң, о да кешегідей жылпылдамады. — Мүңда бір машина бар екен. Сен енді ӛз шаруаңа жүре түр. Біз мұның ізіне шӛп салып кӛрейік,— деді. Сонымен Мұқаш әрі елге жексұрын боп, әрі ӛкіметтен жақсы ат ала алмай, пұшайман болып, қалада бір-екі кеш сандалып жүріп, аулына қайтты. Үшінші бӛлім ҚАЙҒЫ Мінеки, Ақбілек үйіне келгелі он бес шақты күн болды. Алғашқы кездегі Ақбілектің ісі: басына қара салу, бата қыла келген қатындарға кӛрісу-жылау, уһілеу, күрсіну, алдына тосқан құманға қолын тосып, кӛз жасын шаю, дастарқандағы дәмді шымқып аузына салу, түзге барып келу, қайта келіп, бір орыннан тапжылмай отырумен ӛтті. Бұрынғыдай емес: «Жылқы ішінде Шұбарым, Жібектен таккан тұмарың. Әлпештеген жан анам, Тарқамай қалды-ау кұмарым. Есіктің алды казған жар, Жар жағалай қаз қонар. Жан апамнан айрылып, Ішімде калың кайғым бар…» деген тәрізді, жырынды жеңгелері үйреткен, құрама-сұрама жоқтауын, кісі келсе, сұңқылдатып қоя беретін болды. Жеңгелері солай деп жоқта деген соң, Ақбілек солай болуға тиіс екен деп айта берді. Әйтпесе ішіндегі қалың қайғысын білдіруге «Жылқы ішіндегі шұбар», есік алдындағы қазған жар» сияқты сӛздердің түк лайығы жоқ, мәнсіз, жат сӛздер еді. Қалай да сол мәнсіз, жат сӛздер мен жүректегі қайғының арасына сӛйлеген сайын, жылаған сайын бірте-бірте кӛпір салынып, жалғасқан, байланысқан тәрізденді. Әуелгі кезде: «Алыр-ау, осы байы ӛлген, баласы ӛлген қатындар ӛлісімен қалай сұңқылдатып жоқтай алады екен? Неғып жүрегі аузына тығылып қалмайды екен?..» деп ішінен таңырқап жүрді. Ӛйткені Ақбілек әнеукүні Әмір ағасын тосын кӛргенде, одан кейін әкесіне, қатындарға, аулына кӛріскенде түк айта алмай, екі сӛздің басьн ұйқастырып қоса алмай, тығылып қалды ғой. Кейін жеңгелерінен жоқтау үйреніп алған соң, сондағысы ӛзіне бір түрлі балалық, топастық, жерсіздік, ұят сияқты кӛрінді. «Бірақ ол күндегі менің жайы-күйімді жұрт ұғар: мен онда шұғылдан кӛрістім ғой, аузыма сӛз түскендей болды ма? Бұрын мен дауыс қып кӛрдім бе?» деген ойлармен ӛзін-ӛзі жұбатушы еді. Аулына алғаш кеп түскенде қатындар қолтықтап, сүйрелеп әкеп, әкесіне кӛрістірді. Жабыла кергілесе, апасы тірілетіннен жаман, ауылдың біткен еркек, әйелі кӛкпарға тартқан серкедей созғылап, илеп, жұлқылап, керіп, әбден есеңгіретіп, әлсіретті. Бәріде: «Қарағым-ай!», «Шырағым-ай!..», «Кӛз жасым-ай!..», «Еркежан-ай…», «Шырайлым-ай…» деп, есіркеді, аяды, ӛзеуреді; беті-қолын жуғызып, алдына дәм қойып: «Іше ғой, жей ғой, қарағым!» деп үстіне түсіп, ӛліп-ӛшіп, күтті, сыйлады. Ақбілек бәріне де нанды, бәрі де бауырым екен, мені аяйды екен, әлі де мені жақсы кӛреді екен деп ойлады. Ауыл күткен сайын, «қарағым», «шырағым!» деген сайын, әнеугі аулына таянып келе жатқандағы ӛзінен-ӛзі именген, ӛзін ит тиген астай кӛріп жиренген, дүниенің қайғысын бір ӛзінің басына орнатқан, ӛмірге қол серметкен қалың ой, ауыр сезімдер бірте-бірте алыстап, үстін тот басып, үмытып бара жатқандай болды. «Басыма қара тұманды бекер орнатқан екем, жұрт маған онша ӛзгерген, тосырқаған, менен үріккен, жиренген кӛрінбейді ғой. Мен әлі де осы ауылдың, осы үйдің ардақты бір баласы екем ғой…» деп, ӛз ойына ӛзі үйренгендей, бауыр басқандай болды. Күндерден күн ӛтті. Үнемі кірген, шыкқан танымал кісі, күңгірлеген біркелкі «құлқуалда», «күледіқұлла», «оллаһу ядғу…», жаттап алған «шұбар», «тұмар», «есіктің алды…» дауыс қылған сайын Ұмсынайдың қашанғы ӛлген Әбілдасын жоқтауы, ӛзі кім болса, соған кӛріскені, қатындардың айырғаны — бәрі де жапырақтың сыбдыры, судың ағыны, түйенің боздағаны тәрізді Ақбілекті тербетіп, әлдилеп, қалғытып, перде үстіне жапқандай, қайғысын бүркей берді. Бірақ қайғы ұмытылған жоқ, оның үстіне жаңа қайғылар жамалды. Алғашқьгдай емес, бата қылушылар сиреді. Ет пен шай кеміді. Онымен бірге ауылдың қатындары да қатынасын сиретуге айналды. Жалғыз-ақ жақсы кӛретін Ұрқия жеңгесі жанынан кетпеді. Бәйбіше ӛлгеннен кейін осы үйдің шаруасына араласқан сол екен. Әлі де бас-кӛз болып жүр. Балалардың үсті-басын да сол қарастырып жүр. Балалар дедің бе? Оларды айтпаппыз-ау. Ақбілектің 12 жасар Қажікен деген бауыры, 7 жасар Сара деген сіңлісі бар-ды. Ақбілек ӛзінен бетер сол екеуінің жетімдігіне қабырғасы қайысқан. Қажікен ойын баласы ғой, кӛбінесе балалармен ойнап, далада жүреді. Монтиған Саражан Ақбілектің жанынан екі елі айрылмайды; шашы жалбырап жабысып отырғаны. Ей, байғүс-ай! Әйелдер дауыс қылып жатқанда Қажікен үйге келмейді. Сара Ақбілектің дауысы шықса, кӛзінің жасын кӛреді де, бірге жылайды. Қажікен апасының жоқтығын артық елемейді, Сара жүдеп кетті. Ақбілек біраз есін жиған соң, Сараның кірін жуғызып, жыртылған кӛйлегін тепшіп, үзілген түймелерін қадап берді; білтеленіп, биттеп кеткен басын жуып, шашын тарап, оңашада тізесіне жатқызып, битін қарап отыратын болды. Әкесі бүрын да үй ішімен кӛп сӛйлесе бермеуші еді; енді мүлде тұнжырап кетіпті. Малшыларға: «Түйе келді ме?.. Кӛк ат суарылды ма?.. Қой қалай шықты?.. Ана жүгенді үйге апаршы!» деген тәрізді шаруаның бірдеңесін айтады. Кейде Қажікенді шақырып алып, атқа мінгізіп, бұзау қайтарып келуге жібереді. Бірак келгелі Ақбілекке әкесі сӛз қатқан жоқ. Ақбілекке әуелі қарамайды да. Бұрын кӛзіне кӛрінбесе: «Ақбілек қайда жүр?» деп сұрап отырушы еді. «Қарағым, ананы нетші!» деп оны- мұныға жүмсаушы еді; кейде Ақбілек еркелеп қасына таман келгенде: «Қарағым!» деп маңдайынан иіскеуші еді, «Жел қарысар, беліңді бусайшы, түймеңді салсайшы» деп жаны ашып отырушы еді. Енді оның бір де бірі жоқ, жатырқап қалған тәрізді, «Апамның қайғысы шығар… Үйде кісі болған соң именетін шығар…» деп ойласа да, Ақбілек әкесінің оңашада бір ауыз тіл қатпағанына қапа болды. Ол түгілі әкесі Ақбілекпен оңаша қалудан қашатын тәрізді. Әкесі мен екеуінің арасын қара мысық кесіп ӛткендей, бір ӛткел түскенін Ақбілектің жүрегі сезеді. Әкесінің қабағы қашан жадырар екен, қашан жылы қарар екен, қашан тіл қатар екен?.. деп сарылып, сарғайып күтеді; әкесінің кӛзі түсер ме екен деп кӛзінің қырымен жансыз аңдап та отырады. Бір қараса да қайғысы жеңілетіндей, бақытты болатындай кӛреді. Сонда да әкесі кӛз салмайды. Енді Ақбілекке шешесінің ӛлімінен де мынау жаман батты. «Жан дегенде жалғыз әкем мені жек кӛрсе, енді мен кімге сыямын?» деп қайғырды. Міне, Ақбілекті ендігі ауыр күрсіндіретін жаңа қайғы осы еді. Ақбілек бұл қайғысын тірі жанға сездірмей кӛп жүрді, кӛп күтті, кӛп дәмеленді. Далаға барса да, Сарамен екеуі оңаша қалса да, сіңлісін бауырына басып, кӛз жасы бұршақтай домалайды. Неге жылай беретінін сіңлісі білмейді, кӛзі жаутандап: «Тәте, қойшы, тәте, қойшы» дей берді. Ақбілек кӛзін сүрткен болады, бауырын уатып, басынан сипаған болады. Аз толас болып тұрады да, жаңбыр тағы тамшылайды. Ақбілектің бұл дерті ұлғайды. Ұлғая-ұлғая ішіне сыймауға айналды. Кімге айтар? Кімге шағар? Кім болушы еді? Жасынан бергі сырласы Ұрқия жеңгесіне айтпаса. Ұрқия — Әмірдің қатыны. Әмір Мамырбайдың немере інісі. (Әмірдің әкесі Тәуірбай Мамырбаймен бірге туысқан ғой). Әмір ӛзіндік ораза атары бар біртоға, момын жігіт. Үрқия түскелі 10 жылға айналып барады, жасы 27-ге келді. Бар айыбы — пұшпағы қанаған жоқ, әйтпесе жібі түзу әйел. Бәйбіше тірі күнінде Ақбілегін ойынға немесе бӛтен ауылға жібергенде, жалғыз Ұрқияға сеніп, қасына соны қосып беруші еді. Туған шешесінен соңғы Ақбілектің жақсы кӛретін жақыны да, әдеп-әркен үйренген ұстазы да Ұрқия еді. Ӛз үйінде айналар бала-шағасы, қаусар шаруасы болмаған соң, Ұрқия бәйбіше ӛлгелі Мамырбай ақсақалдың туған келініндей болып үйін ұстап тұра қалып еді. Осы Ұрқияға бір күні Ақбілек дӛң астында отырып, қайғысын сӛйледі. Ұрқия тыңдады да: — Шырағым-ау! О кісі апамның ӛліміне қайғыратын шығар. Сені неге жек кӛрсін?..— деді. Десе де, ақсақалдың баласына салқындағанын Ұрқияның да іші сезуші еді. Ақбілектің кӛңілін аулағалы әлгідей дегені болмаса, о да тӛмен қарап, шӛпті ширата берді. Онысы ӛз ойын айтарын да, айтпасын да білмей, ойланғаны ғой. Ұрқияның ойланғанын Ақбілек те сезді. — Мен байқаймын ғой. Менен бойын қашықтата береді. Мені кӛрмеген кісі секілденеді. Неге сезбейсің? Сен де сезген шығарсың. Кеше Сара екеуміз оңаша отырғанда үйге басын сұға түсіп, бізді кӛрді де шығып кетті. Іле- шала сен де келдің. Сен сезсең де, маған айтпайсың ғой. Мені ренжір деп аяйсың ғой… Сенің оныңды мен білмеймін бе?.. Апамнан соңғы бар сырласатын кісім сен едің. Сен де ішіңе бүкпей сақтайтын болғаның ба?..— деп, Ақбілек жылап жіберді. Ақбілек жылаған соң, Ұрқия да жылады. Жылап отырьш: — Бауырым-ау! Сенен не бетіммен бүкпе сақтайын… Білген нәрсем болса, сенен жасырып.. Ойбай-ай! Енді қайтейін!.. О не дегенің, қалқам?.. Үлкен кісілердің не ойлайтынын кім біледі?.. Саған айта алмай жүрген бір сӛзім бар екені шын, оны жасырмаймын. Қалқам, ия-ау! Жұрттың неге таңырқайтынын білмейсің. Осы үйге кім келсе де бар ғой, бәрінің кӛзі сенде болады (бір тамсанып қояды). Саған жүрттың таңырқап қарағанына ішімнен мен күйіп-пісіп отырамын… Сондағы ойлары не екен десейші?.. Дәу де болса, ішім айтады: «Орыстардан кейін қандай боп қалды екен? Ӛзгерді ме екен? Жоқ, бұрынгы қалпында ма екен? Орыстар оған не кӛрсетті екен?..» деп қарайды-ау деймін. Әйтпесе таңырқайтын несі бар? «Жүрттың ойы» десе де, Ұрқияның ӛз ойы да осы еді. «Орыстар апарған соң, не істейді екен?» деген сүрау ӛз аузына да келіп қайтып тұрушы еді. Бірақ ӛзі мынадай сорлы боп отырған «шырайлымынан» қалай беті шімірікпей, аузы барып сұрасын. Әлгі сӛзді естігеннен кейін Ақбілек жасын тыйып, кӛзі мӛлдіреп, қиялға түскенде, алдында түрған жеңешесіне қарап, бедірейе қалды. Қарашаттағы құйын соққандай астан-кестен күндер заматта кӛз алдынан шапқан аттай бүлдырап ӛтті. Ақбілектің бедірейе қалғанын кӛрген соң, Ұрқия ойын білейін деп: — Сені аман-есен келеді деген тірі жан болған жоқ… Ӛзіміз де күдер үзіп қойдық… Орыс шіркін ӛлтіріп тастады ғой деп ойладық: үлкен апамды кӛзіміз кӛрді ғой. Құдай сақтайын десе, қайда сақтамайды? Шыбын жаның қалған соң, не керек…— деді. Ұрқияның «ернінің емеурінінен» оның ойын Ақбілек те біле қойды. Орыстардың неғып жібергенін бұ да естігісі келеді екен деп ойлады. Ұрқия сездірмесе де, ай-жай болған соң, Ақбілек сырын ӛзі де айтпақшы еді. Бірақ «мақтанған кісіше не айтам? О бір жақсы нәрсе болса екен…» деп, ішіне сақтап жүруші еді. Енді айтатын орын келді ғой деп, жеңгесіне бастан-аяқ кӛрген оқиғасын сӛйледі. Жеңгесі тамсанып, тыңдай берді. Қара мұрттың атып тастай жаздаған жерін, қасқыр қамаған жерін айтқан кезде: «Ойпырым-ай, ойпырым-ай!..» деп үрейленіп, әңгіме біткен соң: — Қалқам-а-ай! Қалқам-ай! Кӛрмегенді кӛрген екенсің ғой…— деп таңдайын қағып, басын шайқады. Бұл сырды тірі жанға аузынан шығармасқа — Ақбілек жеңгесінен уәде алды. Содан кейін екеуі бұрынғыдай қалтқысыз дос боп кетті. Оңаша болса, жеңгесі Қарашат жайынан оны-мұны сұрап қояды. Ақбілек дүние кӛрген кісі боп, кейде қара мұрттың қылықтарын асырыңқырап айтатын да болды. Ӛткен күндер бір түрлі жиренішті болса да, айта-айта жиренішті жақтары ұмытылып, сұлу жақтары кӛбейіп, ертегі тәрізденіп кетті. Сырын айтқаны Ақбілекке де тәуір болды, бірсыпыра қапырығы сейілген іспеттенді. Алайда «әкем неге түзу қарамайды?» деген жүмбақты Ақбілек шеше алмады. Ол жүмбақтың шешуін Ұрқияның іші сезсе де, Ақбілекті аяп, айтпады. Ақбілек бұл тұрмысқа да жүре-жүре кӛндіккендей болды, апасының орнына үй шаруасын басқаруға кірісті. Жарылып ӛлсін бе, қайтсін?.. Мамырбай неліктен баласына салқындады екен? Не ойлағаны бар екен? Әңгіменің бетін солай қарай бұрайық. Сыртына шығармай, доң айбатпен жүретіні болмаса, Мамырбай ақсақал тегінде балажан кісі еді. Кім баласын сүймейді? Сен туғанда, Нұралым, Тӛбел бие сойдырдым, Тӛрт қырлап ошақ ойдырдым… ………………. Қара кеске бӛлеттім, Ақ қара кес батад деп, Бала кеске бӛлеттім. Алтыннан шүмек ойдырттым, Күмістен түбек қойдырттым…— деп, би Едіге — ер Едіге айтқандай, кім баласын үлде мен бүлдеге орамайын демейді? Кім баласының арыстандай айбатты, жолбарыстай қайратты, Аплатондай ақылды, Жиреншедей ағынды болғанын, сақалының ағында, ӛлерінің шағында үйде ырыс, түзде ӛріс болғанын тілемейді? Мамырбай ақсақал да баласының жақсы болғанын бір кісідей тілеуші еді. Тілегені емей немене: заманындағы құрбы-құрдасынан кейін қалмасын, ӛнер үйренсін, адам болсын, жатқа жалындырмасын… деп, Тӛлегенін 12 жасында қалаға оқуға беріп еді. 6—7 жыл оқып, ол міне, адам болды. «Жат жүрттық бала ғой, бізбен қанша жолдастығы бар? Оң жақта аз күн тайтаңдап, дәурен сүрсін!» деген бәйбішесінің тілін екі қылмай, Ақбілегін маңдайға шерткен жан емес еді; оның тана- моншағына, сән-салтанатына дүние аяған жоқ еді. «Жыламайтын теңі ғой» деп, бәйбіше ұнатқан соң, Ақбілегін Бекболатка тәуелді қылып еді. Ана екі баланы қойшы — әлі жас қой. Бала қамын жесе де, ақсақал «баладан қол жалағам жоқ» деп ойлаушы еді. Неге десең, оқып, ӛзі адам болғаны не керек, қалада жатып, хат жазғаны, болмашы істен жан тартқаны не керек, Тӛлеген «қоқиып орыс боп кетті», жаз бір-екі ай елде тұра ма, тұрмай ма?.. Он ай кӛз кӛрмейді. Онысы да оқа емес қой. Тӛлеген айттырып қойған әжептәуір қалындығын қоя беріп, малын босқа шығын қылды. Оған да артық қынжылмас еді. Бірақ суық хабар естіді: Ресей жақтан қаңғып келген, атасын, жетесін білмейтін бір ноғайдың қызын алғалы жүр деседі. Мамырбай ақсақал «ноғай» десе, аза бойы қаза тұрушы еді; ӛйткені баяғыда Насырден деген бір бақалшы ноғай құла атының ақшасын жеп кеткен ғой. Ақсақалдың Тӛлегенге әсіресе ренжігені: кешегі бәйбішеден ӛлідей, Ақбілектен тірідей айрылып, басына қара күн туып, жалғыздық кӛргенде, сол шіркіннің бір кӛрініп кетуге жарамағаны еді. Келмейді деген кімнің ойында бар? Ағайын да, ауыл да күтті. Қолынан еш нәрсе келмесе де қарап, суалып отырған әкесін жүбатып кетсейші, о жаман туған шіркін! Тӛлегені түз баласы болғалы, кӛзіне тоғанақ болып, ӛзін күтетін, сыйлайтын қарағы Ақбілек еді. Ажары да, мінезі де қүлағына жағушы еді. Қақ-соқпен жұмысы жоқ, әдепті, әркенді, салмақты болып ӛсіп еді. «Құдай бүйрығынан» құтыла алмай, атастырып қойғаны болмаса, Ақбілегін қолынан шығаруға қимаушы еді. «Ең болмағанда, 4—5 жылға дейін бермеспін» деп, құдасынан мал алуға да асықпаушы еді. Сӛйткен Ақбілегі мүндай күйге үшырады… Алғашқы кезде ақсақал Ақбілекті ӛлгенге санап жүрді. Бірақ «ӛлді» десе де, ӛлімге іші қимады. Кеше ғана күлкісі бұлбұлдай сайрап, сүйріктей боп ӛсіп келе жатқан кӛзінің құрты, алданышы, қуанышы емес пе! Бәйбішенің орны бір үңірейіп қалса, Ақбілектің орны одан да бетер үңірейіп, үйі мүлде қуарып, адыра қалған моладай кӛрінді. Анау екі жас бала бұралқы күшіктей сенделіп, кірлеп, биттеп, құрттап жүдеубасқа айналып бара жатқанын кӛргенде Ақбілек тіпті керексіді. О болса, апасының орнына балалардың үсті-басын қарастырар еді, үйді үңірейтпес, қуартпас еді; қашан бір қатын алып, үйлігін түзеткенше, шаруаға да бас-кӛз болар еді. Туған-туысқанға не сенім бар? Бәрінің кӛздегені ӛз пайдасы. Бірақ Ақбілегі «барсакелмеске» кетті. Жай кеткен жоқ, сүйекке таңба салып, масқара болып кетті… «Пәленшенің қызы сондай бопты…» деген атақ мәңгі жойылар ма? Әкесін бүйтіп қорғып кеткенше алланың ақ ӛлімінен кетсе, не арманы бар еді? Ақбілегін жақсы кӛргені, аяғаны, қызғанғаны, ӛкінгені, жиренгені, қорланғаны — бәрі араласып, ақсақалдың жүрегінде зіл қара тастай бір бітеу жара пайда болған еді. Әнеугі «ақтар ұсталыпты» деген хабарды естігенде, ақсақал қорлықты да, намысты да ұмытып, аталық мейірімі жеңіп: «Ақбілек қайда екен?» деген сӛз аузынан қалай шығып кеткенін ӛзі де байқамай қалып еді. Сол қызудың үстінде кісі аттандырып, сұрау салғызып еді. Енді Ақбілек табылып, үйіне келген соң, оның сорлы болған түрін кӛрген соң, оның масқаралығын ойлаған соң, ақсақалдың намысы қайта қозғалды. Бұрынғы нәрестедей бала, ақ қағаздай таза кӛріп жүретін Ақбілегі, енді күйе жаққан қағаз, бала емес, қатын болып қалды. Ақсақал баласын құдай қосқан күйеуінен де қызғанатын іші тар кісі еді. Баласы кірсіз, таза болғанын қалаушы еді. Еңді — Ақбілек баласы емес, бӛтен әйел іспетті. Кімнен қалған әйел десейші! Қазақ болса да бір сәрі ғой. Ол ол ма? Келген, кеткен кісінің кӛзі Ақбілекте болатынын алдымен әкесі сезді. Бәрі де: «Мамырбайдың орыс бүлдірген қызын қара!» деп, ақсақалды кӛзге шұқыған тәрізденді. Енді Ақбілек әкесіне масыл болды. Бала ұстаған емес, жұртқа тамашалаушы маймыл үстап отырған кісі тәрізденді. Ақбілектің қырсығынан ақсақал ӛзін масқара болып абыройынан айрылғандай кӛрді. Міне, ақсақалдың ӛз баласына түзу қарай алмай, қашқақтап жүргені сол еді. Қызғаныш, жиреніш, ӛкініш, аяныш, ыза, қорлық — бәрі ұласып, оның тірі қалып, кӛзге күйік болғанына бармағын шайнап, зығырданар еді. Бірақ ӛз қолын ӛзі кессін бе? Ӛз ішіне ӛзі пышақ ұрып, жарылып ӛлсін бе? У жеген қасқырдай іші алау-жалау боп ӛртеніп, шықпаған сүлдесін сүйретіп жүр еді. Кейде ақсақал оңаша отырып, терең ойға батар еді. «О пақырда не жазық бар?» деп баласын бір уақ аяр еді. «Оны да құса қылмайын» деп бір ойысып келсе де, оның басынан ӛткен күндер еске түскенде, Ақбілекті кеудесінен итеріп тұрғандай бірдеңе оның маңына жолатпаушы еді. Бір уақ: «Тезірек құтылсам қайтер еді» деп те ойлар еді. Бірақ қалай құтылар? Бекболат жуырда ала қояр ма? Үйі болса иесіз түр. Әуелі ӛзі бір шүйкебас тауып алып, оның қамын содан кейін ойлаған дүрыс қой. Соңғы кезде ақсақалдың ойлап-ойлап тапқан түйіні осы еді. Бірақ ақсақалға еңді қатын ала қою да оңай жүмыс емес. Жасы жер ортасынан асып, міне, елудің бесеуіне шықты. Енді қартайғанда мал шығарып, біреудің жас қызын алып, баулып адам қыла ала ма? Ол алғаны қандай адам болып жолығар? Бала-шағаны ол күте алар ма? Кәрі кісіге қанағат қылып отырар ма? Үяты бар біреу кез келсе — құба-құп, жеңіл саяқ біреу килігіп, бозбаламен жыртандағанын кӛрсе, одан да ӛлгені артық қой. Соны ойлайды да «бесік кӛргеннен» қолды қуады, «есік кӛргенді» салмақтайды. Қайтып келген қатын, тегінде, жеңіл ойлы-ұятсыз болады деп жаратпайды. Байы ӛлген қатынның не баласы, не әмеңгері болмай тұрмайды. Сыбай- салтаң, ар-ұяты бар, шаруаға ұқыпты әйел қайдан табылар екен? Ой тәңірім-ай! Дүниеде қартайғанда қатының ӛлмесін! Одан үлкен қырсық болады деймісің? Бабы табыла ма? Пәле-дағы! Сол пәле Мамырбай ақсақалдың басына орнаған еді. Мамырбай ақсақал артық бай болған да кісі емес, жоқшылық зарын тартқан да кісі емес. Ӛзі ӛз болғалы жаз саумалы мен бір тоқтысын, қыс бір табақ етін қонағына беріп, әңгімелесіп, күліп-ойнап отырып жегенді — ӛмірдің бір кызығы деп білген кісі еді. Ауылнай ортасында, болыс ішіне де содырынан қадірі басым, салмақты, тартымды, табанды кісі еді. Ертеде бірер сайлауда би болып, кейінгі уақытта оны тастап, қалаған адамын қарақшы қылып қойып жүруші еді. Әйтсе де ағайын арасының сӛзі ақса-қалдың алдынан тараушы еді. Жалаң сӛз қуып кетпей, бір жағынан шаруасын да қарап, аттан түспеуші еді. Бата қылған, «қайырлы болсын» айтқан ағайынның аяғы сиреген соң, үйге ие табылған соң, ақсақал бір беткей шаруа жұмысына кірісті. Қыс болса түсіп қалды, Қарашаның қары жауды. Алмағы, бермегі, соғымы, қаласы, даласы дегендей, орда-шарқы үйдің жабдығы аз ба? Ақсақал сӛйтіп шаруасына айналып жүргенде, бір күні үйіне бір жолдасымен Әлдекей деген тұрғыласы келіп қонды. Пісекем үйінің қамшылар жағы тілік, мінер жағы солақ, сол жақ танауының шегі бар, торс таңбалы жалпақ торы биесі, Ысқақ үйінің мінер жақ құлағы опық, ақ айыл, ақ жал, бӛдес сары биесі жоғалып, соған сұрау салып жүр екен. Әлдекей жолыққан кісіге осыны саулатып жүріп, замандасына «сәлем беріп бата қыла кетейін» деп түскен екен. Қоналқаның кезіне келіп қалды ма, кім білсін, әйтеуір Әлдекейдің айтысы солай. «Әлдекей түсіп жатыр» дегеңде ақсақал: «Осы да қаңғи береді екен» деген. Ӛйткені Әлдекей жоқ қуып, дау сеуіп, ел кезе беретін, ӛзі кедей болса да, еті тірі кісі еді. Ақсақалдың әлгідей дегені болмаса, Әлдекейден пәлендей жиренген де жоқ. Ӛйткені әрі замандас, әрі әңгімелесіп, кӛңіл кӛтергісі де келді. Сондай біреу болмаса, ӛзінен именетін ауыл-отанның кісілерімен кӛсіліп сӛйлесе ала ма? Үнемі ауыл-үйдің адамы кісіні жабыландырьш, тынышыңды, ӛрісіңді тарылтып, қатын басшы, үй күшік қып жібереді ғой. Әлдекей «әліп-ләмді», «құлқуалданы» үш еселеп қосып, құран оқып, амандасып болған соң, ӛткендегі бір ханның қайғылы боп басын кӛтермей жатқанда, бір бидің кӛңіл айтқанын айтып, басын кӛтерткенін мысалдап, замандасына баптап кӛңіл айтты. «Қайғы келсе, қарсы тұр, құлай берме!» деген Абай сӛзінен де бір ауызды айтып жіберді. Бұл Әлдекей ескіше бірталай сауаты бар, ескі сӛзді кӛп білетін, «Мың бір түн», «Қырық уәзір», «Тотының тоқсан тарауы», «Алты бармақ», «Қысасыл әнбиелерді» жатқа соғатын шежіре кісі еді. Жасында Байшуақтан бір жаман жығылғаны болмаса, балуан, домбырашы, әнші, тасбапшы, сылқылдаған бозбала болған, қалжыңға да ұста кісі еді. Бұл күнде насыбайы, қалжыңы, ескі сӛзі, «ондай қыл, мұндай қыл» деген ойыны болмаса, ӛзге ӛнерінен жұрдай болып дау қуып, ет аңдыған, екі күрек тісінен айрылған, саптамасының қонышы салпылдаңқырап кеткен сұқымдау шал еді. Отырысымен-ақ Әлдекей әңгімені шерте бастады. «Арон Рашидтен» қозғады. «Әз Жәнібек» те, «Жиренше шешен» де, «Лұқман әкім» де кіріп кетті. Сол елдегі пәлен «жақсы», түген билердің сӛздері де еске алынды. Қалайда Әлдекей отағасының сӛзі желге кеткен жоқ. Тӛңірегін қапырық басып жүрген біздің ақсақал әңгімені тыңдаған сайын ауыл-қотаннан қиялы алыстап, басқа бір дүниеге кіргендей, кӛңілі жадырайын деді. Жадырағаны ғой: — Уай, әлгі қойшыны шақыршы! Мына кісіге бір тоқты әкеп сойсын. Кәрі саулықтың еті бар еді, оған тісі ӛтпес,— деді. О кезде Әлдекей қаз мойын қара шақшасын жаман қоныштан суырып, бас бармағын сұқ қолымен қаусырмалап, тырнағына насыбайын нашына келтіре сілке басады. Манадан бергі тіл мен жақты безеп отырғандағы қарасы да — бір тіске жүмсақ еді. Енді қара шақшаны қалай құтыртып сермесең де жарасты, қақ, шіркінді, қақ! — Сен осы үйден бір күл жағып, насыбай уқалап алшы, — деп балалау жолдасына әмір қылды. Бағылан сойғызған соң Әлдекейден әмірінен күшті кім бар? Әлдекейдің серпетін де жӛні бар: мылтығы бар милиция, агент, немесе болыс болмаса, елдің кім кӛрінгенге мал соя беруі де сиреуге айналған, баяғьгдай мол дәулет жоқ, шығын кӛп. Және соғым соймаған бір жаман мезгіл ғой. Кешегі қонып шыққан үйі бір сүрі жегізіп, Әлдекей түйіліп, ӛліп қала жаздап, жолшыбай боқтап келген ғой. Әлдекей отағасы жеңінің аузын қоңыр тібенмен ұштаған сұр күпісін желбегейленіп, қызыл елтірі тымағының мінер жақ құлағын айқыш-ұйқыштай жымырып, шалқайып отырып шайды да жақсы ішті. «Әйел баласы бір аяулы бала екен? Әттең, орыс үйтіп тастағаны болмаса!» деп ішінеп ойлап қояды. Ӛйткені әкесі тоқты сойғызған соң, бұл бір сый кісі екен деп, Ақбілек қара шай салғызып еді. Шайға қанып, құрыс-тырысы жазылып алған соң, Әлдекей қайдағы жоқ күлдіргі қулық тауып алып, бәйбішесі ӛлгелі езу тартпаған ақсақалды күлдірді: тоқтының етін ақтап жеу керек қой. Қашан ет піскенше Әлдекейдің аузында дамыл болған жоқ. Бір сӛздің кезегінде: — Балаларды жүдетпей бір шүйкебас алуыңыз екен,— деп басып ӛтті. Ақсақал Ақбілек жаққа кӛзінің қырын бір салып: — Ой, Әлдеке-ау! Енді қартайғанда, қатын алып не мәз боламыз?— деді. Онысы арғы жағы — қатын алуға бел байлап қойса да, ӛзі қатын іздеген кісі болмай, жұрт ұйғарып әпергенді қалағаны еді. Және бала-шағаның кӛзінше «қатын алам» деп қалай айтсын! — Е, о не дегеніңіз? Әлі тұғырдан түсетін кезіңіз болған жоқ қой. Екі күрек тісім жоқ, мен де Сәлиманды құшақтап жатырмын. Қатын алмаған соң ретіңіз келмейді ғой,— деген тәрізді бірталай «наштакат» айтты. Сӛйтіп отырып:— Сізге лайықты кім бар екен, ә? Қыз алуға сіздің әптіңіз келмейді ғой. Қыз енді ұстатпайды. Шаруаға ұқып¬ты, байы ӛлген тұл қатын болса, ой, сізге сол марш келер еді,— деп, елдегі тұл қатындарды бір- бірлеп екшей бастады. Ақсақалдың ӛз ойына мұныкі де дӛп келді. Ертеңінде шайдан кейін аксақал қораның бұрышында Әлдекей екеуі отырып, бірқыдыру сӛйлесті. Не сӛйлескенін қайдам? Әлдекейдің аты ерттеулі тұр еді, есік алдында түұған Әмірлерге ақсақал: — Уай, мына кісіні аттандыршы!— деді. Әлдекей келіп кеткеннен былай, не ғажап екені белгісіз, ақсақалдың Ақбілекке бұрынғы қарасы ӛзгерді. Баласын жылы тартып: «Қарағым, ананы ӛйтсейші, мынаны бүйтсейші!» деп шаруаның, балалардың жайын сӛйлесуге айналды. Ақбілек тірілді, әкесін жаңа тауып алғандай болды. Содан кейін ішкен асы бойына тарап, ажары кіре бастады. * * * Әйнектің тарам-тарам қырауы табандығына тырс-тырс тамады. Іркінді суда тоңазыған шыбындар жүзеді. Күзгі күн тӛрдегі сары жайнамазға аппақ сәулесін тӛгеді. Әйнек алдында бастары түйісе жаздап, шүңкілдесіп екі жас әйел іс тігеді. Келіншек кӛк суыртпақты ерніне тістеп, суылдата суырып, жіп ширатады. Сұлу қыз кішкене кӛк кемзалды тізесіне салып, омырауына ойған тана, күміс қадайды. Олардың артында, бұрышта қара шашы жалбырап мандайына түскен томпиған бала бақайын жыбырлатып, ақ қайшымен қуыршағына кӛйлек пішеді. Сұлу қыз артына бұрылып: «Келші, қалқам!» дейді. Қалқасы алдына келіп селтиіп тұра қалады. Әпкесі жаңа бітірген кӛк кемзалын кигізіп, шабуын тӛмен басып, омырауынан сипайды. Жаңа кемзалына бала мәз. Тігіп кигізгенге әпкесі мәз. Екеуі де жымың қағады. Жаңа кемзал киген бала қуанғаннан ыршып түсіп, әпкесінің мойнын қүшады. «Қалқам, енді былғамай ки!» деп әпкесі бетінен сүйеді. Қандай жарасып түр. Жалғыз-ақ келіншектің ажары келмейді. Ауыр күрсінеді. Бүл күрсінген — Ұрқия еді. Жаңа кемзал киген кішкене Сараның гүл-гүл жайнаған ажарын кӛргенде, ішкі дерті тағы бір қозғалып еді. «Ой, дүние-ай! Тым болмаса, жасаған осындай бір жалбыр шашты қимады ғой! Дүниеде баладан қызық, баладан тәтті не бар дейсің? Қуарған қу бас ӛмір — бейне жапыраксыз ағаш. Онда не кӛрік, не дән бар? Баласы болса, Ұрқия да осындай кемзал тігіп кигізбес пе еді? О да тана-моншаққа омырауын саусылдатпас па еді? Балапанын бауырына басып, еміреніп, еркелетіп, жеп қойғандай құшырлана сүймес пе еді? Кӛңілдің бар кірбіңі демде жойылып, мауқы басылмас па еді? Ой, бала шіркін-ай! Неден мұндай ыстық болды екен?» Бала десе Ұрқия ішкен асын жерге қояды. Балалы қатындарды кӛргенде іші жарылып кете жаздайды. «Осылардың да арманы бар ма екен?» деп ойлайды. Кедейлік, жоқшылық, аштық, дерт, қайғы — бәрі де бір баланың қасында түк емес тәрізді. Қандай ғана қатын аузы барып баласын карғайды екен, жылатады, ұрады екен? Сараның сәнденгенін кӛргенде, баласыздық Ұрқияға тағы қатты батты. Баланы ӛмірі мүндай тілеп кӛрмегендей болды. Баланы аңсап, шӛлдеп, үш жүз алпыс екі тамыры түгел кеуіп, суалып бара жатқандай, емешесі құрыды. Неше күн шӛлде жүрген адам да мұндай шӛлдемес. Ұрқия күйеуім қатын алады-ау, мені шетке қағады-ау деп қорықпайды, күйеуіне сенімді ғой, қайта «тоқал ал» дегенді зарыққан кезде ӛзі айтып жүретін ғой. Десе де, кім біледі, жасаған иіп, бойына бала бітіп қала ма деп, екеуі де дәмеленетін. Ұрқия жатса да, тұрса да құдайдан бала сұрайды, бақсы-балгерге қаратқан, қожа-молдаға үшкірткен, әулие тасқа әлем байлап-түнеген, құдайы садақасын да талай берген, мойнына бұршақ салып тілеген, сонда да әлі бала жоқ. — Еркежан, бері келші! Сен маған бала болсаң қайтеді?— деп, Ұрқия Сараны алдына алып, қысып-қысып сүйді. — Боласың ба?— деп Ақбілек жымиды. Сара «шын айтып отыр ма?» дегендей, әпкесіне қарады. — Ой, жасаған-ай! Біз де бала сүйетін күн болар ма екен?— деп тағы бір уһілеп қойды Ұрқия. — Басың жас, қүдайдың қазынасы кең ғой, сүйерсің. — Қайдан білейін! Айтқаның келсін-ау! Шырайлым-ау, саған жорытайыншы. Бүгін мен бір түс кӛрдім. Түсімде біздің ауыл кӛшкен екен деймін. Сенімен екеуміз кӛштен адасып қалған екеміз дейім. Бір асудан ассақ, алдымыз екі таудың қуысындай, бір құдайдың уысындай құлама құз екен дейім. Құздың үстінде қалықтап жүрген бір қара бүркіт бір мезетте бізге таман тӛніп келді де, сені кӛтеріп алып кетті. «Ой-бай-ай! Ӛлтіреді-ау!» деп қайтерімді білмей безектеп тұрмын. Бүркіттің бауырында кӛйлегің желпілдеп, тура күн шығысқа қарай кетіп барасың. Алыстаған сайын қара бүркіт ақ бауыр торғайдай боп кӛрінеді. Бүркіт сорғ-лап, тӛмен құлдилады. «Енді жейді- ау, енді жейді-ау!» деп тастан-тасқа секіріп, жүгіріп келем… Қарасам, сен бір ақ үрпік балапан болыпсың. Бүркіт жоқ. Жартастың басында кӛзің бақырайып отырсың. Қайдан келгенін білмеймін, ар жағынан әнеугі ӛзің айтқан Іскендір дуана шыға келді. Балапанды қолына қондырып келе жатыр. «Дуана-ау! Балапанды маған берші!» деп едім, дуана ұстата берді. Балапанды бір қолтығыма қысып келе жатырмын… — Ойпырым-ай! Тамаша түс екен! Мен қалай жориын? Құдай-ай! Мен тағы бірдеңеге ұшырайтын болармын ба?— деп Ақбілек кӛзі бажырайып қалды. Олай жориды, бұлай жориды. Екеуі де жори алмады, қорықты. Ақырында «түс түлкінің боғы» да десіп, бірін- бірі жұбатты. Сара байғазы сұрап ауыл қыдырып кетті. Ақбілек пен Ұрқия шәугім алып, түзге жӛнелді. Күнгейдің қырбық қары кебірленіп, ӛкшеге жабысады. Желкем. Қоңыр салқын. Ақ киімді алып таулар ауылдың үстіне тӛніп түр. Ақ шымылдықтың бетіндегі қара шыбындай, анау беткейде қой жайылып жатыр. Тау басындағы бүркіттей болып қойшы кӛрінеді. Сырттағы терең сайда аттардың жоны қылтылдайды. Бауырдан артына таяғын кӛлденең ұстап, талтаңдап біреу келеді. Ұрқия мен Ақбілек шапандарын бүркеніп, күнгей жақ тӛмпейден асып барады. — … Сондағы баспа ғып келгені осы тӛмпей ғой?— деді Ақбілек, тӛмпейге шыға беріп: — Осы тӛмпей,— деді Үрқия жан-жағына қарап. — Оқтың қиюындай, ей жасаған-ай дейім-ау, тап со күні сап ете түсуі қалай? — Апырым-ай десейші… Осындай әңгімелерді сӛйлескелі тӛрт-бес күн болды. Әкесінің қабағы түзелгеннен бері Ақбілек күйеуін есіне ала бастап еді. Бекболаттың жараланғанын, қалада жатып емдетіл жазылғанын Ұрқия әнеукүні естірткен ғой. Бірақ ол кезде Ақбілек егжей-тегжейін сұрағандай болған жоқ. Жатса-тұрса әкесінің ӛзгеруін уайымдады ғой. Енді кӛңілі бір жайлы болды. Келімді-кетімді кісі азайды. Оңаша үйде Ұрқиямен отыруы кӛбейді. Ұрқиядан бүгетін сыр бар ма? Күйеуін сӛз қылғанды сүйетінін сезіп, оңаша болса Ұрқия да әңгіменің бетін солай бұра беруші еді. «Бекболаттың кӛңілі бұрынғыдай ма екен, жоқ ӛзгерді ме екен?» Екеуінің шеше алмай жүрген жұмбағы сол еді. О жігіт қатынамағалы бірсыпыра болып барады. Түзге шықса, екеуі тӛңірекке кӛз салар еді. Кісі қара кӛрінер ме екен дейді ғой. Соңғы күндері неге екенін қайдам, Ақбілек күйеуін кӛп ойлайтын күйге үшырады. Бұрын бозбалаға да онша телміре қарамаушы еді. Еркекті аға, ӛзін қарындас деп санаушы еді. Күйеуінен ӛзге бозбаланы — берісі әзілдесуге, орамал тастасып, беттен сүюге болады, бірақ қойнына жатқызуға болмайды деп ойлаушы еді. Енді еркек кӛрсе, қойынға жатқаны, қүшақтағаны қаңдай екен деп ойлайтын болды. Киімшең еркекті жалаңаш түрінде кӛзіне елестеткісі келеді. Ол ойынан ӛзі үялып, безейін десе, безе алмады. «Япыр-ау, мұным қалай? Ұят- ау! Шынымен бұзылып кеткенім бе?! Қатын болғаным ба?! деп таңданар еді. Әйел біткеннің бәрі осылай ойлай ма екен? Жалғыз мен бе екем деген сұрау келсе де Ұрқия бұзылған екен деп ойлар деп, сақтанушы еді. Ӛйткені Ұрқияның кӛзінде әлі бала ғой, кеше ғана қолында ӛсті ғой. Күндерден күн асқан сайын Ақбілектің күйеуін кӛксеуі толғақша жиілене берді. Күйеуін ойламаса отыра алмайды, ойлау тұрсын, тілейді, тілеу түрсын, ынтық болады. Үй оңаша болса, Ақбілек керіліп-созылып, шалқасынан жатып, кӛзін жұмып, қиялына күйеуін әкеледі. Құшақтаса, сүйсе… Сонда құмары тарқайтын тәрізді. Енді Ұрқияны кӛрсе: — Ана жақтан хабар жоқ па? Жасаған-ау, неге кешігіп жатыр?— деп, серт байласқаннан жаман Бекболаттың келуін күтті. — Хабар жоқ… Кім біледі, о жақтағы елдің не деп жатқанын,— деп Ұрқия күдік айтады. Ақбілек ол ишараға түсінбей: — Неге хабар бермейді екен?.. Неге кісіні әуре қылады екен?.. Қыздың күні де бар болсын!— деп ӛз ойын сӛйлей берді. Бір күні апақ-сапақта Ұрқия келді. Шам жағудан гӛрі ерте, алайда үй жарық емес. Ақбілек бұрыштағы кішкене кілемнің үстінде жастық шынтақтап жалғыз жатыр еді. — Шырайлым-ау! Бейуақытта неғып жатырсың? Шам жағатын уақ болды ғой?— деп еді, Ақбілек енжарлана есінеп, еркелі, назды, майда үнін созып: — Жағы-лар,— деді. — Шам қайда еді? Мен жағайын… — Жеңеше, несіне асығасың… Ерте ғой,— деп Ақбілек бӛксесін бұраңдатты. — Жақпағаныңды кӛрермін!— дегендей, Ұрқия қасына таянып, қолын созып: — Мынау қолымда не бар? Тапшы,— деді. — Қолыңда ма? Құрт. — Жоқ. — Қант. — Жоқ. — Күміс. — Жоқ. — Енді не? Түрі қандай? — Ақ. — Ақ… ақ… Жұмсақ па? Қатты ма? — Онысын айтпаймын. Әйтеуір ӛзі тәтті нӛрсе. — Ӛзі ақ, тәтті — қант тағы. — Қант емес, бірақ ең керек нӛрсе. — О немене, жеңеше? — Бұл сондай қымбат нәрсе, ӛмірдің бар қызығы осында. — Ойпырым-ай! Бұ немене екен?! Мүдуар қылмай айтшы, жеңеше! — Әуелі сенің бағың да осында. — Ӛй, алақай-ай! Хат екен ғой! — Таптьщ, таптың… Бермеймін деп едім,— деп Ұрқия қалжындап, тұмарша бүктелген кішкене қағазды алақанына басты. Манадан бері шам жақпай, енжарланып жатқан Ақбілек дереу атып тұрып шам жағып, жерге қойды да, қағазды жеп қоятындай қадала қарады. Хаттағы сӛз мынау: «Ғызетләу, о құрметлеу ғазырдан кӛргуші мағшуқым Ақбілекжанға кӛптен кӛп егзу сәлемлерімізні ырсал айладік. Бағдында бізден хал-ахуал сұрасаңыз, алқамдай селле сағ-сәләмәт деп білесіз, қайын ағамыз Тӛлегеннің ярдемі арқасында жарақатымыз жазылды. Бұл күнде атқа мініп, құс салуға жарадық. О бағдында сіз ол тарапта кәпірдің қолынан аман-есен қалас болғаныңызды есітіп, үкірана еттік… Тағдырда язмыш илан дәріл-панадан дәліл-бақая рақылат еткен шапқатлы анамыздың иманы саламат болғайды. Қазаға разы, бәлеге сабыр етіңіз. Үшбу Ақберген жолдасымны сізге кӛңіл айтып, аманлық білу үшін жіберіп отырмын, һәрнешік болсын, біздің кӛңілімізде бӛтен ниет жоқ. Сіз де кӛңіліңізге бӛтен нәрсе алмағаныңызды тілеймін. Аз күнгі қайғы-жапаға сабырлық қылыңыз. Не нәрсе болса, қайырын тілейік. Онда сізлер, мұнда бізлер аман болғай едік. Дәю қалам тебіреткуші бырадарыңыз Бекболат деп білесіз». Бүл хатты анау-мынау әйел оқыса, қуанғаннан секіріп түсер еді. Ақбілек мырс етіп күліп жіберді. — Жеңешетай-ай! Жақсы болды ғой!— деп, хатты қал-тасына салуға қимай, қайта-қайта ашып, айналдырып кӛре берді. — Айтқам жоқ па? — Ақберген қайда? — Біздікінде отыр. — Маған жолықпай ма?— деді де:— Жоқ, ол болмайды екен,— деп, ӛзін-ӛзі тоқтатты. Ақберген бір түрлі жылы кӛрініп кетті, ӛйткені ол жарынан хат екелді ғой. Кӛргісі келсе де, басы қаралы екенін, жолығу жеңілдік болатынын ойлады. — Енді қайтеміз?— деді. — Қайтесің? Сен де хат жаз. — Не деп жазам? — Ӛзің білесің, кӛңілдегі сӛзіңді сен де жаз. Ұяласың ба? — Апырым-ай! Енді не деп жазам? — Таңертең ерте жүреді. Қазір дайындап қой. Мен бір айналып келем,— деп Ұрқия кетіп қалды. Ақбілек қол сандықтан кестесіз атон қызыл қарындашы мен бір парақ қағаз алып «Қыз Жібектің» астына салып, етпетінен жатып, қарындашын жалап қояды. «Ғазіз кӛргушіні», «бағдында хал-ахуал сұрасыңызды» бұл да жазды. Содан кейін аузына сӛз түспеді. Сӛз самсап-ақ тұр, бірақ қайсысын жазарын білмеді. Біресе бәрін айтқысы, кӛп жазғысы келеді, біресе әдепті ойлайды. Қанша жазса да, ойдағының мыңнан бірін жеткізе алар емес. Қарындашты жалай түсіп, біреу келіп қала ма деп, сасқалақтап отырып: «Бізде де бӛтен ниет жоқ. Үшбу хатты алғаннан кейін бір келіп кетпегіңізді тілеймін. Асығыс жазылды. Ғайып етпеңіз… Дәю Ақбілек» деп жазды. Аздан соң Ұрқия келіп, хатты алып кетті. Ел жатса да, Ақбілек ояу. Оның қиялында — келешектегі сұлу ӛмір. Ӛзін ұзатқан екен дейді. Басында — жібек желек, кигені — үлде мен бүлде. Жанында Ұрқия мен Сара, ауылға таяу жасыл сайда тамылжып, сызылып түрғанда, алдынан самаладай болып қызылды-жасылды қыз-келіншектер келеді. Олардың кӛйлегі де, кӛк шалғын да, күлкісі де судырлап, сыңғырлап кетеді. Шекесіне тырс-тырс еткізіп, қатындар шашу шашып, балалар аяғының астынан таласа-тармаса алып жатады… Құлпырған шайы шымылдықты алдынан ұстап, қаз қатар қыз-келіншектің қақ ортасында желегінен екі кӛзін жылтыратып, Ақбілек келе жатыр. Жұрт мәре-сәре, у-шу… Жасауын жайнатып жиып, кілем, кӛрпе-тӛсегін оюлы ақ отауға әкеліп кіргізеді. Құрулы шымылдық ішінде бықырлаған қыз-келіншектердің ортасында Ақбілек отырады. «Келінді кӛреміз» деп үлкен қатындар келгенде, Ақбілек сызылып түрегеледі. «Ашшы бетін!» деген бір ӛктем дауыс шыққанда, желегін бір қыз ашады. Ақбілектің келбеті ай мен күндей. Қатындар таңғалады. «Кӛп жаса! Отыра ғой, шырағым!» дегенде, Ақбілек жібек кӛйлегін судыратып отырады… Той ӛтеді. Ел тарайды. Ақбілек ақ отауында… Ол — келіншек. Басына жаулық салындырыпты, сыртында — желегі. Тӛсекағаш алдында ақ саусағы майысып, күйеуіне ақ кӛйлек қиып отыр. Жанында домбыра шертіп, Бекболат жантайып жатыр. Ақбілек ол әдемі күй шерткенде, жаны сүйсініп, күйеуінің бетіне жымия, жылы қарайды, ішінен: «Жаным-ау!» дейді. Бекболат та жымиып, қолын созады. Ісін қойып, Ақбілек шынтақтап, күйеуіне таман жақыңдайды. Күйеуі мойнынан құшақтап, үлбіреген аузынан, мамық тамағынан тәтті сүйеді. Бірінің кӛзіне бірі қарайды. Қараса да тоймайды… Үлкен үйдің самаурыны қайнағанша Ақбілек отауының түндігі ашылмайды, жібек шымылдық күлімдеп күн сәулесі жабықтан түскенде Ақбілек тұрайын десе де күйеуі қыпшасынан қысып, қытықтап, күліп, жібермейді. «Болар енді, сәулем!» деп Ақбілек тұрып киініп, жез құман алып, майысып, дӛң астына түзге кетеді. Ілек-ілек болып жүгіріскен, ойнақтаған бота, желі басында құлын ұстаған, бие қуған бала-шаға, тезек терген, ән салған қыз-келіншек… Соларға қарап Ақбілек ақырын аяндап келіп отауға кіреді. Ӛзі дәрет алып болған соң, күйеуінің қолына су құйып, шымылдықтың бауындағы кестелі орамалын әпереді… Кешке таман канжығаларына қатарлап қаз-үйрек байланып, бедеу мініп, қаршыға үстаған күйеулері келе жат- қанда, Ақбілек ақ отаудың жанында қарап түрады. Кӛшкенде, Ақбілек желегін қайырып, беліне қыстырып, отауын жығысып, жүк артысады. Кӛш жӛнеліп кеткен соң, артта қалған ӛңшең қыз-келіншек кӛк жорға мінген Ақбілекті орталарына алып, кӛшке жеткенше жарыс салады. Бұлар кӛш қасында топтанысып келе жатқаңда, қолдарында қаршығасы, бір топ болып күйеулері де сыпылдатып ӛте шығады… Ақбілек бала кӛтереді. Күйеуіне тартқан бір жақсы ұл табады. Күйеуі Ақберген екеуі ана жақта қаршығаларын айналдырып жатқанда Ақбілек бесіктегі бӛбегін тырбиған саусақайынан сүйіп, арқалығына асылып, еміреніп, емізіп отырады. Ағасы атқа мініп кеткенде, басына үкілі тақия кигізіп, бӛпесін алып алдынан шығады. «Ағаңды қарашы, шыбыным!» дегенде, бӛбегі ұмтылады. Ағасы бӛбегін жоғары кӛтеріп, насыбайын иіскейді… Бұдан да сұлу, бұдан да тәтті қиялдарда жатып, Ақбілектің кӛзі ілінеді… Таңертең Ұрқия келгенде, Ақбілек: — Кетіп қалды ма?— деп сұрады. — Кетіп қалды,— деді Ұрқия. Ӛйткені кешегі хатта күйеуін шақырғаны ұят болғандығы артынан есіне түсіп еді. * * * Арада тӛрт-бес күн ӛтті ме, қалай. Ақсақал үйде жоқ еді, Ақбілек Сарасын қолынан ұстап, әйнек алдында тұр еді. Малшылар мал қоралатып, малшы қатын сиыр сауып жатыр еді, қораның жоғарғы бұрышынан әйелдің жаулығы ағараң етті. Ұрқия екен. — Қалқам, құлағынды әкелші,— деді… — Шын ба? — Шын емей. Ақбілек Қажікенді шақырып кел деп сіңлісін жіберді де, ауызы жабыса қалды. — Енді қайтеміз? — Біздікіне түседі де… — Ағайдан ұят емес пе? — Жоқ, ойбай! Екеуіңнен бӛлек онда не ой бар дейсің. — Біздікінен бір тоқты сойыңдар. — Шырайлым-ау! О не дегенің? Оған бір күн қонақ асы бере алмағанымыз ба? Ақбілектің жүрегі алып-ұшып барады. Үйге кірді. Шам жақты. Шай жасады. Алашаның қайрылған жерін жазды. Жайнамазды дұрыстап ілді. Әйтеуір бір жерде байыз тауып отыра алмай, оған да, бұған да алаңдай берді. Ол бейне бір осы үйдің ішін кӛруге, сынауға, мінеуге келген кісі тәрізді. Бәрі де жинақы, таза, ретті болса екен дейді. Самауырын да, Қажікеннің жеңі де, малшы қатынның бет-аузы да, дастарқан, орамал да кір тәрізді. — Қарағым-ау! Жеңің салтақ-салтақ боп кетіпті ғой! Мұрныңды жеңіңмен сүртпесейші, әлдекімнің баласына ұсап,— деп, Қажікенді иегінен қақты. Қажікен Сараның қолындағы бауырсағын түсіріп, Сара ыңылдап жылағалы келе жатыр еді: — Айналайын, күнім! Қоя қой енді. Бауырыңа тимесейші! Сенің есің бар ғой!— деп екі бауырын уатып, басалқы айтты. — Үрбие-ау! Бетіңді кішкене жуып жүрсейші!— деп, қазаншы қатынның алдына бір уыс бауырсақ тастады. Жаулығы тозып кеткенін жаңа кӛргендей, апасының ескі кимешегін бермек болды. — Күн ұзақ далада жүргенде іштерің пыспай ма?— деп, қойшыға да тіл қатты. «Бү қай сӛзі» дегендей қойшы таңырқап: — Неге пысады?— деді. Ақбілек бәрінің қамқор анасы ӛзіндей, бәрін де қанаты астындағы балапанындай бауырына басып, жьільггқьісы келеді. Бәрін де ӛзіндей қуаньплтьі, бақьпты болса екен дейді. Еіикімді ренжітетін, ешкімге жамандық ойлайтын түрі жоқ. «Неге пысады?» деп, қойшының қоңырайғанын да жарастықты кӛреді. «Қайтсін, бақыр! Шаршап келеді ғой» деп ойлады. Шай күндегіден ұзақ ішілген тәрізді. Сараньщ ұйқысы келмейтін тәрізді. Қарадан қарап отырып асыға береді. Шай жиылысымен балалардьщ тӛсегін салды, тысқа шықты. Ас үйдегі Үрбиеге барьш: «Қазанды тезірек қайнат, ертерек жатамыз, ұйқымыз кеп отыр»,— деді. Қайтьш кеп, жұпар сабынын бұрқыратып, бетін, мойнын, білегін әбден тазалап жуды. Әбдірені ашып, мәре кӛйлегін алып, балаларға кӛрсетпей апасының ескі жаулығына орап, кӛрпенің арасын қойды. Ет піскенше Сара ұйықтап қалды. Қажікен қойшының қасында отырып, «Жалмауыз кемпір» деген ертегісін айтқызды. Ет түсірілді. Ақбілектің ет жегісі келмейді. Малшыларға «жеңдер» дей береді. Етті жеп болып келе жатқанда Ұрқия келді. — Жеңеше, ет же! Ұрқия: — Ауыз тиейін,— деп бір жапырақ салды. Ет жеп болғаннан соң, Қажікенді жатқызып, Ұрқиямен екеуі тысқа шықты, әйнек алдында тұрып, екеуінің күбірлескендегі әңгімесі — қалай жолығу, қай жерде жолығу еді. Ұрқияның ойы Ақбілекті ӛз үйіне апарып, екеуіне бір табақтан дәм жегізу еді. Ақбілек Әмір ағасынан ұялып, әрі үйдегі балаларды жалғыз тастап кетудің есебін таба алмай, бармауды қалап еді. Қаласа да Ұрқияның ойы дүрыс, шамның жарығында оны кӛріп отырып, бір табақтан ас жеген қандай жарастықты! Бұл тұңғыш жолығуы ғой, әрі сӛйлесіп, бері сӛйлесіп Ақбілек балаларды ұйықтатып, баруға бел байлады. Балалар ұйықтаған кезде Ақбілек мәре кӛйлегін, таза кемзалын киіп, жұпар иісін аңқытып, биқасап шапанын жамылып, аяғын ептеп басып, есікті ептеп ашып, буыны дірілдеп, табалдырықтан аттады. Ай жарық. Қар күмістей жылт-жылт етеді. Жұлдыздар жайнап түр. Екі үйдің арасындағы жалғыз аяқ жол қарауытып жатыр. Бұл жол — жұмаққа апаратын жол секілді. Осы жолмен барып қызықты, тәтті, сұлу ӛмірдің есігін ашатын секілді. Басқан сайын бақ есігі жақындайды. Жүрегі дүрсіл қағады. Ұрқия алдынан шықты. — Әмір ағам қайда? — Ауыз үйде. Сендер оңаша боласыңдар. Ой, алла-ай! Ақбілек шын сонымен бірге отырганы ма? Ұрқия есік ашты. Қатты ұйықтап оянғандай, қараңғы үй кенет жарқырап кетсе, кӛзің қандай үялады. Бақ есігі ашылғанда, Ақбілектің беті де ұялып, кіруге жүрексініп, әнтек кідіріп қалды. — Кір, қарағым, кір! Олар кӛрінбейді. Бірақ осы үй толған олар. Кӛйлегін судыр еткізіп Ақбілек кіріп келді. Бекболатқа отырған үйі нүрға толып кеткендей болды. Ақбілек жеңгесінің артынан еріп, сызылып келіп, тӛменірек отырды. Тура қарауға дәті шыдамай, тӛмен қарады. — Есен бе, қарағым?— деп әуелі Ақберген амандасты. Бекболат қалай амандасудың есебін таба алмай: — Есен бе, қарағым?— деп жоддасының сӛзін айта садды. Ақбілек: — Шү-шүкір,— деп ернінің ұшын қимылдатты. Тым-тырыс. — Анаңның артқы жақсылығын берсін! Құдай әмірі, бәрі мақүл. Тек ӛз мандайларың ашылсын!— деп, үнсіздікті Ақберген сейілтті. Бекболат үндеген жоқ. Ақбілек уысындағы торғын орамалымен кӛзін сүртті. Бекболат тӛмен қарады. Ол екі арада Ұрқия етін түсірді. Қонақтарының қолына су құйып, дастарқан жайды. Тӛсін салып, семіз тоқтыньщ жарты етін түгел асқан екен. Он шақты тоқтының маңдайы ғой. Ақбілек күйеуіне онша таянбай, арасына бір кісі сыйғандай қылып, табаққа таман отырды. Ақберген пышағын алып: «Тураймыз ба?» дегендей Бекболатқа қарады. Бекболат ым қақты. — Құдағи, мұнда келіңіз!— деп Ақберген астың алдын ана жақтағы қайын ағасына жіберу керектігін білдірді. «Ойбай, жей беріңдер, қарақтарым! Күйеу кәдесін соң істерсіңдер»,— деп еді, Бекболат сақау кісіше ымдап болмаған соң, Ұрқия табақты ауыз үйге апарып, бір жапырақ кесіп беріп, қайта әкелді. Күйеулер Ұрқияны шақырып, тӛртеу болып, табақты жағалай отырып, ет жеуге кірісті. Ұрқия отырарда Ақбілекке қарап: — Қарағым, жақын отыр! Бекболаттан несіне үяласың. Екеуіңнен жақын кісі жоқ. Бұ да бір мереке емес пе?— деп түртіп еді, Ақбілек әнтек қозғалды. Әйтсе де табаққа да, Бекболатқа да қашығырақ еді. — Иә, сӛйтіңдер, тізелесіп отырыңдар! Ұялатын үлкен кісі жоқ қой,— деп Ақберген де айтты. Екеуі бірдей қоймаған соң, Ақбілек қозғалып, Бекболаттың оң тізесіне шапанын сүйкей отырды. «Жеңдер, алыңдардан» басқа дастарқан үстінде пәлен сӛз бола ма? Жасырын келген күйеу түгілі, етке бас қой¬ғанда, Әлдекей ағайлардың да аузына құм қүйылып қалады. Бәрі де әдепті, сыпайы, бірін-бірі қалтқысыз сыйлап, шын кӛңілімен жақсы кӛріп, ӛліп-ӛшіп отыр. Ет жеп отыр деймісің? Бұлар ырыс жеп отыр ғой. Бекболат кӛз қырымен жарының бетіне қарап қояды. Ақбілек бұрынғыдан да сұлу, әдепті, салмақты, сәулім болған екен деп ойлайды. Мұндай жары болғанына ішінен мақтанып, мұртынан жымыңдайды. Ақбілек әнтек именіп, бетінің ұшы ойып алғандай қызара береді. Бекболаттың бетіне қарауға шыдамайды. Оның салалы саусақтарына кӛзі түскенде «қара мұрттың» саусағы есіне түсіп, ӛз ойынан ӛзі ұялып отыр еді. Күздігүнгі беймаза қара шыбындай, дәл осы арада есіне түсіп мазасын алғанға ішінен қынжылып еді. Бірақ Бекболат оны сезбеді. «Сезді ме» екен деп Ақбілек шашын сипаған боп шалқайыңқырап Бекболаттың бетіне бір қарады да, кӛзіне кӛзі түсіп кетті. Оның кӛзі «сүйгенім бір сен» деп түрған тәрізді. Талмау, буалдыр кӛрінді. Ақбілек: «Мен де сенің жолыңа жаным құрбан» дегендей салалы, оқ кірпігін салмақпен қағып, жылтыраған қара кӛзін бір тӛңкерді. Екеуі де біріне-бірі кӛңілі тойды… Тамақтан кейін Ұрқия күйеу мен қалыңдықты ертіп, шығарып салды. Екі жар қораның сыртына жеткенде, аяқтары қоюлады. Әнеки, тоқтады. Жар қолы жардың белін қысты. Ақбілек назданып жоғары қарағанда: Ай жүзін аспанда от керді. «Сүйсең сүй!» дегендей, жұлдыздар жымың қақты. Қылыш мұрт бал ерінге тигенде: «Демалыс ысынып, Саусағы суынып, Белгісіз кысылып, Пішіні кұбылып, Иығы тиісіп, Үндемей сүйісіп, мас болып…» жатқанын ақын Абай болмаса, біз суреттей алмаймыз… Аңсап жолыққан екі ғашық тар тӛсекте не айтысып, не қойысады? Таң атқанша пыш-пыш деп кӛп сыбырласты, ол сыбырды жазуға роман — қалам, аспан — қағаз, теңіз — сия болу керек… Және қараңғы үйдегі күйеу, қалыңдықтың сыбырын тыңдайтын жеңгесі біз емес, оны жеңгелерінен сұрай жатасыз; әйтеуір ел тұрмай, Бекболат атқа қонды. Ақбілек шапанын бүркеніп қасында түрып, жеңгесі қолтықтап аттандырып, саулық тілесті. Бекболат келіп кеткеннен былай, Ақбілек анасының қайғысын аз-аздап ұмыта бастады. Ӛйткені ӛз тілегі, ӛмірі, ӛз бағы қызықтырып, басымырақ бола бастап еді. Бекболаттың жиі келіп жүргенін тіледі, онсыз ӛмірде қызық жоқ тәрізді кӛрінді. Алайда ол тілегін күйеуіне білдіруге ұялып еді. Бір күні жүрегі айньш құсқаны… Жүрегі бейжай болады да тұрады. Жұмыртқаға зауқы шабады. Танданады. Жерік болғаны ма? Бекболат келіп кеткелі бес күн аралаған жоқ қой. Онымен де тұрмады, Ақбілек толғақ науқасқа ұшырады. Ұрқия ӛзі бала кӛтермесе де, бала кӛтерген әйелдердің жерік болғанда қайтетінін біледі ғой. Ақбілектің жата беретіні, жұмыртқа іздегені, талғағы — аумаған бала біткен әйелдің белгісі. Ақбілек жеңгесінен дертінің мәнісін сұрай берген соң; — Қалқам-ау, бойыңа бірдеңе бітті ме деп шошимын,— деді. — Қойшы, жеңеше? Қайдан бітеді? — Кім біледі. — Жаңада емес пе еді? — Қайдам… — Тез білінуші ме еді? — Біраз ай ӛткенде білінсе керек еді. — Ендеше бұрын болды ғой. — Сӛйтіп масқара болмаса… Айтқандай-ақ екі қабат болғаны күн асқан сайын мәлім болуға айналды. Етегі де кӛптен бері сынбапты, іші томпайған іспетті… Ақбілекке бұл — жаңа дерт болды. Ұзатқалы отырған қыз емес. Күйеуінің келгенін жұрт білмейді. Және күйеуінен екені де екі талай, дерт болмай қайтсін… Жеңгесімен сыбыры тағы молайды. Баланы қалай түсірудің амалын кеңесті. Ұрқия жансыздан, кәрі қатындардан бала түсірудің ем-домын сұрастырды. Бала бірдеңеден шошығанда, жығылғанда, оқыста түсетінін білді. Ұрқия қараңғы бұрышта тығылып тұрып, Ақбілек келе жатқанда, «ап!» деп шошытып байқады, ойнағансып, ішке түртіп байқады. Оған түсетін бала кӛрінбеді. Ақбілектің ішкені ас болмады. Жатуды, күрсінуді кӛбейтті. Сӛйтіп жүргенде, бір күні отырьш, Ұрқия: — Шырайлым-ау! Мен де екі қабат болдым білем, сарымсаққа зауқым шабады, менің де жүрегім лоблып, құсатын болдым…— деді. — Сенікін қойшы! Сенің тілегің бала ғой… Құдай кӛз жасыңды игені де,— деді Ақбілек. Ұрқиянікі рас екен. Бір күні ауылдың бір-екі қатыны қабу қабып отыр еді, Ұрқия ауыз үйге барып, лоқсып, құсып келді. Қатындарға келіп, жерік боп жүргенін, бала біткенін айтып: — Ӛсітуші ме еді?— деп сұрады. Қатындар: — Құдай берейін десе, қиын ба?— деп тамсанысты. «Құтты болсын» айтты. «Ұрқия екі қабат» деген хабар кешікпей-ақ ауыл арасына жайылды. Тілеулес қатындар: «Байғүсқа болсын» деп, Мамырбайдікіне араласқанын күндейтіндер: «Әй, қойшы! Ол бала тапса, біздің сүр тӛбет те күшіктер» десті. Дегенмен Ұрқияның екі қабаттығы анық болуға айналды. Бір-екі айдан кейін іші де білініп қалды. * * * Аздан бері ақсақал аттан түспейтін болып кетті. Ағайын арасының дау-шары, кемпір назы дегендейін ақсақалдың алдына келмей тұрмайды. Біреуге о деп, біреуге бұ деп сӛзге кіріспесе, ептеп-септеп ӛз құлқынан да ойламаса — ел адамының адамдығы, айбыны бола ма? Әйтпесе «ақсақал» атана ма? Мамекең де «ақсақалдық» қалпын құрып, атқа мініп жүреді. Не жұмыс барын кім білсін, бұ күн қасына Ұлтарақты ертіп, Әбен ауылына кетті. Ел адамдары ол ауылға осал- оңтағай жұмыспен бармаса керек қой. Ақсақалдың барысы да, сірә, тегін емес қой. Жүрерінде ауылдағы Ӛрміш Тайкӛтті шақырып, сақал-мұртын тұнжыртып, кеңірдек жүнін қырдырды. Ақбілектен жуылған кӛйлегін сұрап киді. Тӛс қалтасына сегіз бүктеп, таза орамал салды. Етігін де түкіріктетіп сүрттірді. Кӛптен бері бүйтіп түзелгенін Ақбілек кӛрген жоқ еді, бір сый жерге баратынын іші сезді. Әбен ауылы отыз шақырымдай еді. Біздің Қырекеңдер болса, жолда бір ауылға қонып, бір ауылға түстеніп отырып, алтыншы күні қоналқаға әрең жетер еді. Мамекең ондай қолы тиіп жүрген азбан ақсақал емес қой. Жолда атын бір шалдырып, қонаға Әбен ауылына келді. Жайлауда болмаса, қыстауында отырғанда Әбен ауылына бармағалы екі-үш жыл аралап кетіп еді. Әбен ауылы Алтайдың бір шорай қойнауында. Былқылдақ бұлақ. Бұлақ бойы — тал. Сырты — орманды, ақбарлы заңғар тау, алды — бұйрат. Бұйрат ішіңде — қамысты кӛл. Бұлақтан ӛте берістегі ұзын қора Әбендікі. Анау — таудың ет бауырындағы жеке қора әкесімен туысқан Сатай қажыныкі. Мамырбай ақсақал бұлақтан ӛтіп, қораның ығындағы тармақ діңгекке таман келе жатыр. Арты тұтас, алды ашық, жарыса созылған екі ұзын қора. Ортасы — беті ашық аран. Бұл аранға 5—6 жүз жылқы сыйып кетеді. Теріскейдегі ұзын қораның күнгей беті жағалай есік. Мұның бәрі қойға, тайыншаға арналып соғылған бӛлек-бӛлек мал қора. Анау артқы кӛлденең ӛңшең ат қора. Күнгейдегі ұзын қора байдың үйлері. Ӛзі отыратыны бір басқа, екі қатынның үйі екі басқа, баласының отауы, қонақ үй, малшылардың үйі, шошала, еттік, астықхана… Қораның тӛңірегі тап-таза. Аранның түкпірінде буы бүрқырап, екі ат суып түр. Ақсақал аттарын діңгекке байлатып, етегін қамшымен бір қағып, қақырынып, теріскей жақтағы кішкене есіктен байдың қорасына кірді. Қадалары бір-бір кісідей кӛш құлаш дӛңбекпен, сыбысы шырышпен жабылған бүп- бүтін оқтай заңғар қораға кіріп келгенде недәуір-ақ денелі ақсақал баладай боп кетті. Ӛмірі мұндай қораға кіріп кӛрмеген Ұлтарақтың кӛзі бақырайып, ауызы аңқиып қалды. Толып жатқан есіктің қайсысына кірерін білмей, аңырып түрғанда, бір есіктен оңтайлы аттай даяршы жігіт шыға келіп, сәлем беріп, қонақ үйге бастады. Сыңғырлаған жаңа есіктің табалдырығын аттап, қонақтар үйге кірді. Ақсақал сәкі тақтайға отырар-отырмаста даяршы жып етіп, етігін тартты. Ұлтарақ қолбаңдап, жете алмай қалды. Етік қоятын жері де бӛлме тақтайлы қабырғадан шығарған шкаф екен. Үйдің асты тақтай, тӛбесі қолдың саласындай мүсін шыршамен итарқалау қыла жауып, ақпен сырлап тастапты. Кіре беріс жер аласа, құр тақтай, одан арғы жер тӛрдегі үлкен әйнектерге шейін киіз, алаша, кӛрпе, бӛстек тӛсеулі биіктеу сәкі. Екі әйнектің арасында жоғарыда желдеткіш шырылдап ән салып тұр. Ұлтарақ диірмен бе деп ойлады. Бұрыштағы карнезді нар пештің қуысында — қаз мойын жез шәугім, пештің алдында — үлкен жез шылапшын. Тӛрдегі кӛлденең сырықта — қызыл ала тек жайнамаз, екі сүлгі. Осы секілді үш қонақ үйдің ортадағысына Мамырбай ақсақал келіп отырды. Оң жақтағы үйде де қонактар бар екен. Күбірлеген дауыс естіледі. Қас қарайған кез еді. Даяршы жігіт жетілік лампаны жағып, қайыңның безінен нақыштап істеген үш сирақты күрсіге орнатып, ортаға қойды. Біраздан кейін даяршы кіріп: — Бай келе жатыр,— деді. Ақсақал ӛңірін жиып, қобдиланып, тамағын кенеп, ұлық келе жатқандай шалқайыңқырап, сіресіп қалды. Бай келді. Ақсақал ұшып түрегеліп, қол қусырып сәлем берді. Бай дауысын әрең шығарып, әлік алды. «Жарықтық әлі қартайған жоқ екен. Без белді қара бүркіттей, айыр сақал, қылыш мүрт, қабақты, қасты, мұрынды, айбынды, арғымақ, ақ сары кісі. Келбеті бұрынғының батырындай. Байдың қасында Мамырбай — ақсақал емес, қарын тоғыршық тәрізденіп кетті. Бай түрегеліп тұрып, даяршыға аяғын ұсынды. Даяршы мысықша жып етіп, етігін еппен суырып, тері шалбарының құрысқан балағын жазды. Мамырбай ақсақал екі қолын ұсынғанда, бай бір-ақ қолын берді, тіп-тік болып, қара ешкі терісі бӛстегіне келіп отырды. — Шаруалар амаңдық па?— деп келте ғана амандасты. Ақсақал байдың күйі-жайын, ауыл-аймағын да қазып, амандық сұрағанда, бай: — Аман,— деп бір-ақ рет жауап берді. Аз тым-тырыстан кейін:— Сапар оңғарылсын!— деді. — Әлей болсын!— деп ақсақал қаутаңдады. — Анау үйдегі кісілерді мұнда келтірші!— деп бай даяршыны жүмсады. Деді-ақ мұң — тӛрт-бес кісі жетіп келді. Байдың: — Сіз берірек,— деген сӛзінен ақсақал қадірлі қонақ ӛзі екенін сезіп, мардамсып қалды. Ол келген қонақтардың ішіндегі сорпаға шығары: Имамбай би, Әлдекей, Мүсірәлі екен. Қалған екеуі — солардың жолдасы. Бүлар сол ретімен ақсақалға таяу жер-ден орын алды. Қонақтар амандасып, жайланған кезде, үлкен кӛк дас-тарқан жайылып, бауырсақ шӛмеле боп тӛгіліп, ақ тәрел- кемен екі жерден сары май қойылып, сары бие самаурын күжілдеп үйге кірді. Самаурынның екі жағындағы екі епті даяршы қара подносқа қызыл кӛрлен шыны аяқтарды қатарлап тізіп, шай құюға кірісті. Шай құюы да тәртіп: бір де бірінің аяғын ауыстырмайды, ілгерілі-кейінді құймайды, ернеуінен асырмайды, біріне-бірін соғыстырмайды, әккі дүкеншілердей қолы-қолына жұқпайды. Тӛрдегілердің шайы күрең, қаймағы кесек болып құйылады. Мүсірәліден тӛмен кеткен соң, шай кӛгілдірленіп, ар жағынан Семей кӛріне бастайды. Май да, бауырсақ ұйтқысы да ақсақал алдында, тӛменгі жаққа шашырандысы барып жатыр. Біздің Ұлтарақтар шетке шыққан бауырсақты қасқырша қақши берген соң, бай: — Ана жаққа бауырсақ жіберші,— деді. Мамырбай ақсақал: «Бауырсақты үркітіп отырған сен бе?» дегеңдей, жолдасына зілді кӛзімен бір қарап қойды. Бытырап жайылған тоқтыларға содан кейін азырақ құт қонайын деді. Шай үстінде пәлендей сӛз бола қойған жоқ. Ақсақал сегіз бүктеулі орамалын суырып, мандайын сипай түсіп отырғанда, бай шыны аяғын тӛңкерді. Кейін қалса, айып тӛлейтінінен жаман, ӛзгелері де тӛңкере бастады. Шай жиылды. Байдың малдасын құрып отырғанын кӛріп, бар адам аяғын кӛсілген жоқ. Әлдекей ӛзіне-ӛзі келіп, қара шақшасын суырды. Бай ым қақты — топырақ салған, қалақшасы кішкене шылапшын Әлдекейдің алдына жетіп келді. Сондай бір шылапшынды ӛз алдына қойып түкіріп отырды. Оны кӛрген Ұлтарақтар қалай болса солай былш еткізуді доғарып, қақырғысы келсе, тысқа шығатын болды. Әлдекей қаз мойынды баяғы қағысына салды. Мүсірәлі құс кӛрген қаршығаша қобдиланып, алақанын жайып еді, Әлдекей бетіне ажырая қарап, басын шайқап, шақшасын тұтамдап отырып алды. Алақаны жаюлы қалған соң, Мүсірәлі үялыңқырап: — Кішкене, кішкене,— деді. — Ӛзіндікін атсайшы,— деп Әлдекей қырын қарады. — Әкел бері!— деп Мүсірәлі омыраулап, тізеден тартты. — Болмайды,— деп Әлдекей оны елең қылмай, жайымен түкіріне берді. Сол кезде бай жымиып, Әлдекейге қарап: — Мүсірәлі саған неге жабыса береді?— деуі-ақ мұң екен, Әлдекей қоқиланып: — Білмеймін, осы иттің маған не ғып үйір боп жүргенін!— деп, бір жымиып алды. Мүсірәлі Әлдекеймен құрдас еді, әзілге доғал болған соң, Әлдекей оның иығынан түспеуші еді. Бай сонысын біліп, әлгі бишараны «тағы бір қолға ал» дегені еді. Байдың мұнсын сезген соң, Әлдекей ұзын кеңірдегін созып: — Баяғыда осы Мүсірәлі Шаян ноғайдың бақалын қыдырып жүр еді,— деген кезде-ақ отырған жұрт жымыңдап, күлуге ыңғайлана бастады. — Бұл онда Бӛкетпен құда ғой. Бӛкет бір тілді адам еді. Сонда Мүсірәлі қалмақшы Исабаймен оңаша сӛйлесе беріпті. «Құдаңыз сізді керек қылмай кетті-ау!» деп, жұрт Бӛкетке қалжыңдаса керек. Сонда насыбайын атып болып, Бӛкет айтқан екен: батыр мен батыр маңдайласқан жауда бас қосады; шешен мен шешен таңдайласқан дауда бас қосады; молда мен молда жайнамазда бас қосады; ит пен ит жер ошақта бас қосады. Анау — қалмақшының иті, мынау — қасқыр тымақтың иті. Екі иттің бас қосқан жері осы болды ғой,— деген екен. Жұрт ду күлді. Мүсірәлі қызараңдап: — Уа, шіркін-ай, уа, шіркін-ай! Қашан сүй деп… Ӛзің кім едің?..— деп келе жатқанда, Әлдекей тағы киіп әкетті: — Тәнті мырзаның аузынан жалыны шығып тұрған кезі. Біздің Сәрсекеңе қырындап жүрсе керек. Қозыкеге келіп түсіпті. Қозыке: «Сәрсекең алдына жай, Сәрсекең алдына жай» дей берсе керек. Сонда Тәнті мырза дастарқанды серпіп жіберіпті. Жұрт аңтарылып отырып қапты. Омарәлі ділмар адам екен, сӛзді со кісі бастапты: — Ертеде бір хан жаман хандікіне қонаққа келген екен. Жаман хан салған жерден: «Е, хан, еліңіздің қатыны буаз ба? Малы жуан тыша ма?»— деп келе жатқаңда, ана бӛлмеде отырған қатыны шыжымды тартып қапты. Жаман хан борбайын ұстай-мұстай түра жӛнеліпті. Жаман ханның данышпан уәзірі бар екен. Жақсы хан уәзірден: «Ханың неге кетіп қалды? Қатыны буаз ба? Малы жуан тыша ма» дегені қай сӛзі?»— деп сұрайды. Сонда уәзір отырып: «Қатыны буаз ба?» дегені — «еліңіздің есімі қалай?» дегені еді; «малы жуан тыша ма?» дегені — «шаруасы берекелі ме?» дегені еді. Сіз сол сӛзіне түсінбеген соң, кетіп қалды депті. Жақсы хан аттанған соң: «Мені не деп кетті?» деп, жаман хан уәзірінен сұрағанда, уәзір манағы жауабын айтып: «Сізді мақтап кетті»,— депті. Сонда жаман хан: «Уай, әттеген-ай! Шыжымды ерте тартпағанда, одан да дәмді сӛздерім бар еді»,— деген екен. Сол тәрізді бұ кісінің шыжым тартып отыратын бәйбішесі еді. Қозыкенің сӛзінде нарық жоқ,— деген соң, Тәнті мырза мырс етіпті, жұрт та күліп, қошемет қып, тамақ жеуге кіріскен екен.— Біздің Мүсірәлі де жаман хан секілді. Ӛзінен қатыны тәуір адам,— дегенде, жұрт тағы күлісті. Манағы — манағы ма, Мүсірәлі одан жаман қызараңдап, дабырлап: — Сен бір надансың!— деп келе жатыр еді, Әлдекей тағы бір мысал сӛйледі: — Әкімбек мырзанікіне Алшыбайдың Сламбегі келіп отыр екен. Жанабіл қожа, осы Асекеңдер де бар екен. Бір сӛздің кезегінен Сламбек Жанабілдің қожалығына тиіп сӛйлесе керек. Сонда Жанабіл отырып: — Имам… Таптазани мен Қожан Баһаудден бір мәжілісте отырса, біреу: «Язилжалал!» депті. Таптазани ғалым кісі екен: «Зұлжалал емес, залжалал деген дұрыс» десе, Қожан Баһаудден қызып кетеді: «Лауқылмақпұздың ӛзінен қарайық» дейді. Қараса, «Зұлжалал» екен. Сонда Таптазани назаланып: «Ей, тәңірі! Залжалал еді ғой! Мынау үтірді сызып тастайын ба?» дегенде, құдай тағала: «Сенікі де дұрыс: «залжалал» еді, бірақ мына Баһаудден кереметті құлым еді, осыны ұялтпайын деп, «Зұлжалал» қып түзетіп қойып едім» деген екен,— депті. Құдай ӛтірік айта ма?— деп, Сламбек Жанабілді ұялтты. Жанабіл Сламбекті тоқтатқалы: «Қаз дауысты Қазыбек ӛлгенде Бегі Мысық әулие ӛлікті асасымен үш салып, тӛртінші сала бергенде: «Жындымысың?» деп, біреу қолын ұстай алған екен. Сонда Бегі Мысық әулие: «Ӛй, қолымды бекер ұстадың-ау! Енді бақ-дәулет үш атасына шейін-ақ барар» деген екен дейді. Сламбек Қазекеме үш атадан соң келеді екен: сӛзден жығылыпты. — Бұл Мүсірәлі, рас, Таптазани сияқты ғалым адам. Одан-бұдан жинастырған сӛз болмаса, бізде мұныкіндей ілім жоқ,— деп, Әлдекей «надансың» дегенге тағы оңдырмай кекетті. Жұрт тағы қарық болысты. Жақсылардың бұл қаңқулап отырған Мүсірәлісі — құдасы келінін бермейтін болған соң, байдан жәрдем сұрай кеп отырған кісі еді. Партияда бес түндікті артынан ерте алмайтын, ағайынға сүйкімсіз, малжанды, қарау адам еді. Мүсірәлінің иін қандырған соң, қызыңқыраған бай бір жігітіне ым қағып, домбыра алдырды. Жынды Қара деген жігіті қазақ пен сарттың айтысқанын айтып, қонақтарды ду күлдірді. Ӛлеңнен жалыққан кезде, байдың бір ым қағуымен Жынды Қара ұртын қушитып, ернін шүртитіп, екі қолын артына жіберіп, шапанын кӛтеріп қанат қылып, еңбектеп, секектеп, бүркіт болып, тӛменгі жақтағыларға тӛніп, екі аяғының арасынан насыбайын саңғыды. Оның қызығы басыла бергенде, Жынды Қара кетіп қалып белдемше байлап, басын ақ орамалмен тартып, буаз мәтүшке болды. Мәтүшке былдырлап, орысшалап, әрқайсысына бір шарылдап, артымен еңкейе беріп, бұтының арасындағы қуыққа құйған суын қонақтардың үстіне шашты. Онысы буаз мәтүшкенің түзге отырғанын салғаны еді. Кӛбінесе буаз мәтүшкенің құты Мүсірәліге түсті. Тӛрдегі Мамырбай, Иманбай, Әлдекей ақсақалдар «мәтүшкенің сыйынан» қағыстау қалды. Әңгіме, ойын-күлкімен отырғанда, тамақ та пісті білем, даяршы сыбыр еткен соң, бай ӛз үйіне кетті. Қонақтар да бір қабат желпініп: «Ойбай, қызық-ай!» десіп, күн райын, тоғабын сӛз қылысып үйге кірді. Ет мейлінше мол болды, тең жартысы жеусіз қапты. Ет асауға бір адам келген жоқ. Байдың тәртібі солай ғой. Семіз тай сойған екен, жылы-жұмсағын салған екен. Табақ жайылған кезде Әлдекей кӛңілденіп: «Тоқтар ишанның айтатын қазы-ю, қозы-ю, қызы-ю, қымызы-юы бол-ған екен!» деді. Десе де, оптығып отырған кісі қомағайланып, үлпершектен басыңқырып жіберіп, қараған қуған түйеше қолы қыдырыңқырап, қара кесегін іздеп кетті, ӛзгелері де мелдігінен атып, майды саусақтың саласынан ағызып, жаласып, саусақпен бірге бойы да балқьгды. Әлдекей жұрттың кӛңілдегі сӛзін біле қояды ғой: «Шіркін, бай десе, бай ғой!» дегенде, ӛзгелері де: «Есеп бар ма?», «Құдай берген кісі ғой!» десті. Ия… Құдай берген кісі ғой! * * * Торы шолақта бес тал құйрық бар, оның жарымы да тал сияғы жоқ бірдеңе. Жол дегеніңіз — ӛртеңдегі қараған. Сондықтан ба екен, үйтетін бастай, мойны қылқиып түрғаны. Бүтін арқаны торы шолаққа тағдыр жазған емес. Қолыңды арқасына таман апарсаң, құлағын жымитып, артын қиқаң еткізіп, тізгіннің ар жақ тілін тартып тұрмасаң, қоң етіңнен қыршып алады. Торы шолақтың жоны сида, қарыны қабақтай, бұты таяқтай. Сонда да шолақ тоймыш, ӛмірі арық та, семіз де боп кӛрген жоқ. Торы шолақ ыстық боп кӛрген мал емес, аузын жерден екі елі айырмайды. Жұрт торы шолақ тоймыш болған соң, арқасынан ер түспейді деп ойлайды. Ер түспесін білген соң, торы шолақ тоймыш болғанын қайдан білсін. Торы шолақ кӛзіне кӛрінгенін күйедей соға бермегенде, не бітірсін, үйірі иесіз қап бара ма? Тігетін кестесі қалып бара ма? Кӛп жылқыдан, бос жүрістен күдер үзгелі қашан. Құнан болғалы торы шолақ қойшының астынан арылған жоқ, бұ күнде торы шолақтың қаншаға келгенін жұрт ұмытып та кетті, тек торы шолақты біледі. Торы шолақ беріктіктен қойшыға ат болды ма, ол арасы мәлім емес; әйтеуір торы шолақ берік. Торы шолаққа қамшы дегеніңіз — жалақтың тілімен бір есеп, ӛйткені борбай жақты қойшыға тапсырып, ауызбен ауыл-үй қонған болатын. Торы шолақтың жаны сүйетін жүрісі — аяң. Бүлкектен де оған налог тӛлегені оңай. (Желіс, шабыс түске кірмеген нәрсе ғой). Ӛйткені кішкене бүлкектесе, қарыны қорық-қорық етіп, шорттасы үзіліп кете жаздайды. Оның бүлкегі мінген кісіге де пәлен бапты емес. Оны бүлкектетем дегенше, томарлы жерде қоқай арбаға мін. Қойға мінген мал құл болып кетеді ғой. Қалайда торы шолақ үштің біріне қосылған мал. Ол үшіміз: жаман қатын, шабан ат, ӛтпес пышақ қой. Торы шолақты неге сӛз ғып отыр деп қоңыраймаңыз. Оның кішкене кілтипаны бар. Мана Әбен байдың үйінде құрметті қонақтар кӛк дастарқанды жағалай отырып, шайға бас қояды ғой. Дәл сол кезде осы торы шолаққа мініп, Қойтеке түйеге кеткен еді. Малшылар да торы шолаққа ұқсап, жоқтан ӛзгеге ерініп, біріне-бірі иек сүйеп кететін әдеті ғой. Түйеші қойшыға сеніп, ауа жайылған бес түйесін қайырмаған екен. Ӛзі қайырып алар деп, қой ұзап бара жатқан соң, қойшы да айдап келмепті. Күн кешкіріп бара жатқан соң, қойшы мен түйеші әңгімеде жүріп, атқа жеңіл Телпекбайды тауып алмасын ба? «Сен барып, айдап келе ғой?!» деп, торы шолақпен Қойтекені жіберді. Әкесі осы қойдың соңында жүрумен басы кӛрге кірген, шешесі байдың сиырын сауатын жетім бала кім десеңіз, ол — Қойтеке. 9-дан 12-ге дейін Қойтеке козы бағып, 13-ке шыққан жылы қойдың соңына түсіп еді. Тіс қақпаған бала қойшыны ана қойшылар «қолды-аяқты бала» кӛріп, оған-бүған жүмсай беруші еді. Қойтеке де жасынан кӛп жүмсалған кежір бала ғой, әйтпесе тіл алмаса, үлкен қойшылар «тоқмаш» сыйлап қоятынын білген соң, жазған Қойтеке тепеңдей түйеге тартты. Қойтекенің астында желқом, оның асты торы шолақ, қолында шығыршықты кендір қамшы, кигені шолақ қаудыр тон, аяғында шана бас шоқай. Кӛз барында түйенің қарасын кӛрейін деп аяғын тыпырлатып, шолтаң еткізіп торы шолақты борбайға салып-салып қалады. Торы шолақ қырсаудың қырсауы, бит шаққан құрлы қабарына келмейді. Торы шолақтың кӛрген қоқайы осы-ау! «Ӛй, жамандат! Ойсыл келгір!.. Құлағыңды… Иттің малы!» деп Қойтеке тістеніп, шапқа да, басқа да, мойынға да ұрады. Сол кезде торы шолақ басын бір изеп, екі адымдай ғана бүлк-бүлк борсаңдайды да, жорғасынан жаңылып кеткен немеше, жалмажан қыбыр аяңына түседі. Қойтеке тағы ұрады, боқтайды, қарғайды, сілейді, жұлқынады, тыпырлайды. Торы шолақ міз бақпайды. Жұлқы-ып-жұлқынып Қойтеке әбден терледі, қол-аяғы да талды. Сонда да тыпырлауын қоймайды. Әлден уақытта бір дӛңге шығып, кӛз ұшында бұлдыраған 4—5 қараны кӛрді. Қас қарайып барады. Енді тезірек жетейін деп торы шолақты тағы да басқа, кӛзге тӛпей бастады. Сол тӛпеудің үстінде кендір қамшының басы ұшып кетіп, сабы шолтаң ете түсті. Олай іздеді, бұлай іздеді. Шӛптен айырғысыз кендір не табылсын. Кендір қамшы адыра қалған соң-ақ, Қойтеке мен торы шолақтың басына бір алуан жаңа дәуір туды. Бұл дәуір туысымен-ақ торы шолақтың мерейі үстем бола бастады. Қу шекесіне, жұқа шабына жылтындап маза бермейтін шыбын-ан құтылды. Шолақ саптың сіреу теріге былп еткенін бұйым кӛрсін бе? Бірақ бұл дәуір Қойтекеге жайсыз келді. Қажып қалған қары қатты ұруға жарамады, ұрғаны ӛтпеді. Торы шолақ аянды азайтуға айналды. Мына қыбырмен анау бес қараға жете алмасын сезді. Қарғап, зарлап, боқтап, кейіп, ақтық күшін жия, қос тепекке салып, тыпырлап кӛріп еді, торы шолақтан қайран болмады. Қойтекенің жүрегі ӛртеніп, күйіп, долданып, кейіп, жылап, домалаң етті де, торы шолақты басқа бір салып қоя берді. Қара түн жан-жағын қамап жұтып қоятындай ұмтылып келе жатыр. Таулар бұлдырап барады. Айдалада жермен- жексен қыбыр-қыбыр етіп, домалаңдап Қойтеке келеді. Жүрісі ӛнбейді. Қай бір борбайы ұзын кісі. Тойталаңдаған шоқай етік кегжиіп кейін тартады, томаршағы бұлтылдап тайғанай береді. Сонда да ентелеп, ентігіп, жан ұшырып, тырбаңдауын қоймайды. Тер пұшпағынан ақты. Жыртық милық, жалбыр тымағын қолына алды, жаман тонның белін шешті. Ә дегенде бойы әнтек сейілген тәрізденді, аздан соң шекесіне қыл бұрау салған адамдай басы тарыла бастады. Тер қатқанын біліп, жаман тымағын жалп еткізіп қайта киді. Не дегенмен жанды қарға ғой, борбайы тызыңдап, жер кенеше қыбырлап келеді. Бір игі жері — алыс-жақынды кӛп кезіп, тырбық борбайы жер мӛлшерін алған ғой; алғашқы бетінен адасқан жоқ. Әлден уақытта серейген мойнақтарды кӛзі шалды. Келе-ақ: «Шӛк, былай, ақ шелек!» деп, шырылдап айғайды салды. Түйелер: «Сен қайдан келіп қалдың?» дегендей әуелі аңтарылып, бір қарады да, жаяу Қойтеке екенін кӛрген соң «ыж-ыж!» деп мазақтаған немеше мойындарын қақырайтып, кӛрмегенсіп, қырындап жайыла берді. Әйткенмен тырбаңдаған Қойтекенің шо-ақ ағашы тірсектеріне тықылдай бастаған соң, түйелер елейін деді, айдаған жағына ығыса берді. Бір жаман жері — ішінде бас білгі түйе жоқ екен. Мойнақ ит қайбір жӛнге жүрген, бірін қайырса, бірі теріс лағып, сілесін әбден қатырды. Қайырған сайын қарғайды: «Жау алғыр, иттің малы» деп қояды. Түйелерге «қарағым!» дегенмен бір есеп. Тайталаңдап алас ұрып жүргенде, ӛкшесі даладай боп қажалып қалған екен, қаны сорғалап, майы шығып, ауырып жүргізбейді. Жерде қырбық қар, түн. Амал жоқ, шоқай етігін қолтығына қысып, жаяу жүгірді. Әудем жерге бармай-ақ, мұзға тыққаңдай аяғы ағаш боп қатып қалды. Аяғы мұздаған соң, бойы да жаурады… Тісі тісіне сақылдап, дірілдеп, ӛлдім-талдым дегенде түйелерді айдап, ауылға келді. Келе мұрттай ұшып, ас үйдегі жаман жабдық ортасына кірді. Мана біздің «жақсылар» Әлдекейдің Мүсірәліні мазақтағанына, Жынды Қараның буаз мәтүшке болғанына мәре- сәре болып, жылы үйде майға тойып, «құдай берген кісі ғой» деп байды мадақтасып жатқанда, Қойтеке: «Иттің малы… ақ шелек!» деп егіле еңіреп, үсіп ӛлгелі келе жатыр еді. Қойтеке жаурап келіп, үсіп жығылғанда, «тоңып қал-ды-ау» деп аяудың орнына, манағы қойшы: — Торы шолақ қайда?— деп сұрады. Ӛзі ыңқылдап, күрсілдеп, беті албырап жатқан Қойтеке: — Қалды далада..— деуге мұршасы келді. — Жұрымың құрғыр-ау! Оны неге тастап кеттің? Қасқыр жеп қойса, қайтесің?— деп қойшы қоңқылдап, жер- жебіріне жетті. Қойтеке не жауап қайырсын, ӛзі бойын жылыта алмай, танауы тарс бітіп, тӛңбекшіп жатқан кісі. Тек бәйбішенің «қаттысын қайырып, жұмсағын жұмырып» жаңа ғана болып келген шешесі: — Қойтекемісің? Ас жедің бе? Не ғып жатырсың?— деп сұрады. Баласының ыңыранып, тісін шықырлатқанын есітіп, шешесі: — Ой, жасаған, не болды?— деп қасына келіп, үңіліп еді, баласы ышқынып, солқылдап жылап қоя берді. «Соры қайнаған шіркін, сорың қайнаған екен ғой!» деп шешесі де кемсеңдеді. Сол жатқаннан Қойтеке түрған жоқ. Бір жүмадан кейін таң сәріде тӛрт қүлақты ескі бейіттің түбінен үш-тӛрт малай жер ошақ қазып, жазған сорлының кішкене денесін қара жерге тапсырды. * * * Мамырбай ақсақал таңертең тысқа шыққанда, сеңсең ішігін күміс кісемен шарт буынған Әбен бай екі қолын ұстап, үш жігітімен қара атты айналдырып жатыр екен. Тықай тағасы түсіп қалыпты, соған жаңа таға таққызбақшы екен. Мамырбай ақсақал байға сәлем беріп, қасына таман келіп түрды. Байға сӛз қатқалы: — Тағасы түскен бе?— деді. Бай «не кӛріп тұрсың» дегендей, аттың аяғынан кӛзін айырмай: — Е!..— деді. Бір жігіт аттың қүлағы мен шаужайынан ұстап, енді бірі бүкпеген аяғын сүйеп, үшінші мініскер жігіт шегенің тұқылын суырып жатыр екен. Мініскер бір шегені балғамен шегіндіргелі жатқанда, бай тұрып: — Оған болмайды. Кемпірауызбен суыр,— деді. Дуалы ауыз ғой, кемпірауызбен оп-оңай суырылды. — Үлкен үйде, шкафтың астыңғы тартпасында, кішкене ақ жәшікте тағаның шегесі бар, бәйбішеге айтып, одан алты шеге әкел!— деп бір жігітті жұмсады. Кӛз ілескен жоқ, жігіт барды да алып келді. Жаңа шегені қаға бастағанда ат шапшып, айнала берді. Бай бар ынтасын салып, еңкейіп сығалап: — Шынтағың соқтыма! Түрасына кетпесін, шалқайта қақ!— деп, жігіттеріне қадағалады. Байға кім сӛз қайырсын, бірі аттың қолтығын, бірі мойнын сипап: «Құр, жануарым, құр!» деп атқа еңсесін салысты. Қаққан сайын ат шапшып, секіріп тұрмады. «Байқа, байқаны» бай да кӛбейтті. Сӛйтіп жүргенде, бүкпелі аяғы босанып кетті. — Неге босатасың, дурак!— деп, бай аяғын ұстағанға ұрысты. Жігіт тандайын қағып, аяққа жармасып жатып: — Шылбыр үзіліп кетті,— деді. — Андағың қай шылбыр? Бері кӛрсетші! Жігіт кӛрсетті. Бай шылбырды кӛріп: — Кімдікі бұ жаман шылбыр? Біздің шылбыр емес қой!— деп ақырды. Ат басын ұстаған жігіт бұл аттың шылбыры кеше құрыққа тағылғанын, мына шылбыр қойшыныкі екенін айтты. Бай: — Құрықтың ӛз бауы қайда? Құрықтан ол шылбыр неге алынбаған? Ӛз жүгеніне неге тағылмаған?— деп сұрады. Жігіт құрықтың бауы үзіліп қалғанын, құрық жылқышыда кеткенін білдірді. Бай кейіді. — Шылбырды құрыққа таққан кім?— деп сұрады. Жігіт таққан кісіні атағанда, бай: — Иттің баласы!— деді. Бай «иттің баласы» деген кісіге бапты болмайтынын жігіттер де біліп, тым-тырыс болды. Ӛйткені ол зорын тапқанда, байдың аузынан шығатын сӛз ғой. Бай ашулана бастаған кезде, тұруды қолайсыз кӛріп, Мамекең үйге жӛнелді. Бір дуан елді аузына қаратқан атақты байдың шылбырға бола ренжігені Мамекеңе уақ мінез секілді кӛрінді. Шегенің қай жерде тұрғанына дейін білгеніне —«неткен ұмытпайтын шаруақор адам!» деп таң қалды. Бірақ Матайдың Әбеніне мін тағуға болмайды. Ол біліп істейді, оның ірі мінездері толып жатыр. Әбен ӛзінен жоғарыға шәкірт, ӛз теңдесіне кекірт, ӛзінен тӛменге ұстаз бола біледі. Берем десе де, алам десе де, қылам десе де қолынан келеді. Бай білмейтін ақыл жоқ, ол — ішті кісі. Орыстың, қазақтың ұлығы байды аттап ӛтіп кӛрген емес. Бай ұлықты күтсе, есінен тандырады. Бірақ бай еш уақытта: «Мынаны былай қылып беріңіз!» деп айтқан емес, тек сый-қүрметті басына асыра береді. Уақ-түйекті айтса, байдың нӛкерлері айтады. Олар да байдың сӛзі қылып айтады: «Елдің қамы үшін… пәлен-түген» деп жақауратып, майдалап келтіреді. Ол түгілі елдің уақ-түйек сӛзіне де бай ӛзі кіріспейді. Ол тек: «Ананы үйтіңдер, мынаны бүйтіңдер» деп, қысқаша бұйрық қылады. Сырдан сығанақ ӛткен құла ауыз билері, нӛкерлері тілдің майын ағызып, қанын тамызып, әңгіменің иін қандырып, пісіріп, түсіріп әкеліп, «тоқ етерін» байға естіртеді. Бай не мақұлдайды, не ӛз қалпына келтіреді. Шайдан кейін байдың нӛкер-билері бірі Мамырбаймен, бірі Иманбаймен, бірі Мүсірәлімен оңаша шығып, сӛзге кірісті. Екі-үш сағаттан кейінгі әңгіменің тоқ етері мынау боп шықты: 1) Мүсірәлінің құдасьш кӛндіріп, келінін бергізуге бай міңдетті. Соның үшін Мүсірәлі байға бір жақсы ат сый қылады. 2) Мамырбай ақсақал құдай дескен құдасынан айрылады, ӛйткені ол байдың дұшпаны. Малын да, жесірін де кетіру керек. Ақбілекке орын тауып береді. 3) Имамбай би қол астындағы Ӛрік деген жесір қатынды екі баласынан айрып, іргеден шығарып, алты қараға Мамырбайға сатады. Қалыңмалдың бір қарасы — байдың сыбағасы болады. 4) Ӛрік қатынның малы бӛліске түседі. Малдың жарымы мен екі баланы бір жамағайынның қолына беріп, қалған жарымын жақсылар үлестіріп алады. 5) Мамырбай ақсақалдың бір мүддесі — Мұқашты мұқату болса, оны жайғастыруды бай мойнына алады (Қалай жайғастырғанын кейін естірсіз). Сӛйтіп кешеден бергі сый-құрмет босқа кеткен жок, есесі толды. Бай — құдай берген кісі ғой! «Құдай бергенге құлай береді!» деген осы да. Етке тойғанда, «құда мың жылдық» деп қазақ босқа шатады. «Мың жыллдық» болса, Мамекең құдасынан неге айрылды? Күштілер ӛз тамағына бірдеңе түсірерде: «Жетім-жесірдің кӛз жасы… Әділдік керек… Обал бар… Құдай бар…» деп кӛлгірсінеді. Олай болса, Ӛрік неге жаза тартады? Екі баласы неге зарлайды? Қойтеке неге жасын жерге шыра етеді? Сүттей ұйып отырған, шын сүйіскен асық жарлар — Ақбілек пен Бекболат неге айрылады? Қайда шындық? Қайда әділдік? Қайда адамгершілік? Қайда құдай? Қайда қиямет? Сайланыңдар, бейуаздар! Қасқыр ӛзі де ойланбайды. Әбен аулына барғандағы Мамырбай ақсақалдың ат-қосшысы Итаяқтың Ұлтарағы еді. Итаяқтың әкесі — Бақыраш. Бақыраштың әкесін адам да білмейді. Сондықтан Ұлтарақтарды жұрт «тобы жоқ, шұнақ құл» деуші еді. Ұлтарақ қол-аяғы бақандай, қара жон, солапат, кӛсе жігіт еді. Ат баққан, шеп шапқан, самаурын қойған, ет асағаннан басқа «жақсылардың» сӛзіне араласпаған жігіт еді. Жасы қырыққа келсе де, әлі қатын алған жоқ. Ӛйткені озінен үлкен екі ағасы Байпақ пен Шұлғау, сол «жеңгесімен тамыр» деп, ауыл-үйдің қатындары ӛсек қылар еді. Ӛйткені ағасы Байпақ «шірік неме» болған соң, Ұлтарақ «жақсылардың» жанына еріп, ет жегенге буланып, жеңгесін қатынынан жаман сабаушы еді. Ақсақал Әбен ауылынан келген соң, Ұрқиялар: — Үлкен кісі не бітіріп қайтты? Не сӛз болды?..— дегенде, Ұлтарақ тайдың семіз болғанын, майдың сол қалпыменен қайтқанын, қандай мүшелерін салғаньш тәптіштеп сӛйлей берді. Одан соңғы бір үлкен әңгімесі «буаз мәтүшке» болды. Ұлтарақтан жарымаған соң қатындар: — Ой, солапат! Ой, сұңқарым! Сені буаз мәтүшкені кӛріп келуге жіберіп пе едік?— деп келемеж қылды. — Енді қайт дейсіңдер? Мен кӛргенімді айттым…— деп Ұлтарақ күмілжи берді. Ақсақалдың дауысы ашығырақ шыққанына қарағанда, үлкен жұмыс бітіріп, кӛңілденіп қайтқаны байқалады. Ертеңіне ақсақал Әмір сияқты ауылдың кейбір еркектерін шақырып алып, қатын алмақ болып қайтқанын естіртті. Ағайындары қуанысқан болып, «қайырлы болсын» айтысты. Ӛздері де осыны ойлап жүрсе де, айтуға бата алмай жүргенін білдірісті. Еркектер білген сӛзді әйелдер естімей түрған ба? Бүл әңгіме Ақбілектің де құлағына тиді. Ақбілек сыртына шығармаса да, тым болмаса апасының жылын күтпегеніне ренжиін деді. Бірақ әкесіне не десін! Балалардың, шаруаның қамын ойлап асыққан шығар деп ӛзін-озі жұбатты, тек тәуір адам боп жолыққай еді деп тіледі. Апасы ӛлген соң енді бәрібір ғой, несіне күйіп-піссін? Және ӛз қайғысы ӛзінде, әкесінің қатын алғанын тексергендей боп жүр ме? Бұл хабардан кейін бір жұма ӛтер-ӛтпесте, мал алуға 5 кісі құдалар да келіп қалды. Бастығы әнеугі Иманбай би, езгесі жамағайындары. Бір қой сойылып, құйрық-бауыр желініп, ертеңіне құдалар үш сиыр, бір ат, бір тай, бір түйе алып, ауылына қайтты. Қатынды әкелуге ақсақал Әмірді, Қажікенді, тағы бір-екі жолдас қосып жіберді. Екі күн ӛтіп, үшінші күні кешке Ақбілектің жаңа шешесін алып келді. Ауылдың қатындары үй ішін дұрыстап жиып, сыпырып, тазалап, шашуларын да әзірлеп қойған екен, алдынан шығып жаяулатып әкеліп, тер үйге кіргізіп: «Ірі жолың қүтты болсын!» деп, кексе қатындар шашу шашты. Жаңа шешесін Ақбілектің қасына таман отырғызған еді. Сара Ақбілектің алдында, әкесі еркектермен тӛрде отыр еді. Қатындар қамалап, балалар анталап, үй іші кісіге лық толды. Ақбілек жаңа шешесіне кӛз қырын салды. Кӛзі тікшиген, жұқа қабақ, қайқақ ерін, таңқы мұрын, тымырайған, тымпиған, қайқаңдау қара сұр адам екен. Үйге жылан кіріп келгендей, Ақбілектің жүрегі су ете түсті. Сара Ақбілекке карай тығылып, кӛзі бажырайып, үріккен тайлақша ожырая қалды. Қажікен кӛзі үйреніп келген ғой, еш нәрседен хабарсыз — киімін шешініп, әкесінің алдына барып жантайды. Ақсақал кӛзінің құйрығын бірер жіберді. Не ойлағанын кім білсін, балаларға: — Топырламай, шығыңдар!— деді. Мұндайда қатындар жыбырламай жай отыра ма? Кішкене Сараға: — Мынау апаң, қарағым! Саған ана болам деп келді… Бара ғой!— десті. Соны айтқанда, жаңа апасы: — Келе ғой,— деп алақанын жайып еді, Сара онан жаман үрейленіп, Ақбілекке тығыла түсті. — Енді қайтсін? Тосырқап жатыр… бала ғой… Әлі-ақ бауыр басып кетеді ғой,— деп қатындар жайластырды. Кӛркембай деген кемпір жаңа шешесін қомсынды ма, Сараны аяды ма, бәйбішені жоқтады ма: — Е-е-й, жасағанның әмірі-ай!— деп тамсанып, кӛзін сүртті. Ӛмірі кӛрмеген, ойда жоқ, жат адам үйір болғанша не заман. Мінезі үйлесе ме, жоқ па, оны айтуға да болмайды. Оған қараған жоқ, қатындар жаңа шешесіне Сараны оп-оңай тели қоямыз деп ойлады. Сара отығып, есейіп қалған бұзаудай бӛтен енеге жуымады. Енесі де қасына таянса, аяғын серіппегенмен, иігендей, мекіренердей түрі жоқ еді. «Мені екі баламнан, малымнан, неше жылдай үйренген, бауыр басқан жерімнен айырып неге сатып алдың? Сондағы түрің мына бурыл сақалың ба?» дегендей, Ӛрік оқты кӛзімен ақсақалға бір-екі қарап қойды. Ол қарасы қасындағы қатындарға ұнамады: «Шіркіннің кӛз қарасы қалай жаман еді! Кісі отырғанда қарамай-ақ, иба қылса қайтетін еді?»— деп ойласты. Қарқындары басылған соң қатындар тарай бастады. Тӛрт-бес еркек, бірді-екілі қатын қалды. Үйлеріне қайтқан қатын да жаңа бәйбішені сынай сӛйлесіп бара жатты. Біреуі: — Кәпірдің тікірейген кӛзі жаман екен, оңдырмас,— деді. Енді бірі: — Еріні қаймыжықтай екен, сӛзге сойқан шығар,— деп. Тағы бірі: — Қабағы қайрақтай боп, танауы делдиіп түр екен, дәу де болса кӛкайыл, долы шығар,— десті. Бәйбіше марқұмға салыстырғанда: — Қайдағы… Басқан ізінен садаға кетсін,— десті. «Балаларға қалай болар екен?» деген сұрауға: — Әй, мынау шеше болып жарытпас, катыгез тұсақша бедірейіп тұр екен,— десті. Ӛрікті қадірлеп, ешкім еріп келмегені де катындарға сӛкетті кӛрінді. — Соқа басын сопитып қоя бергені несі?— деп тамсанысты. Ұрқия тоқалға шай әперіп отырып, байқастады. Ӛрік түк қымсынбастан, тізесін шошайтып, жұртқа қарсы қарап, шалқайьш отырып шай ішті. Ұрқияға онысы ұнамады. «Жаңа түскен кісі, тым болмаса қырындап отырсайшы!» деген ой келді. Ӛріктің байы ӛлген жесір қатын екенін, екі баласы оңда қалғанын үмытып кетті. Жаңа түскен әйел баяғы ӛзіне ұқсап, сызылып, ұялып тұру керек деп шамалады. Ас ішіп жұрт тараган соң, қатындар тӛрге тӛсек салуға кірісті. Кекселеу қатын бәйбішенің құс тӛсегін кӛпіртіп, 220 алақанымен шартылдатып, байдың орнына салды. Оны кӛргенде Ақбілектің іші қазандай қайнады. «Есіл апасының орнына әлдекімнің жаман қатыны шынымен жатқаны ма?! Апасының аруағын қорлады ғой, апасын аяқсытты ғой!» Мана алғаш кӛргенде-ақ денесі жиіркеніп еді. Енді апасының тӛсегіне жататынын кӛргенде, бұл бӛтен қатын Ақбілектің асыл нәрсесіне озбырлық қылғалы, бірдеңесін ұрлағалы келгендей кӛрінді. Ӛзіне де, осы үйге де жау деп түсіңді. Бұрын тӛргі үйге жататын Ақбілек, бӛтен қатын келген соң, екі бауырын алып, ауыз үйге жатты. Бӛтен қатын келе-ақ бәрін айдап шығып, әкесін жеке иемденіп кеткені де Ақбілекке ауыр тиді. Әкесінен біржола айрылғандай кӛрді. Кӛпке дейін Ақбілектің кӛзі ілінбеді. Тӛргі үйдегі әкесінің сыбыры тоң жермен жүрген аттың дүбіріндей естіліп жатыр. Үлкен кісінің ебі де кетіп қалады екен. Әкесінің дем алғаны, жӛтелгені… Қатынның шылапшын салдыратқаны, судың сарылдағаны — бәрі сайрап түр. Естімейін деп, кӛрпемен басын тұйықтап оранып біраз жатып еді, оған да болмады. Бұрын апасы барда мұның бір де бірін құлағы естімеуші еді. Еңді ӛзі де қатын болып қалғандікі ме, немене, әйтеуір құлағын салмайын десе де еріксіз сала берді. Бұрын әкесін әке деп ойлаушы еді. Енді әкесі жұрт кӛзінше биеге шапқан айғыр тәрізді кӛрінді, әкесін ұятсыз, жаман адам кӛріп, жиренді… Сӛйтіп жатқанда, қарамұртпен, Бекболатпен бірге жатқан, құшақтасқан күндер кӛзіне елестеп, ӛз кӛңілі де еркекті тіледі. Әкесін мына бӛтен қатынға қызғанған тәрізденді. Адамның есіне келмейтін жаман- жаман, былғаныш ойлар басына келіп, енді ӛзінен-ӛзі жиреніп, дӛңбекшіп, қайтерін білмеді. Мұңдай жаман ойларды ойлауға кім, не себеп болғанын да біле алмады. Қалайда жүрегі лүпілдеп, басы айналып, тұншығып, кӛп азап тартып жатып, әбден талғанда кӛзі іліңді. Ертеңінде түндегі бӛтен қатын әлдеқашанғы осы үйдің байырғы қатынынан жаман ерте түрып, тӛсек жиып, байға дәрет алғызып, орамал әперіп, шылапшынды шығартып, сымпыңдап, қужаңдап, ажарланып, құлпырып түрегелді. Шай ішкенде кешегідей Ақбілектің қасына отырмай дастарқанның ана басына, апасының орнына, ақсақалдың қасына отырды. Астына тӛрт қабаттап кӛрпе де салып алыпты. Ақбілек екі бауырымен дастарқанның бұ жақ шетінде қалды. Үш бала бір жақ, ана қатын бір жақ секілді кӛрінді. Қақ ортада — тӛрде әкесі отыр. Әкесі бұлар жақтыкі бола ма, оныкі бола ма, белгісіз. Мына қатынның отырысы, тұрысы, лезде «бәйбіше» бола қалғаны, дастарқанның басына, әкесіне жақын отырғаны…— бәрі де Ақбілекке ұнамай отыр. Бұл қатынды «апа» деп атауға ындыны қаламай, енді не деп атарын тағы біле алмай отыр. Бірақ «апа» демеске тағы болмайды, әкесіне қатын болды. Ол қатынға бола емес, әкесінің кӛңілі үшін «апа» деу керек. Қатын алу әкесіне лайық болды. Әкесіне лайық болған іске Ақбілек қарсы тұруға жол жоқ. Осылай болуға тиіс. Міне, Ақбілектің жұбанышы. Ӛрік шаруақор қатын боп шықты. Шаруақорлығы ғой: белдемшесін байланып, жеңін сыбанып, соғымның ішек- қарнын аршыған қатындарға қолғабыс қылып ішекке жылтаң қарақ май жібермей, бір табаққа бӛлек жинады. Ішек-қарыншы қатындардың некесіне басылған шақпақ ет, шажырқай, ұйқы, бел тамыр, шолақ кеңірдек, талақ сияқтыларды да: — Бері әкел, бермен!— деп, танауын жетбектеп, астауға сала берді. Ӛрік қырындаған кезіңде қатындар біріне- бірі қарап, еріндерін шығарып: —Мынау бір ындыны жарымаған шіркін ғой!— деп күңкілдесті. Қазы тілгенде, шұжық, бүйен қарта қылғанда, мүше бұзғанда Ӛрік ӛзі қақайып қарап отыратын болды. Неғұрлым Ӛрік қытымыр, қүнтақты болған сайын, соғұрлым қатындар да ерегісіп, ұрламайтынды үрлауға айналды. Бұрынғыдай емес, малшы, құлшы да шӛміштен қысым кӛрді. Есепке кірмей, емін-еркін тиетін ішек-қарын, ӛкпе, кӛтен, мойындар да қылға тізілді. Ӛрік ас салуға да шеберлік кӛрсетті. Бұрын соғым сойған күні бәйбіше марқұм ауылдың кісілерін шақырып, жылы-жүмсағын асып, бір тойғызушы еді, биыл ол да болмады. Сӛйтіп, Ӛрік бір жақ, ауыл бір жақ болуға айналды. Ӛрікке наразы болғандар Ақбілекке келіп шақты. Ақбілек бір-екі кӛрші қатынның сӛзіне кірісіп: — Апа, не қыласыз? Бұрын алып жүрген нәрсесі ғой,— деп еді. — Ас-суда жұмысың болмасын! Бар, ісіңді қыл!— деп, бетін қайырып тастады. «Осы үйді тез байытуға келген ғой» деп, ауыл-үй Ӛрікті жарадай кӛрді. Оның бәрін де Ақбілек елең қылмас еді, Ақбілектің жанына бататын қылықтары да кӛріне бастады. Бір күні Сара бауырсақ сұраса, бере қоймайды. Бірдеңеге алданып жатты ма, кім білсін. Мазасын алып қоймаған соң, Ӛрік ашуланып: — Сенің-ақ жыланшығың құрып тұра ма? Неткен бала ӛзі!— деп, Сараны тӛбеге бір қояды. Сара жылап әпкесіне келеді. Ақбілек ол жолы үндемейді. Тағы бір ретте: «Аяғыңмен алашаны былғайсың» деп Сараны итеріп тастайды. Сара тағы жылайды. Ақбілек тағы үндемейді. Енді бір күні Қажікен байқамай қағып кетіп, лампының шынысын қиратып алады. Ӛрік оны желкеге бір түйеді. Онымен де қоймайды: — Ӛй, қағынды! Ӛй, түйнеме келсін! Добалдай боп, кӛзің шығып кетті ме? Кӛк шешек!— деп, жаман-жаман қарғысты соғып жатқанда, Ақбілек кіріп келеді. Мұндай қарғысты бұрын естіп кӛрген жоқ қой, шыдай алмай күйіп кетіп: — Не қылды? Ненді бүлдірді. Баланы сонша қарғап… Ауыл-үйден ұят емес пе?— деп келе жатқанда Ӛрік кимелеп: — Тәйт әрі, албасты қатын қар! Сенікі не? Сен неге қыстырыла қалдың! Менен тумады дейтін шығарсың… Қарғамақ түгілі отқа тастап жіберсем де, менің қолымнан алатын кісі жоқ. Балаларға ара түскенді кӛрсетпе! Паһ! Бауырың екен, кӛрдік!— деп шаптығып, жерден алып, жерден салды. — Ойбай-ау! Ұят қой! Пәленшенің қатыны дейді ғой,— деп, тағы бірдеңе айтпақ еді, Ӛрік одан жаман дәуірлеп: — Қатыны болсам, не қыппын? Ойнас қыппын ба? Ӛтірік айтыппын ба? Құдайға шүкір, оң қолым таза, аузым оймақтай! Келсем, құдайдың жазуымен келіп отырмын. Аяғынан келген дейтін шығарсың. Құдай сендей әбиірі кеткеннен, орысқа салдақы болғаннан сақтасын!— деп, бастырмалатып, аузынан ақ ит кіріп, қара ит шыққанын білмей бұрқырап жатқанда, Ақбілек шыдай алмай, еңіреп шыға жӛнелді. Сараны жетелей-жетелей, Ақбілек ағыл-тегіл боп Ұрқияныкіне барды. Солығын баса алмай, ышқына кеңкілдеп отырып, естіген сӛзін айтты. Ұрқия Ақбілекті алдына жатқызып, шашын сипап, аялап: — Қойшы енді, қалқам! Қоя ғой енді. Сол шіркінмен қайдан тіресіп қалдың? Ол бір кӛргенсіз адам ғой,— деп уатып еді, Ақбілек уанбады, апасының жоқтығын, жетімдігін, қорғансыздығын, ӛзі масқара болып, ел-жұртқа қарар беті қалмағанын, бойына арылмас пәле тағы жабысқанын айтып: — …Мен бір сорлы ғой! Менен сорлы кім бар дейсің? Бұдан да ӛлгенім артық еді ғой!— деп солқылдады. Ақбілектің жылағанына кӛңілі босап, Ұрқия да жылады. Екеуі жылап-жылап, әбден сілесі құрып, мауқы басылды. Кешке таман: «Әкең біліп қойса, ұят болар» деп, кӛзі қып-қызыл боп ісіп кеткен Ақбілек пен Сараны Ұрқия ертіп үйіне апарып салды. * * * Балаларының мүндай күйге үшырағанын әкесі кӛрмеп пе? Кӛрсе, оларға бүйрегі бұрмап па дерсіз. Ия, дейтін жӛніңіз бар. Еркек үйде отыра ма? Малға, шаруаға бас-кӛз боп, кӛбінесе далада жүреді ғой. Және біздің Мамекең секілді ел адамы тӛбенің басын, қораның бұрышын, қидың түбін босатпайтын әдеті ғой. Үйдегі қатынның не деп жатқаны, баланың неғып жүргені олардың ойын пәлендей бӛлмейді. Үйде басы ағарып отырған қатыны бар. Түзде малай бар. Ендеше, шаруа түгел деп есеп қылады. Үй ішіндегі мерездей шіріп жатқан бітеу жараға олар кӛзін салмайды. Зәуде кӛзі түсіп қалса да, кӛрмеген, білмеген боп жүре береді. Неге десең, қатын-баланың сӛзін олар уақ, бос сӛз кӛреді. «Катын ит оттайды да қояды, бала шіркін жыламай жүрмейді» деп, ӛздерін үй ішінің шыршуынан жоғары, ірі санайды. Еркек ұлы кеуде келеді ғой. Ой, қарындастар-ай! Дүниеде сӛз баққан адамның атағына қызықпағайсың! Ӛзіңді ӛзің күң қыласың! Ой, балалар-ай! Дүниеде бойың ӛспей, бұғанаң қатпай түрып, туған анаң ӛлмесін! Жас жүрегіңді қанды жаспен шер қыласың! Ой, кӛк ӛрім, жастар-ай! Кӛкірегіңдегі жылы жүректі бауырмалдықты кім берді саған? Әлдилеп, аялаған, аяған, бәйек болып, бағып-қаққан кім сені? Ана… Ана… Мейірімді ана. Адамды сүйгіш, ар-үятты, кӛргенді бала болсақ, әкемізге бір есе, анамызға он есе борыштымыз. Тәжім еттік бізді тәрбиелеген аналарға! Кӛп жасасын аналар! Кӛсегесін кӛгертсін балалар!.. Ӛріктің бір-екі балаларға ұрысқан дауысы шығып жатқанын есітіп ақсақал: — Қатын, қойсайшы! Не керек балаларға ұрса беріп,— деген болды. Ақсақалдың кӛзінше бәсеңдегенмен, оңашада қатын ӛзінікін қылып жүрді. «Не дер екен?» деп, Ақбілек ӛгей шешесі жылатқан бауырларын әкесіне жіберіп байқады. Әкесі: — Әй, қатын-ай! Сені ме!?— деп әңгімесіне айнала берді. Ақсақалдың қатынға бата сӛйлей алмайтын да мәнісі бар. Жасы болса келіп қалды, қатыны мүшел жарым жас. Қатыны кӛзіне шӛп салса немесе ұрам деп кетіріп алса — ӛлім ғой. Енді қартайғанда қатын сабап не барқадар табады. Бәрінен бұрын бұл қатын шаруасын тап-тұйнақтай ұқсатып отыр, қылғаны қолайына жағады. Мұндай қатын болмаса, үйі үй бола ма? Қатын ала беру — оңай емес. Қатынмен шатақтасып жату — елден-жұрттан тағы ұят. «Менің осы ойымды білмей ме екен? Маған жаны ашымай ма екен? Балаларды қойғызса болмай ма? Шыршу шығара бермей» деп, ақсақал бір қабат Ақбілекке де ренжіп қоюшы еді. Әнеугі ұрыстан кейін Ӛрік Ақбілекті иықтатып алуға бел байлады. Шам сӛнсе Ӛрік сыбыр-сыбыр етіп, ақсақал «е, е, е» дей беруші еді. Сол сыбырдың кӛбі Ақбілек болады екен. «Қызың мені кісі құрлы кӛрмейді. Ас-судың билігін маған беретін емес. Балаларды азғырып, маған жау қып қойды. Пәлен жерде пәлен етті деп, ӛтірікті шындай ғып, құлағына тоқи береді екен. Алғашқы кезде ақсақал: «Қой! Бала боп па? Ӛйтпес, есі бар ғой» десе де, күнде тоқи берген соң сенбек қой: «Осы қатын неге айта береді? Әлде рас та шығар» деген күдік бірте-бірте пайда болды. Дала меңіреу ақ кебін. Біресе жел ысқырып боран соғады; біресе сақылдаған сары аяз болады; біресе шашағы салбыраған бозғыл тұман басады. Қорадан шыкқан сиырдың бақайы сылдыр-сылдыр етеді. Етіктің сықырына есік үн қосады. Есік ашылса екі арба аяз үйге кіреді. Тысқа шыққан қара сақал демде қартайып, сақал-мұрты аппақ болады. Қатын-бала жылы үйден шықпайды, қатынас сирейді. Еркек малмен әлек. Қарлы қыс қара албастыдай басып, адамның қырыс-тырысын жаздырмайды. Адам бірінен-бірі қыстың кегін алатындай, қырғи қабақ боп, тоңырайысьш отырады. Қыстың сондай тар қамашау, тымырсық күндерінде әйелдер бірін-бірі андысып, қылп еткенді қылға тізіп, ӛсектеп, ұрыс-қағыспен ӛткізді. Ӛрік ӛсекші қатындарды бау¬ырына тартып, береген кісі болып алды. Жар дегенде Ӛрік Ұрқиямен ұстасты. Ақбілекті азғырып, ӛзіне қаршыға қылып салатын Ұрқия деп ұқты. Ұрқия келсе, бас терісі аузына түсіп, кірпідей жиырылды. Пәле іздеген адамға сылтау табылмай тұра ма? Бір күні Ұрқияға: «Қу бас, қаншық, келме үйіме, маңымнан кӛш жер аулақ жүр!» деп, ит терісін басына қаптап айдап шықты. Ұрқия да тоқалдың мінездерін ауыл-үйге даттап, ӛзіне тілеулестер тапты. Сӛйтіп, Мамырбай ауылы — екі ұдай партия болды. Бір жағы — Ӛрік бастатқан кӛршілердің қатыны, екінші жағы — Ұрқия, Ақбілек бастатқан ауылдың кӛпшілігі. Ақсақалдікінен ұрттап, жалайтыны бар кедей қатындары тамаққа сатылып, Ӛрікке ауды. Ӛз ауыз ашары ӛзінде, кісіге жалынышты еместері Ұрқия мен Ақбілек жаққа шықты. Партия болған соң біреуді аяй ма, бірін-бірі мұқатуға тырысып ӛтірікті, ӛсекті ӛрбіте берді. Кімнің не міні, не жамандығы бар — бәрі де терілді, қазылды. Талай бит астындағы жасырын сырлар жарыққа шықты. Осы қазбалаудың, аңдысудың салдарынан Ақбілектің екі қабат екені де мәлім болды. Бүл хабарды естігенде Ӛрік ӛлген байы тіріліп, екі баласы қолына тигендей қуанды. Дүниеде әйел бір-бірімен ӛштеспесін. Әйел ӛштессе, аяу дегенді білмейді, ар-ұятты, адамгершілікті ұмытады, қай-қайдағы жараның аузын жұлып алатын нәзік, жанды жерді андиды, қай-қайдағы жан шошырлық былық іске кіріседі. Әйел шақса, шаяннан бетер шағады. Әйел ӛмірі кешірмейді. «Ақбілек екі қабат» деген сӛзді құлағы шалғанда Ӛрік: — Ә! Шешесінің күйігі екен десем, уһілеп, жата беретіні… кемзалының түймесін салмайтыны… шапанын арқасынан тастамайтыны сол екен ғой,— деді. Содан кейін Ӛрік бірталайға дейін Ақбілекпен араздығын ұмытқан кісідей сӛйлесіп, жылы ұшырап, жылмаңдай қалды. Неге бүйтіп жүргеніне Ақбілек түсіне алмай тамсаңды да жүрді. Бір күні Ақбілек тысқа шыққалы түрегеп еді. Ӛрік қамқорсып: — Ішіңе жел қарысар, түймеңді салып шықсайшы!— деді. Шын екенін, аярлық екенін біле алмай, Ақбілек күдіктеніп, кірпігін мұңая бір қағып, үндемей шығып кетті. Тағы бір күні Ӛрік әбдіре ақтарып, тӛрт кӛз сантоп тауып алып, Ақбілекпен ақылдасқан болып, ӛзіне қынама пішті. Ӛз кемзалын ұнатпай, Ақбілектің кемзалына салып пішуді қалап: — Қарағым, сенің кемзалың маған құйып қойғандай шығар. Белінің қиғанын кӛрейін, түймеңді салшы!— деді. Енді аярлық екенін Ақбілек сезді: — Мен киюші ме ем? Ӛлшесең, ӛз бойыңа ӛлшей бер!— деп, кемзалын шешіп, лақтырып жіберді. Ӛрік әлі де кӛзі жетпегендей, таңертең, Ақбілек ұйықтап жатқанда, ақырын барып, кӛрпесін ашып қарады. Ішіне суық қол тигенде, Ақбілек шошып оянып: — Ә, ә… Немене… бұл кім?— деп, үрпиіп түрегеліп еді, Ӛрік: — Кӛрпең ашылып қалғанға жауып жатырмын,— деп жұбатқан болды. Ӛрік ӛз кӛзін жеткізді. Қапысы жоқ, дәл ӛзі! Бейшара құны қалғандай, неге сонша қудырлады екен? Ақбілек бірдеңесін алды ма? Тегі, құны қалған ғой. Құны емей, немене? Екі баласынан айырып, Ақбілектің әкесі сатьш алды. Мынау шалдың екі кішкене баласын кӛргенде, ӛз балалары есіне түсіп, «олар не боп жүр екен?» деп, ішін жарып жібергендей болушы еді. «Ит ашуын тырнадан аладының» кері ғой, кӛзіне кӛрінгені, әлі жеткен — Ақбілек еді. Бірақ Ӛрік байға бауыр басқандай, дүниені бала қылғандай, ӛз балаларын, ӛткен күнін ұмытуға да айналып бара жатыр еді. Оның күйттегені, кӛбінесе жаңа ӛмірдің қызық-шыжығы еді. Ақбілекпен ӛштігі әуелде ӛткен күнін кӛксеуден туса да, жүре-жүре ол себеп ұмытыльш, енді тек ӛштіктің қызығына түскендіктен ӛшігуші еді. Жығылғаңды жұдырықтау оған — ӛнер, мақтан есепті кӛрінуші еді. Ӛйткені адам — айуанның айуаны гой. Кімнің басына зобалаң туса соны табалауға, мұқатуға, одан әрі батпаққа батыруға құмартып тұрады. Табаласа, аяғымен таптаса, сонда айызы қанады. Әсіресе ел мақтаған, кірсіз адамды — кірлеуге жаны ӛш болады. Ӛйткені кір кӛңіл адам кірсізді кӛре алмайды, күндейді, оны да ӛзімен бастас, ӛзіндей қылуға тырысады. Қыстың аяқ кезінде, Ӛрік ақсақалды әбден ӛзіме қараттым ғой деп, сенімі күшейген кезде, Ақбілектен ақтық кӛңілін шығаруға, екі қабат екенін естіртті. Ақсақал аяғының астынан аю шыға келгендей, шошып кетті: — Аһ! Оһ!.. Қой… Қой!.. Ӛй… Ӛй…— дей берді. Қатын жанын беріп сендірді. «Оны азсынсаң» дегендей, босанатын мезгілі де таяу екенін білдірді. Ақсақал абдырады, састы, қысылды, жан терге түсті. Бұл қыз қасиетінен айрылды деп ӛкініп, қызғанып, жиреніп жүрген үстіне мына хабар тӛбесінен жай түскендей болды. Түнеугүні Әбен ауылына барғанда, Ақбілекті басқа жерге бермек боп, сӛз байласып қайтқан еді. Ол беретін жерден хабар болмай кетіп еді. Әбеннің тіліне сеніп: «Қызымды Бекболатқа бермеймін» деп, сүттей ұйып отырған құдасына сәлем айтып жіберіп еді. «Не оңда жоқ, не мұнда жоқ, бұл қыз бір масыл болды ғой. Ӛтпей қалып, әбиірімді алмаса игі еді» деп жүргенде, мына хабарды естіген соң, қызынан біржола кӛңілі суыды. «Бүйтіп масқара болғанша, неге баласын түсіртіп тастамайды екен? Бұл — орыстың баласы ғой. Орыс түгілі, ӛз күйеуінің баласын оң жақта тапқан қызды кім естіген? Одан масқара нәрсе бар ма?» деп, аузын шайнады. Ақбілекті тауып әкелген кездегі жиренгені, қынжылғаны, мынаған астар болмай қалды. Япыр-ай! Бұл қызды енді қайтсе екен? Кӛзін қайтіп жойса екен? Буындырып ӛлтірер ме еді? Таспен атып ӛлтірсе — қайтер еді! Қол-аяғын байлап, суға тастап жіберсе не етер еді! Осындай ауыр ойлар жанын жеп, жігері құм боп, ішкені ас болмай, бітеу жара асқынып жүргенде, бір күні қораның ішінде қасына қатыны келіп: — Қызың толғатып жатыр!— деді. Ақсақалдың кӛзі қанға толып кетті, дауысы қырылдап: — Кетір, кетір… бәлекетті! Жоғалт кәпірдің кӛзін! Кӛрсетпе, кӛрсетпе!— деуге ғана тілі келді. Ӛрік үкідей ұшып, Ақбілекке келіп: — Әкең бұл үйден кетсін деп жатыр! Тұр жылдам! Кет! Бар ана сырласыңа. Келімді-кетімді кісі бар. Сені жайратып отыра алмаймыз?.. Сенің қағанағыңды жуатын мұнда кісі жоқ,— деді. Ӛзі қиналып, құр жаны отырған Ақбілекке мына сӛз қалай тигенін сӛзбен жеткізіп болмайды. Ақбілек еңсесін сүйретіп, бүйірін таянып, бір басып, екі басып, әрең дегенде Ұрқиянікіне жетті. Кӛктемнің алтын күрегі қарды бордай тоздырып, жер кӛксоқта болып жатқан лайсаң кез еді. Кешкі тӛлді алып, қой-қозы шулап, ауыл азан-қазан еді. Сол кӛп шуылдың ішінде Ақбілек те еріген қардай ағыл-тегіл боп, қозы алып жүрген Ұрқияға жолықты. — …Ойбай-ай! Енді қайтесің? Біздікінде бір-екі кісі отыр еді. — Ендеше, мені бір жерге апарып буындырып ӛлтір, ӛлтір, жеңешетай! Бәрібір ӛлген кісімін ғой!— деп зарланып жалынды. — Қой, қарағым, жаман сӛз айтпа!— деп, Ұрқия қолтығынан сүйемелеп, ӛз үйіне таяу Кӛркембай кемпірдікіне алып келді. Бүл бір — баланы кӛп тауып, жалғызынан басқасының бәрі ұзатылып, ӛліп таусылған, ауыл-үйдің жібін иіріп, жабуын, сырмағын сырып, тігіп күн керіп отыратын, кӛңілшек, тәуір кемпір еді. Жас қатындар оны «кӛке» деуші еді. Жалғыз баласы Мамырбайдың жылқысын бағушы еді. Кемпірдің жапырайған жаман тас қорасы, кӛр секілді сығырайған кішкене құжырасы болушы еді. Құжырасында жӛнді тӛсеніш те жоқ, тәйтері, шоқпыт, ши, салам секілді бірдеңелер жатушы еді. Ұрқия осы құжыраға Ақбілекті кіргізіп, «кӛкеңе» мән-жайын сыбырлап айтты. — Ойбай-и! Енді қай жаққа барайын?!— деп, кемпір байғұс бүкшеңдеп, жаман пешінің түбіне, бұрышқа ескі текеметтің тамтығын, шоқпыт, кӛрпесін тӛсеп, қорасынан құр әкеліп, жіп қүра бастады. Ол кезде Ақбілектің толғағы бір ұстап, бір қайтып, толғақ қысқаңда не отыра алмай, не жата алмай, не құрулы құрға асыла алмай, шытынап, ыңырсып отыр еді. — Е-ей, қарағым-ай. Сабыр қыл, сабыр қыл! Сабыр түбі — сары алтын, бипатпаға сиын, бибатпа піріңе,— деп кемпір байғүс күбірлеп, үшкірген боп, күл мен ұшықтаған болып, ішін сипап дамыл кӛрмей жүр. Толғақ қысса Ақбілек құрға асылып: — Бибитпа, пірім, бибатпа! Жанымды менің қинатпа! — деп, дауысын әрең шығарып, тістеніп ышқынады. Ақбілек құрға асыларда, Ұрқия артынан құшақтап, сүйемелеп еді, кемпір: — Ойбай, сен былай тұр! Ӛзің шермеңдеп жүріп, жазым боларсың!— деп, оны жолатпады.— Сені іздеп біреу- міреу келіп қалар,— деп, Ұрқияны болмай үйіне қайтарды. Шаруаға кӛп айналыспай, ӛзі тұмса байғұс қой, Ақбілек кӛп толғатты, жаны жаман қиналды. Толғақ қысқанда, тұла бойы күл-талқан боп қирап бара жатқандай, қарыны мен белдемесінің арасынан түйте арамен біреу біресе жұлқып, біресе изеңдете созып тартып, егелеп, тіліп жатқандай болады. Сол кезде барлық сүйегі үгіліп, күйреп, барлық еті, тамыры жыртылып жатқандай қиналады. Ӛзге қиналудың бәрі оның қасында ойыншық тәрізді. Бала тауып кӛрмеген еркек оның қандай қиналу екенін қайдан білсін? Әйелдің жаны кӛзіне кӛрініп, ӛлі мен тірінің арасында болатын, «бұдан да тезірек ӛлсем екен» деп тілейтін шағы ғой. Жүкті әйелдер: «Бір аяғым кӛрде, бір аяғым жерде» деп неге айтады дейсің? Ақбілек те ӛлі мен тірінің арасында, қасыңда жалғыз кемпір, жатқан жері кӛр, алдында ала кӛлеңке, сықсиған жалаң бас лампы, дарға асылған адамдай жіпке асылып, «бибатпасын» кӛп қақты-ау!.. Түн ортасы ауды-ау деген кезде кемпір де, Ақбілек те әбден жан терге түсіп, қиналып, әлсіреп, талықсыған кезде, «сәтін салып» баланың дауысы шыр етгі. Ақбілек талып кетті… …Әлден уақытта есін жиса, кемпір кіндігін кесіп, баланы орап, астын құрғатып, бетіне су бүркіп, тірілтіп отыр екен. Ақбілек кӛзін аларта бір тӛңкеріп, ауыр күрсінді де: — Бала қайда?— деп сұрады: Кемпір: — Міне, қарағым! Ӛзі бір бағлан еркек бала екен!— деп, жаман тонға ораулы жатқан баланы қолына алды. — Кӛзін жоғалт, шеше!— деді. — Жоғалтайын, қарағым, жоғалтайын! Міне біреуді жұтшы!— деп, бір қолында бала, бір қолымен кетік, ескі, сары тостағанды ұсынды. Шалап сусынды жұтқан соң, Ақбілек әнтек әлденейін деді. Кемпір бүкшеңдеп баланы бауырына қысып, кӛзін жоғалтқалы шығып кетті. Әлден уақытта кемпір «жоғалттым» деп қайтып келді. Кемпір байғұс «ӛлің кірсін» деп, орта тостағандай сары май ерітіп ішкізді. Майды ішкен соң Ақбілек тыныс алып, кӛзі ілінді. Со күні түнде Ұрқия да босанып, кӛптен зарығып жүрген кісі, еркек бала туып, кӛзайым болды. Кӛркембай кемпірдің жаман үйшігінде белуарға шейін оранып, Ұрқияның жіберген тамағын қорек қып, анда- санда келген Сара бауырын құшақтай жылап, Ақбілек мұңдық жарық сәуле кӛрмей кӛп жатты. Ӛйткені бала емізбеген соң, емшегін сүт кернеп, ұлғайып, жарылып кете жаздап, тастай боп тырсылдап, сыздап, ауырып, денесі күйіп-жанып, кӛп бейнет шекті. Кӛркембай кӛпті кӛрген ене, жырынды байғұс қой, суық суға шоқиып, майлық орамалын малып, әлсін-әлсін тарта берді. Содан барып сүті қайтып, тәуір болды. Ақбілек кернеген сүттен қүтыла алмай, азапта жатқанда, Ұрқияның емшегінен сүт шықпай, баласын аштан ӛлтіріп ала жаздап, ақырында жас балалы кӛрші қатынға емізетін бопты. Бұрын бала таппаған әйелден сүт шықпайтыны да болады екен… Бір күні Ақбілектің кӛңілін сұрағалы Ұрқия келді. Келмегелі бір жұма боп қалған ғой. Ақбілек емшегі қайтып келе жатқан кезі еді. Ӛзі бүйтіп жатса да, жеңешесіне «құтты болсын» айтты. — Тәуір болған соң бергелі жүр едім,— деп, Ұрқия кӛйлегінің жеңіне шиыршықтап ораған бір қағазды алып берді. Ақбілек ашып оқыса, Бекболаттың хаты екен. Ақбілек оқып болды да жылап қоя берді. Ұрқия сасып қалды: — Ойбай-ау! О немене екен? Мен білмедім ғой,— деді. Ақбілек: — Жай, әншейін — деді, жылап отырып. Әңгіме былай: Мамырбай ақсақал қызын Бекболатқа бермеймін дегенін есітіп, құдасы айрылуға бет түзеген болатын. Бірақ әкесінің ол ойына Бекболат разы болмай, Ақбілекке: «Қайтсем де сені аламын» деп, бір-екі рет хат жазған. Ақбілек те бӛтен ойы жоқ екенін білдіріп «тағдырдың не жазатынын қайдан білейін?»— деп, ішіндегі дертін уайымдап, екі ұштылау қып жауап қайырған. Соңғы кезде Бекболат Ақбілектің екі қабаттығын естіген екен. Ауыл-үй білген хабар елге жайылмай тұра ма? Соған нанарын да, нанбасын да білмей, Бекболат Ақбілекке хат жазып: «Жұрттың сол ӛсегі рас па? Рас болса, біржола түңілейін, әйтпесе…» деп сұраған екен. Енді Ақбілек жыламай қайтсін? «Екі қабат болғам жоқ, бала тапқам жоқ» деп, не бетімен айтсын? Кӛркембай кемпірдің үйінде жатқанын жұрт естімей тұрады дейсің бе? Ӛзге айтпаса да, Ӛрік шешесі елге жаяды ғой. Бір қайғының үстіне бір қайғы жамалып, Ақбілек ең соңғы алданышынан айырылғандай, ойын қара тұман басты. Кешегі «ӛлгенім жақсы еді» деген ой тағы келді. Ӛзін бүл дүниеге керексіз, артық адамдай, жұртта қалған бұралқы, жұрын күшіктей кӛріп, табан тірерлік, сүйенерлік аяқ астында алақандай жер қалмаған адамша жаны түршігіп, жүрегі аузына тығылып, кӛзінің жасы кӛл болып аға берді, аға берді… Тӛртінші бӛлім МАХАББАТ Арада бес жыл ӛтті. Ертіс үлкен ӛзен. Ӛре басы Қытайдан келеді. Екі қабағы ызғындай ел. Ызғындай елдің ортасындағы ӛнер- білімнің, сауда-кәсіптің от арба, от кеменің тоғысатын кіндігі, қара шаңырағы — Семей. Семей — бір губерния елдің миы. Ақыл-ойдың табысы семейде. Семей — бір губерния елдің жүрегі. Семей бүлкілдесе, бір губерния ел бүлкілдейді. Ертістің оң қабағында — Семей, солында — Алаш қаласы. Алаш пен Семей арасынан ӛткенде, Ертіс саулы інгендей талтаяды. Талтайған жерінде арал пайда болады. Аралдың ӛнбойы сыңсыған орман. Жаз болса, орман жасарады, астына шалғын кілем тӛсенеді. Арал сәнденеді, арал жанданады. Екі қаланың еті тірі еркек-әйелі қызылды-жасылды киім киіп, түрленіп, қайыққа мініп, сол жеке аралға, кӛкке шығады. Арал толған ағаш. Ағаш арасы — жол. Жол жиегі — түрлі шӛп пен түрлі гүл. Гүл әліпті жасыл жолда иін тіресіп, ерсілі-қарсылы жүріп жатқан жан. Ағаш-ағаштьщ саясы топ-топ адам. Ол топта пәреміш кәрзеңкелеп, таукеншік самаурынын бықсытқан татар әйелдері де бар, орталарына қымыз қойып, қой сойып, жер ошаққа еттерін асып, шымырлатьш жатқан қазақ та бар. Қыз қолтықтаған, гүл терген орыс та бар, арақ ішкен, мас болған, сырнай тартқан, ӛлең айтқан орыс-татар да бар. Ән-күй де, қызық сый да, сұлу қыз да, бал қымыз да, махаббат та, сыра да, арақ та, карта ойыны да, тӛбелес те, айқай-ұйқай да, ойын-күлкі де — бәрі содан табылады. Күн жұма. Ақша бар ма? Әйда аралға! Ес қайықты! Әпкел домбыраны! Әміре қайда? Шақыр мұнда! Салсын «Ардақты!» Саңғыратсын аралды! Кӛтерсін Семейді басына! Ай-хай, жасыл аралым! Қызық еді-ау бір күнде, әлі де солай ма екенсің? Біз аралдан кеткелі кӛп айлар, кӛп жылдар ӛтіп барады. Сағындық-ау аралды. Сағындық-ау Семей, Алматы!… Сол аралда, Алаш жақта, үлкен қара ағаштың түбінде, Ертістің шымырлап аққан суына кӛз салып, кӛк теңбіл желек жамылған, аппақ шӛлмектей бір келіншек, апыр-ау, ӛзге жұрт арал кезіп, арақ, қымыз ішіп, қызыкқа батып жатқаңда, жападан-жалғыз отырған неткен келіншек екен? Тегі, жай емес қой. Аузы жыбырлап, жынды кісіше ӛзінен-ӛзі сӛйлеп отыр. Шіркін-ай! Біздің ауылдың жайлаудағы шалғыны қандай еді! Бұзау кӛрінбей жатушы еді! Ауыл келіп қонғанда, жұпар иісі мұрынды жарушы еді! Тау аясындағы айдын кӛлінің айнадай суы қандай еді. Ӛңшең ұсақ бала шолпылдатып, суға шомылып, жұмыртқа іздеп, жылан бас, тана теріп кетуші ек. Есіл қызық күндер-ай! Есіл оң жақтағы дәурен-ай! Елім-ай! Жерім-ай! Сағындым-ау, қайтейін,— деп отыр еді ол. Сол кезде ағаштың ар жағындағы жолмен орысша киімі бар бір жас әйел келе жатып, келіншектің сӛзіне құлақ салып тұра қалды. «Сағындым-ау, қайтейін» деген кезде, келіншектің қарсы алдынан ӛте беріп, бетіне қадала қарады да, тамсанып тоқтады: — Япыр-ау! Жаңылмасам… Таныдым ғой. Сен Кәмилә емессің бе?— деп жаза басам ба дегендей, аяғын бір басты. — Иә,— деді келіншек кӛзі бажырайып, кӛсілген аяғын жиып алып, қарай қалды. Орысша киінген әйел таныған сайын келіншек тесірейе қарап, дәл қасына келе бергенде: — Бауырым, жиен-ау, сені де кӛретін күн бар екен!— деп, ұшып түрегеліп, мойнынан құшақтай алды. Келіншектің кӛзінен жасы ыршып-ыршып кетті. Кӛріп, мауқын басқан соң, екі жас әйел біріне-бірі таянысып, аяқтарын айқастырып, телмеңдеп отырып әңгімеге кірісті. — Сен мұнда қайдан келдің? — Сен қайдан келдің?— деп екеуі де сасқалақтап қатар сұрасты. — Әуелі ӛзің айтшы! — Әуелі сен айтшы!— деп орысша киінген әйел келіншектің қолынан ұстап, ӛз алдына тартты. — Жарайды ендеше,— деп келіншек бастады.— Жасаған-ау! Енді қайтейін!— деп тамсанып, қояды.— Сені кӛрем деген титтей ойымда босайшы… Ана жылы, жайлауда отырғанда, апам екеуің келіп, жатып кеттіңдер ғой… Онда екеуміз де бала едік қой… Япыр-ау! Содан қайтып кӛріскеміз жоқ-ау? Кӛріскендей болды ма жұрт, балапан басына, тұрымтай тұсына… — Ия десейші! Жаман болды ғой! Ӛткен күннің белгісі жоқ. Ту баста бүлдірген Рақымжан деген ғой… Қазақтардан солдат алып, қызылдармен соғыспақ болып… Әй, дүние-ау десейші?! Соғыспаса қайтіп барады екен? Орыс шіркіңді жеңем деп ойлай ма екен… Сонда елдің кісілерін жинап алып, Рақымжан айтьшты ғой: «Балшабай келді. Малдарынды талап алады, әйелдеріңе билік қоймайды. Аман күндерінде Қытайға ауындар» депті ғой. Әкемдер қалаға барып келді де, «ал ауамыз!» деп, елді бӛріктіріп, аласапыран болмасын ба? Тігулі үй тігуімен қалды. Толып жатқан әбдіре, сандық бәрін тастап, жеңіл-желпі киім-кешек, тӛсек-орынды алуға ғана мұршамыз келді. Малды айдап, күні-түні шұбырып, аудық қой. Қанша күн жүргенін де білмеймін, сол кӛшкеннен кӛшіп, Қытай қазақтарына бардық. — Иә, ауып кетті деп естігенбіз. — Естісең — сол. Ол бір бейбастақ, нашар ел болады екен. Кім кӛрінгені би болып, малымызды талап ала берді. Әсіресе бір үкірдай дегені жаман болады. Әкемнің бар малын сол айдатып алып, сымпидық та қалдық. Не мал жоқ, не үй жоқ, не тамыр-таныс жоқ, жаппаның астында жаттық. Кӛрген күнімізді құдай итке бермесін. Мені тартып алады деген сӛз шықты. Әйтеуір құдай сақтады. Не керек, сонда бір қыс тұрып, аштан ӛле жаздап, жаз шыққан соң, жаяу-жалпылы шұбырып, елімізге қайттық. Елге келсек — қора-мүлкімізді, жерімізді бір кедей кӛршілеріміз иемденіп отырып алыпты. Ӛз үйімізге ӛзімізді жолатпайды. Әкем ел азаматтарына барды, болысқа барды, түк болмады. Қайдан болсын! Болыстың ӛзі екен қондырған. Әкем ізденіп, болыстың үстінен арыз беріпті. Қайдан білсін, бұрынғы заманы бар деп жүр ғой. Бір күні ауылға мылтықты екі мелисе келіп, әкемді алды да кетті. — Не жазығым бар?— десе: — Сен қашқынсың, боржайсың,— дейді. Боржайы не екенін қайдан білейік. Әкемді қалаға апарып, абақтыға жауып қойыпты. Әкем жатып алды, шығармайды. Ӛзің кӛрген Ақан деген ағатайым бар еді ғой. Сол олай шапты, бұлай шапты. Әкемді босата алмады. Жалғыз әкем ондай болды. Туған шешең болмаған соң, немене… — Ой, дүние-ай десейші! Нағашым сені жақсы кӛруші ме еді? — Е, жақсы кӛрмей. Қытай қазақтарына бермей, алып келді ғой. Менің де балалау күнім емес пе, он беске жаңа шыққам ғой. Әкемнің абақтыда жатқаны жаныма жаман батып жүрді. Айға жуық жатты. Ақан ағам қалаға кетіп еді. Бір күні әкемді босатып алып келді. Қуанып қалдық. Әкем келген соң, қора- мүлкімізді де, жерімізді де ӛзімізге қайтарып берді. — Онысы тәуір болған екен! — Тәуір болғаны қүрысын! Тәуір болмады. Арада бір жүма ӛтті ме, ӛтпеді ме, бір күні кешке таман қаладан үш кісі сау ете түсті. Жоғарғы үйге кіргізіп, кӛрпе салып, қой сойып, әкем шала бүлініп жатыр. «Мұнысы кім?» деп отырмын. Қатындар жиылып келе бастады. Біріне-бірі «Күйеуді кӛрдің бе?» дейді. Жүрегім су ете түсті. — Кімнің күйеуі?— дедім. — Ойбай-ау! Күйеуің келгенін білмей отырсың ба?— десті. Не дерімді білмедім. Кӛзімнен жасым тимей-тимей кетті. Мен жылап отырғанда, ӛгей шешем келіп: — Жылағаны несі? Бала емессің. Күйеуге тимей отырушы ма ең? Дәнеңе жоқ. Ӛз теңің, оқыған тӛре жігіт. Қой, жылағанды!— деді. Оған да болғам жоқ. Теріс қарап, домаланып жылай бердім. Енді қайтейін. Әрі жаспын, әрі күйеуге тием деген ойым бар ма… Және бір ауыз сӛз айтпастан, дәнеңе етпестен, бір-ақ күнде «күйеуің келді» деген соң… — Ой, алла-ай десейші! — Асқа да тұрмай бұлан-талан болып жатыр едім. Қасыма ағатайым келді. Қамығып, басымды сипап отырып: «Сені берейік деп отырғамыз жоқ. Әкеңнің жаны қала ма деп уәде қылып едік. Енді уәдемізді жұта алмай отырмыз. Заман жаман: осындай қызметтегі бір адамға сүйенбесек, жазым боп кететін кӛрінеміз. Бізді қашқын деп кім кӛрінген сұқтанатын кӛрінеді» деп бірталай ақыл айтты. Ағатайым сӛзі кішкене құлағыма кірейін деді. Әйткенмен ар жағым болатын емес, кӛңілім соқпайды. Жоқ жерден күйеуге тиеді деген не деген сұмдық! Әкемнің шыққанына қуанып жүрсем, сорлы басым, мені бермек боп босанған екен. — Ал сонсын? — Сонсын немене? Тамақтан кейін, әл-еркіме қоймай, жеңгелерім «қол ұстатамыз» деп мені сүйрелеп алып барды. Есіктен кіргізді. Үй ала кӛлеңке еді. Әйнектің түбінде қап-қара аюдай бірдеңе отыр. Ӛзі тіпті үлкен. Аузынан түтіні бүрқырайды. — Ойпырым-ай! — Манағы манағы ма, зәрем одан жаман кетті. Мынау ӛңкиген қара аю жеп қоятындай кӛрдім. Жеңгелерім мені қасына таман әкеліп: — Ӛзіңдей бұл да адамның баласы. Балалық қылма. Әлі-ақ үйреніп кетесің,— деп қасына отырғызды да, шамды алып, шығып кетті. Тӛмен қарап, бұғып отырмын, дір-дір етем. Түтінін бұрқыратып болды да әлгі қара аю сырғып келіп, қолымнан ұстады. Денем шым ете түсті. Қолы темірдей тиді. — Неғып отырсың? Бері таман кел!— деп қолымнан тартты. Жүрегім дүрсілдеп барады. Бауырына таман тартып, қолаңса иісі қолқамды атып, тікен мүртын бетіме қадап, жап-жалпақ аузын жапсырды. Белімнен қысып, икемдеп әкетіп барады. Ағатайладым, жалындым, жыладым. Керек қылмады. Темірдей қолдарымен денемді бүріп, күйретіп барады. Не керек, тамұқ азабын тартқандай жан терге түсіп, қиналып, тұла бойым дал-дүл болып, кӛрер таңды кӛзіммен атқыздым. — Сӛйтпей, қайтуші еді? Сонсын? — Сонсын ертеңінде ол кетіп қалды. Он шақты күннен соң ағатайым мен апам екеуі тӛсек-орныммен арбаға салып, мені қалаға алып келді. Бір катын, үш-тӛрт сыпиған еркек алдымыздан шығып, үйге кіргізді. Ауыз үйі кішкене, тӛргі үйі үлкендеу екі бӛлмелі үй екен. Тӛсеніші жоқ. Қу тақтай. Бір бұрышта темір кровать тұр. Шешем екеуіміз соның үстіне отырдық. Еркектер ортадағы орыс үстелді жағалай, орындыққа отырды. Ӛңшең бір шүлдірлеген бӛтен адам, тартқандары — шылым. Қайда отырғаныңды білмейсің. — Е, оның рас, алғашқы кезде кісі сӛйтеді екен. Сонсын? — Сонсын кешке таман қонақ шақырды. Кровать жаққа маған шымылдық құрып қойды. Апам басы ауырып, ауыз үйде жатып қалды. Қонақтары келді сауылдап. Орталарына ет қойып: «Келіншегің құтты болсын!» деп айғайласып, стақанды салдырлатып, арақ ішті. Ақан ағам ішпеп еді, бәрі жабылып, қояр да қоймай, оған да ішкізді. Мен шымылдық ішінде жалғыз шошайып отырмын. Ағатайымды аяп отырмын… Шетінен мас. Бір жігіт арақты азырақ ішті білем, бәрі соған жабылды. Менің күйеуім: «Іш, сен неге ішпейсің?» деп күжілдеп, әлгімен ұстасты. Содан үшқынып, екеуі керілдесіп, боқтасты. «Қой, қойлағанды» тыңдамай әлгі менің күйеуім тілі күрметіліп, боқтап «атам» деп мылтығын ала ұмтылғаны ғой. — Құдай-ай! Сақтай гӛр! — Зәрем зәр түбіне кетті. Бәрі дүрлігіп, ыдыс-аяқты қиратып, үстелді, тақтайды тарсылдатып, үйді басына кӛтеріп барады. Қорқып, мен де ұшып түрегелдім. Шымылдықтан сығалап қарасам — күйеуімді екі жігіт ұстап жүр екен. Кӛзі қисайып, ақшиып кетіпті. Қыли екенін сонда кӛрдім. Қолында мылтығы, тұра-тұра ұмтылады. Күйеуімнен қорықтым, кӛңілім қалды. Мінезі жаман екен. Әлден уақытта екеуін де қойғызып, қонағы түскірлер тарады. Ыдыс шашылып, стақан, бӛтелкелер қирап, арақ тӛгіліп, үйдің ойран-ботқасы шығып қалды. Ағатайлап, мана тӛбелестен бұрын лоқсып, шиқылдап, ауыз үйге шығып кетіп едім. Күйеуім қонақтарын шығарып салып, тәлтіректеп келіп, мені тағы қүшақтап, сүйді. Ӛне бойы арақ сасиды. Шешінбестен тӛсекке келіп қылжиып, әлгі тӛбелескен жігітті боқтап жатып ұйықтап қалды. — Ойпырым-ай! Күйеуіңнің мінезі қалай жаман еді? — Мінезі жаман дейсің! Жамандығын қазір айтам… — Сонсын қайттің? — Сонсын жылап-жылап, сілем қүрып, кроваттың алдына бір кӛрпе тастай беріп, жантайып таң ата кӛзім ілінді. Не керек, бір сау күні болған жоқ, қызметтен келсе арақ ішумен, мас болумен, боқтаумен күні етті. Мені жан екен деп сӛйлесу жоқ. Тек қойныма жатуды біледі. Күндіз-түні бүк түсіп жатқаннан басқа, жарық сәуле кӛрмедім. Бір жұмадан кейін күйеуім қызметтен түсіп қадды. Партиясы дей ме, бірдеңесінен шығарып тастапты. Пара алып, жолдастарымен ұстасып, әйтеуір жамандығы білініп калса керек. Содан кейін ол мені алып ӛз еліне қайтатын болды. Келіп-кетіп жүретін бір қазақ қатыны бар еді. Ӛзі бір сумаңдаған сӛзі кӛп қатын еді. Бір күні сол келді. «Күйеуіңді қызметтен түсірді! Бүл қаладан қуып отыр. Жаман жұмыстары кӛп, енді абақтыға түседі. Ӛзі кедей дейді. Сен оған ерме! Мұнда қал! Саған жақсы күйеу тауып береміз…»— деп мені азғырды. Не сӛз екенін де білгем жоқ. Келген соң күйеуіме айттым. Кеше ғана тие сала қалай айрылайын? Күйеуім: — Олар менің дұшпаным. Ӛтірік айтады. Әуре болма!— деді. Содан мені осында алып келді. — Семейдікі екен ғой? — Иӛ, осында бір жаман үйі бар екен. Мені ӛз үйіне әкелген жоқ, бір жолдастарының үйіне түсірді. Ноғай қатыны, екі ақ үрпек баласы бар екен. Шай қайнатты. Күйеуім кетіп қалып еді. Әлгі үйдің иесі бар, бір-екі балалау жігіт бар, шайды жаңа ішіп отыр едік. Бір мезгілде бір шұбар мәтүшке келіп, ентігіп, сұрланып, ерні дірілдеп, есік кӛзінде тұра қалып еді. Бәрі де үн-түн жоқ, тӛмен қарады. Сӛйткенше болмады, әлгі мәтүшке: — Оныкі жаңа қатын сен бе?— деп мені кӛрсетіп,— мені де оныкі қатын,— деді.— Мені тастады. Менікі одан бір кішкене бала қалды. Баланы асырауға ақша жоқ. Баланы саған тапсырдым,— деп маған қарап жылап қоя берді. Мен аң-таң болдым. Үй иесі жігіт отырып маған мәнісін айтты. Бақсам, күйеуімнің орыс қатыны бар екен. Маған оны айтпастан алып кепті. — Ойбай, масқара! — Масқара болғанда қандай! Сол жерде не болғанымды білмедім. Ӛңім екенін, түсім екенін айыра алмадым. Мен жылап отырғанда күйеуім келді. Мәтүшке кетіп қап еді. Күйеуім шай ішіп отырып: — Баланы да жібергелі отырмын,— деді. Жолдастары: — Ӛзің білесің. Пәлен-түген,— деп жӛнді ештеңе айтпады! Ішінен жақтырғандары кӛрініп түр. Мен күйіп кеттім: — Балаңды неге жібересің? Орыс боп кетпей ме? Алып қал!- дедім. — Енді қайтейін… алдым. Тіпті намысым келді. Кім де болса, күйеуімнің баласы ғой. Айтқаныма бола ма, баласын бірге тастады. Қатыны кеткен соң, мені ӛз үйіне әкелді. Жаман, тоқал үй екен. Бір ағасы мен жеңгесі бар екен. Ағасы жаяу жүріп сауда қылады екен. Әлгі күйеуімнің тастаған баласы анда-санда келіп-кетіп жүрді. Бес-алтыға келіп қалған жап-жақсы бала. Менің күйеуімнің баласы дейтін емес. Қазақша тіл біледі. Бейшараны аяймын. — Маған бала боласың ба?— деймін. — Болам,— дейді. Әкесі келсе: — Келме, үйіңе бар,— деп қуып жібереді. Сол бала артынан кӛшеден қайыр сүрайтын болыпты. Әкесі жолыққанда, бала қолын жайса, керек десе садақасын да бермепті. Не деген қатты адам екенін білмеймін,— деп, келіншек сӛзін бітірді. — Осы күні күйеуің қайда? — Қызметпен басқа қалаға кетіп еді. Екі ай болды. Хабар жоқ. — Бала кӛтердің бе? — Бір бала түсік түсті. Біреуін қолдан ӛлтірдік. — Күйеуіңнің аты кім? — Обал ғой, қалай атайын? — Оның обалы жоқ, бауырым. Жай соз. Атай бер. — Ана аттың мойнына салатын имек ағаш? — Қамыт па? — Жоқ, одан жоғарылауы. — Доға ма? — Е, сол, сол. — Аты да бір түрлі екен. Ӛзің немене жүдеусің ғой? — Жүдеу болмай, қайтейін? Адасқан қаздай… Жападан-жалғыз… Науқасқа шалдықтым. Азырақ жӛтелім бар. — Ей, қалқам, Кәмилә-ай! Сенің де кӛрмеген қорлығың жоқ екен ғой… * * * — Ал енді ӛзіңдікін айтшы!— дегенде, орысша киінген әйел бастан кешкен күндерін бір-бірлеп ағыта бастады. Бірінің аузына бірі қарап, киімдерін шұқыласып, екеуі ағаш түбінде кеп отырды. Күн де еңкейді. Кәмиләның қыдырып кеткен қайын аға, абысындары да келді. Сонымен ол күні әңгіме аяқталмай қалды. Орысша киінген әйел Кәмиләның тұрған үйін сұрап алып, ертең келмек боп, қош айтысты. Ертеңінде Кашти жырасымен ағып, екі әйел Ертіс шетіндегі «Маған кел, маған кел!» деген кӛп қайықтың бір бүтіндеуіне отырып аралға тартты. Ана жерге, мына жерге барса да орыс, ноғайдың қыз-қатыны, қолтықтасып жылт етіп шыға келеді. Оларды кӛргенде келіншек: — Осылар-ақ үйінде отырмайды!— деп қалды. Оңаша орын іздеп, екі әйел аралды ӛрлеп барып, Алаш жақтағы орманның бір алаңқайына алдын бере отырып, әңгімесін қайта қозғады. — Иә, сонымен? — Сонымен жазға салым ауылға ағатайым келді. Мен әлі әкеме кӛріне алмай, Ұрқияның үйінде жүруші едім. Әңгіменің бәрін ағатайым естіпті. Әкемді кӛндіріп, ағатайым үйге алып келді. Бетімнен отым шығып, әрең бардым-ау! Елде бір жарым ай тұрған соң, ағатайым мені қалаға алып кетті. Әкем үндеген жоқ. Ӛзі де құтыла алмай жүрген кісі ғой. Қайта кеткенімді тәуір кӛрген шығар,— деп әңгімеші әйел қалтасынан орамалын алып, мұрнын сүртті. Сӛз әлпетінен оқушылар ӛзі де сезген болар, бұл әңгіме айтып отырған Ақбілек еді. Анау Кәмилә деген келіншек Ақбілектің шешесімен бірге туысқан, бұрын болыс болған Бояубайдың қызы еді. Ақбілектің туған нағашысы болды ғой. Ендеше, Ақбілектің әңгімесіне құлақ салайық. — Ағатайым, қаладағы бір Мағиша деген оқыған қызды алғалы жүр екен. Орал тауынан ауып келген естек қызы. Бір мұғалім ағасы бар. Үйелмелі-сүйелмелі екі қыз екен. Біз құсап дем айдап келген ғой. Кӛргенді жердің балалары болса керек. Бір жұмадан кейін сол жеңгемізді алды. Оқығандардың үйленгендері де бір түрлі «құда түсер, қол ұстатар, шаш сипар, ілу жыртыс, кит-сит, кәде-сәде» дегеннің бір де бірі жоқ. Томаға-тұйық үйге алып келіп, қонақ шақырады екен. Қыз ибасы да, қынамендесі де, тойы да — сол. Бір соғар. Жаңа жеңгей де ұялған жоқ. Ағатайыммен тізерлесіп отырып, қонақ күтіп, ӛзі жүгіріп жүрді. Естек болғанымен ӛзіміздің қазақ сияқты, қытығы жоқ, кең пейіл тәуір адам екен. Кӛзі қап-қара, денелі, келбетті кісі. Жеңешемді сӛз қып кеттім-ау. Оны айтатын да жӛнім бар. Ағатайымнан да маған оның қызметі асты. Мені адам қылған сол ғой… Оң қолынан ӛнері тӛгіледі. Шаруаға да кӛріпкел. Тамақты қандай ғып пісіреді! Неше түрлісін істейді! Ішпегенді ішкізеді. Ӛзі бір саудыраған ақ кӛңіл бала сияқты адам. Не десең, соған нанады. Ағатайымның бар-жоғын білдірмейді. Келген кісімен ерекше сӛйлеседі. Менің кӛзімді ашқан сол жеңгем ғой, ейтпесе… — Ал содан кейін қайда бардың? — Содан кейін ағатайым сол жылы Семейге барды. Қызметке. Мені де ала барды. Пәтер-тұрмысымыз жайлы болды. Сол кезде бір курс ашылып, ағатайым мені сол курсқа түсірді. — Курысың немене? — Ондайды әлі білмейді екенсің. Бала оқытатын сондай мектеп болады. — Үйден шықпаймын, қайдам… — Оның да рас қой. Курста менен басқа да тӛрт-бес қыз оқыды. Кӛбі ересек. Қазақша хат танығаным болмаса, үлкен оқуды кім кӛрген. Әуелде түк түсінбей жүрдім. Ӛзіміз оқитын ескі молдалар тәрізді емес. Орысша киінген жігіттер түрегеп жүріп оқытады. Жазу жазатын, отыратын жерің — бәрі үстел. Мүғалімдеріміз қара тақтайға бормен жазып-жазып, сӛйлеп түсіндіреді. Есеп дей ме, жағырапия дей ме, сен білмейсің ғой… Кӛп нәрселер үйретеді. Мүғалімнің үйреткенін дәптерімізге жазып ала береміз. Үйге келген соң білмеген жерімді жеңе-шемнен, ағатайымнан сұрап алам. Екеуі де айтып береді. Не керек, сол курстан алты айдай оқып, әжептәуір нәрсе біліп қалдым. Үйге келгенде жеңешеме қолқабыс қылам. Омырауыма алжапқыш байлап алып, картоп тазалаймын, кеспе кесем. Пәреміш, самсы, түшпара, кәтлет дейтіндері болады екен. Олардың істеуін де үйреніп алдым. Киімім де ыңғайлы. Семейге келген соң ағатайым мен жеңешем маған да орысша киім тіктіріп, мені қылтитып сәндеп қойды. Кейде ағатайыма, не жеңешеме еріп, театрға, суретке1 барамыз. Сен оларға барып кӛрдің бе? — Әлгі қозғалып тұратын ба? — Иӛ. — Әлгі жоқта бір таныс шәкірт апарған еді. Не екенін ұға алмадым. — Әуелде мен де таң-тамаша қап: «Бұл қалай қимылдап түр? Жаны бар ма?»— деп жеңешемнен сұрай бергем. Сӛйтсем жаны жоқ екен. Қозғалып түратын бір тетігі бар екен. Спектакльге бардың ба? — Онысы немене? — Кісілер бет-аузын бояп, сақал жапсырып алып, сӛйлесіп ойнайды ғой. — Әне біреу… әлгі бір қойшы болып, қатынын ұратынды айтады екенсің ғой. — Е, сол, сол. Семейге сені қай жылы әкелді? — Қай жылы екенін қайдам, әйтеуір тӛрт-бес жыл боп барады ғой. — Бізге де, міне, бес жыл боп барады. Біз 21-ші жылы қысқа қарсы келдік. Сені мен неғып естімедім екен? — Е, келген жылы біз Қарқаралыға кеткенбіз. — Бәсе… Келесі жылы тағы кӛре алмайтын жӛнім бар. Ол жылы мені ағатайым Орынбордағы оқуға жіберген ғой. — Ендеше, ол жылы біз қайтадан Семейге келгеміз. Менің алғашқы бала кӛтерген жылым ғой… — Ол жылы мен Орынбордамын. Ағатайым: «Кӛбірек оқымасаң, адам болмайсың» деп оқу бӛлімінен қағаз әперіп, Орынбордьщ рабфагына жіберген. Екі қыз барғанбыз. Ажар екеуміз… Жеңілтек қыз еді. Қалалы жердікі ғой. Есі-дерті бозбала. Бет-аузын бояп, әлектенеді де жатады. Менің отарбаға алғашқы мінгенім сонда ғой. Атын естігенім болмаса, кім кӛрген. Түн ішінде ағатайым мен жеңешем екеуі бержебаймен апарып салды. Жыбырлаған кісі. Отарба ӛкіріп жүр. Ағатайым күні бұрын қағаз алып қойған екен, кезек күтпей билет алдық. Апарып бір ұзын үйлерге, үй емес, дӛңгелегі бар, үлкен бітеу күймелерге (вагон дейді екен, артынан білдік) әкеп кіргізді. Жеңешем мен ағатайымды қимай кӛп жыладым. Бұрын кӛрмеген алыс жер ғой, қорқып жүрмін. Енді қайтейін. Бір жағынан оқығанымды да жақсы кӛремін. Бір қыс оқып, оқудың дәмін алып қалдым ғой. Оқыған жеңешемнің түрі анау, бәрін біліп түрғаны. Ағатайымды қандай сыйлайды! Ағатайым да оны ренжітпейді. Жеңешемнің тілі де бір түрлі қызық қой! Ол сӛйлегенде ағатайым екеуміз күлеміз де отырамыз. Әуелде тіліне түсіне алмай жүруші ем. Жүре-жүре құлағым үйренейін деді. Жеңешем де қазақша сӛйлеуге айналды. Әйткенмен кейде бірдеңені қойып қалады. Ойбай-ау! Бірді айтып, бірге түсіп кеттім-ау! Жеңешемді ойласам, айтып отырған сӛзімді ұмытам да қалам. Тіпті сағынып жүрмін. — Олар қайда? — Зайсанға кетіпті. Кӛрем ғой деп келсем… Жеңешетайым-ай, менің кӛзімді ашқан сол ғой… — Иә, қимай жыладым дедің ғой. — Жыламай қайтейін! Сол екеуінен басқа кімім бар? Әке-шешемнің түрі анау болды. Екі бауырым болса, онда ӛгей шешенің қолында қалды. Ол байғұстардың кӛрген күні әлдеқандай деп бір ойлаймын… Не керек, екеуі бетімнен сүйіп, тӛрт кӛздері жаудырап қала берді. Ӛкірген отарбаға мініп, мен кете бардым. Ажардың ойына да келмейді. Сол екі арада бір жігіт тауып алып, әйнек алдында аузы жабыса қапты. Екі күнге дейін кӛзімнен жас кетпеді. Жолда тӛрт қалаға тоқтап, вокзалда жатып, басқа отарбаға мініп отырдық. Ажардың жігітпен таныс болғанының бір пайдасы тиді. Ажар екеумізге кезекке тұрып, билет әперіп отырды. Неше түрлі тамашаны кӛрдік. Талай ӛзеннен, кӛпірден ӛттік. Тауды да, орманды да тіліп ӛтеміз. Бір жерге барып тіреліп қала ма деп қорқып келе жатасың. Тірелмейді де, соқтықпайды да, арасынан жылпылдап, жыланша бұраңдап ӛте шығады. Жүрісі қандай! Құйындай ұшады! Орынборға келіп, бержебайға мініп, Ажардың танымалына барып түстік. Орынбор қаласы Семейден ретті. Кӛшесі тас, бержебайы да оңды екен. Солқылдаған кішкене пәуеске. Ертеңіне қағазымызды алып, үшкӛлге бардық. Адам айтқысыз бір үлкен үй. Ығы-жығы бала. Біз де кіріп, кеңсесін тауып алып, қағазымызды керсеттік. Қағазымызға қарап, бізді тыңдамастан, дәнеңе етпестен алды. Қыздар жататын бӛлме басқа екен. Солардың арасынан бізге де екі кровать берді. Тӛсек-орнымызды әкеп, сонда орналастық. Қыздардың бәрі орыс. Қазақтан бес-алты-ақ қыз болды. Семейдегідей болмады, оқуы қиын тиді. Семейде мұғалімдеріміз қазақ — оқуымыз да казақша еді. Орыс тілін азырақ оқып едік. Мұнда оқу орысша. Оқытатын ылғи орыстар. Қазақтан бір-екі-ақ мұғалім бар. Ағатайымнан, жеңешемнен орысша оны-мүны үйренген болғам. Ол білгенім аз екен. Кӛпке дейін түсіне алмай, босқа отыратын болдым. Бір тәуір жері орыс қыздары кӛп, тіл үйренуге оқудан да солар жақсы болды. Әйтсе де сабақты мәз оқи алмай жүрдім. Ешкіге ұқсаған қызы түскірлер секектеп, отырмайды екен. Сабақтан босанса, жігіттермен жыртындасьш, хат жазысып, қолтықтасып, құшақтасып жүргені. Орыс қыздары тіпті үят дегенді білмейді екен ғой. Еркектің мойнына мініп алады, жас балаша алдына отырады. Тіпті үят! Оларға еліктеп, біздің қазақ қыздары да жігітпен жүреді. Әсіресе біздің Ажар мен Кәмилә деген қыз. Түні бойы жоғалып кетеді. Қараңғы жерге барып, әркіммен бір құшақтасып отырғаны. Кәмилә деген қыз сабағын оқи алмай, қыс ортасына жетпей, шығьш кетті. Екі қабат екен десіп жүрді. Кім білсін? Жігіттер мені де айналдырды. Мен олардың ортасына кӛп түспей шеттеп жүретінмін. Ӛзім сияқты жуастау орыс қызымен жолдас боп, сонымен сӛйлесетінмін. Жігіттер: «Қыдырайық, ойынға барайық, сӛйлесейік» деп маза бермейтін болды. Мен олардың ыңғайына кӛнбедім. Бозбалаға несіне қызығайын? Бұрынғы тартқан азабым аз ба? Және жеңешем ылғи құлағыма құйып отыратын. «Жігіттердің азғырғанына ерме! Ерсең, бұзыласың. Әбиірің кетеді. Адам болмайсың. Әуелі оқу оқы. Күйеуге тиетін кезде жігітке кӛз саларсың» дейтін. Қазақтың оқыған қыздарын ағатайым да жамандайтын, ыртаң-жыртаңнан басқаны білмейді дейтін. Сол сӛздері есімде. Айтқанына жүрмегенсін, жігіттер менің соңыма түсті. Мені «ұлы кеуде» деді, «байдың қызы» деді, «қуыршақ» деді, «кісі киік» деді. Айтпағаны жоқ. Тоғыз саққа жүгіртті. Ӛтіріктен ӛтірік «пәлен жігітке хат жазыпсың, пәленмен жақынсың» деп жала жапты. Маған хат жазып, ғашық болды. Домалақ қағаз түсіріп, неше түрлі былғаныш сӛздерді айтты. Сонда да болмадым. Ең болмаған соң, қараңғыда аяғымнан қағып-жығып кететін, ұрып кететін болды. Қағаз-кітаптарымды, тарағымды, орамалымды ұрлайтын болды. Еркек бала бір түрлі бейбастақ келеді ғой. Екі күнде, үш күнде бір жиналыс болады. Айғай-ұйғай боп сӛйлесіп жатқаны. Жиылысқа бармай қалсаң, біреуі барып жеткізе қояды. Бірін-бірі мүйіздеп, жамандап, үшкелден шығартып жатқаны. Әсіресе біздің қазақ балалары. Не жетпейтінін білмеймін. Бес жүзге тарта бала бар. Үй тар. Отын кем. Жүмасына бір жаға ма, жақпай ма. Үйдің іші былғаныш, сасық. Кӛп бала сасытпай тұра ма? Тесікті ашсаң, азынап суық кіреді — ауырып қаласың. Ашпасаң тұншығып кете жаз- дайсың. Оның үстіне тамақ та жайсыз. Ашаршылық жылы ғой. Таласып-тармасып, күніне жарты қадақ нан, бұлдыры жоқ картоп салған сорпа ішесің. Кешке бір қайнаған су. Оқу оқып жетілгеннен бұрын аштан ӛле жаздадық. Талай бала ауырып шығып кетті.Ӛлгендері де болды. Қыстың аяғына жете алмай, мен де жүдеу басқа айналдым. Семейге баратын үш-тӛрт баламен мен де қайттым. — Сен де бейнетті тәуір-ақ кӛрген екенсің. — Атама. Жасынан оқымаған соң, кісінің тілі де қатып кетеді екен. Жуырда икемге келмейді екен. Есейген соң оқығанның бір тәуірі есің болса: артық бүзылмайды екенсің. Ӛңшең ӛгіздің ортасында аман қалғаныма ӛзім де таңданам… Жеңешем мен келгенге қуанып қалды. Оған да серік керек. Екеуміз бір туған кісідей боп кеткеміз ғой. Ағатайым губкомда қызмет қып, тәуір боп тұр екен. Келген соң «босқа жүргенше, тіл үйрен» деп бір үшкелге учитель қатынды жалдап тӛрт ай оқытты. Бұрын қазақ баласын кӛп оқытып, ысылған кәрі қатын екен. Баласы жоқ. Табысымен күн кӛреді. Сол қатыннан оқығаным кӛп пайда болды. Орысша жазуға да, сӛйлеуге де сол кісі сауатымды ашты. Орыстың тілі қиын болады екен, тіпті? — Осы күні орысша біліп алдың ба? — Онша жетік білмесек те, түсінетін болдық. Аса бір қиын сӛз болмаса, ойлағанымды айта алам. — Біз сияқты аузын буған ӛгіз емессің ғой. — Оқысаң сен де үйренер едің. Оқи алмай қалдың ғой. Заман оқығандікі кӛрінеді. Ӛмірдің қызығы соларда. Бар тапқанын тамағы мен киіміне салады. Мал жиям деп әуре болмайды. Тұратын үйлері қандай! Саңғырлаған бір сарай. Әй, біздің қазақтың кӛрген күні құрысын! Бықсып, сасып, биттеп, құрттап жатқаны… — Құрттаса да мен сол елді сағынып ӛліп жүрмін. Қуарған қаласы бар болсын. Бәрі бӛтен, бәрі жат. Ішім пысып, санамен сарғайып, дертті боп отырмын. — Қалқам-ау, ол сенің оқымағандығың. Оқысаң бәріне де үйір боп кетесің. — Енді бізге оқу қайда? Елімді бір кӛрсем, арманым болмас еді,— деп қатты күрсінді. Қаланы оқығанды мақтағаны болмаса Ақбілектің арғы ойы: оқымаған Кәмиләнің алдында озінің оқығандығымен, орысша киімімен азырақ мақтанбақ еді. Әйтпесе даланы, елді ӛзі де сағынып еді. Кәмилә елін бір кӛруді арман қып, күрсінгенде Ақбілек ұялып, «ӛтірік мақтанып отырмын-ау» деп ойлады. Сондықтан: — Сенің оның рас. Кісі кейде елді бір түрлі сағынады,— деді. Кішкенеден соң Кәмилә: — Сонсоң не болды? Бітті ме?— дегенде Ақбілек: — Жоқ әлі. Әңгіменің қызығы ілгері деді. — Е, соныңды айтсайшы. — Соны айтсам… Немене… Қай жерге кеп ем? — Семейге келіп, орыс қатыннан оқыдың ғой. — Е-е… Содан кейін қысқа қарсы Орынборға тағы бардым. Оқуға. Қайта-қайта айта бермейінші. Орынборда тағы үш жыл оқыдым. Тұрмыс та, оқу да бұрынғыдан жӛнделейін деді. Тіл біліп қалдым ғой. Қалаға әбден таныс болдым. Оқушылар ойын қойып, мен ойынға да араластым. «Бәйбіше — тоқалды» ойнағанда мен Мәмеш болдым. Свердлов клубына қойдық. Оқыған азаматтарға қыдырып жүріп, билет саттық. Ойынымыз жақсы боп ӛтті. Мен де тәуір ойнадым білем. Ойын басқарушы «жақсы шығардың» деп, гуілдесіп жатыр. Бетімнің бояуын сүртіп, ауызға шығып едім: «Ақбілек, сен жақсы ойнадың!» деп ӛзіміздің қазақ учитель жолыға кетті. Кӛтеріліп қалдым. «Жүр, шай ішейік» деп үстелге алып келді. Ол үстелде үш жігіт отыр екен. Мені таныстырды. Кемесерлеріміз екен. — Мынау — Ақбала жолдас, мынау — Балташ жолдас,..— деп жатыр. «Отырыңыз!» десті. Отырдым. Сыра ұсынды. Ішпедім. Ақбала деген жігіт отырып: — Ішпесе, зорламаңыз. Әйел балалардың ішпегені де жақсы. Біздің әйелдеріміз де кісі боп қапты. Ойындарыңыз тәуір шықты,— деп бірталай сӛз қылды. Мен шай ішіп отырдым. Ақбаланы бұрын да кӛшеде бірнеше рет кӛргенмін. Балалар шешен деп, білгіш деп мақтайтын. Орта бойлы, маңдайлы, ақ құба жігіт еді. Кӛзқарасы, сӛйлесі сабырлы жігітке ұсайды. Сол отырғанда Ақбаладан кӛп сӛйлегені жоқ. Әдемілеп, баптап, әр түрлі сӛздер айтты. Ӛзгелері тыңдап, қошемет қып, күлісіп отырды. Ақбала менен оқуымызды, тұрмысымызды сұрады. Кӛбінесе маған қарап сӛйлеп отырған тәрізді. Мен қарсы отырармын ба?.. Маған таяу Балташ деген жігіт отырды. Ол маған «алыңыз, ішіңіз» деп тамақты алдыма тартып, сыйлаған болды. Білімі де Ақбаладан тӛменірек пе деп ойладым. Тарарда Ақбала ӛзгелерінен оңашалана беріп: — Жұмысыңыз болса, келіп тұрыңыз. Сіздей қарын¬дастарымызға жәрдем беруді борыш кӛреміз,— деп қолымды майда қысты. Кемесерлігіне қызыққан кісіше несіне барайын. Қайтып оны іздеп барғам да жоқ. Оқуымда жүре бердім. Бір күні газеттен «Ақбаланың баяндамасы болады» деген хабарды оқьгдым. Не себеп екенін білмеймін, соның сӛйлегенін естігім кеп кетті. Бармайын деп бір ойлап тұрдым. Бір уақытта қолым шашыма, аяғым айнаға барып қалғанын, пәлтемді киіп, үшкелден қалай шығып кеткенімді білмей қалыппын. Бір үлкен жиылыс екен. Арт жағына таман келіп мен де отырдым. Мен отырған кезде бір орыс сӛйлеп түр екен. Ол бітірген соң үстел басындағы қара шұбар кісі: «Енді Ақбала жолдас, баяндама қылады»,— деді. Жүрегім бүлк ете түсті. Сахнаның ар жағынан жайымен аяңдап, жылмиып Ақбала шықты. Портфелін үстелге қойып, отырған жұртты бір шолып ӛтті. Маған да кӛзі түсер ме екен деп отырмын. Білмеймін кӛрген-кӛрмегенін. Ақбала сӛзін бастады. Асықпай-саспай, қоңырлау, әдемі дауыспен бастады. Мен қадалып қаппын. Бір үлкен мекеменің істеген жүмысы жайынан екен. Не айтқанын ұққам жоқ. Кӛзім оның аузында: құлағым оның дауысында болды. Алақанын әнтек бүгіп, құлаштап темір соққан ұсталарша, оң қолын нығыздай сермеп, сӛйлеп түр. Сӛйлеген сайын ӛзінен-ӛзі қызған секілденіп, даусы ашылып, қимылы кӛбейіп келеді. Оның қыза сӛйлегеніне мен де қызып отырмын. Сӛзді түйдек-түйдегімен тастап-тастап жіберіп, қарақшыдан ағып ӛткен жүйрікше, басын әнтек еңкейтіп шүлғьщы. Жұрт шапалақтап алды да кетті. Мен де соғып жатырмын. Оның артынан әлдекімдер қарсы сӛйледі. Ақбаланың баяндамасын мінеді, сынады. Мен оларға оқты кӛзіммен қарап қоям. Жаратпай отырмын. «Жаман болса, неге шапалақтады?» деп ойлаймын. Ақбала қағазына түртіп жатты. Олар сӛйлеп болған соң, Ақбала шығып, бәріне жауап берді. Біреуін мысқылдап, біреуін кекеп, бірін түк білмейтін қып, неше түрлі дәлелдер келтіріп, сыбағасын берді-ау. Түн боп кеткен екен. Ақбала сӛзін бітірген соң тысқа шықты. Үшкелге бірге қайтатын серік іздеп, тепкішекте жан-жаққа кӛз салып тұр едім. Артымнан біреу келіп, білегімнен ұстады. Қарасам — Ақбала. Жымиып: — Сәлеметсіз бе?— деді. Сасып қалдым. Қызарып кетсем керек. Қызарғанымды кӛріп қоя ма екен деп, тағы састым. — Үшкелге қайтқалы тұр едім,— дедім. — Ә, жүріңіз, апарып салайын,— деді. Ұялдым. Бұрын кемесердің арбасына мінгенім жоқ қой. Ұялсам да ештеңе дей алмадым. Маған да кішкене мақтан пайда болды. Арбасына мінгізіп, қасыма отырып, үшкеліме әкеп салды. Жолда: — Менің баяндамамды естідіңіз бе?— деп сүрады. — Естідім. — Қалай боп шықты?— деді. — Жақсы,— дедім. Баяндамасын сұрағаны, менің ойымды білгісі келгені, қолтығымнан ұстап, таянып отырғаны, кӛшенің жарық жерінде бетіме жылы қарағаны — бәрі де ӛзімсініп айтқандай, қарағандай жылы кӛрініп келеді. Қоштасарда: — Ертең театрға барсақ қайтеді?— деді. — Барайын,— деп қаппын. Сол күні неге екені белгісіз, Ақбала түсіме кіріп шықты. — Е, кӛңілің кетіп қалған дағы. — Қайдан білейін, кетсе кеткені ғой… Ертең кешке уәделі сағатта театрға келсем, есік алдында аяңдап мені күтіп жүр екен. Ойынға кірдік. Бірге отырдық. Кӛп сӛйлестік. Оқыған әйелді, махаббатты сӛз қылды. Бірдеңе айтып келе жатып: — Сізге оған қалай қарайсыз деп менен сұрап қояды. Оған не десем ұнар екен деп қулықпен жауап бергім келеді, бірақ бүге алмай, ӛз ойымды айтып қоя берем. «Сіздің пікіріңіз маған ұнайды» деп қояды. Біздің елді, туған-туы-қандарымды сұрады. Тағы да бержебаймен апарып салды. Қолымды жұмсақ ұстап, қайта-қайта қысып айырылды. Жақсы кӛрген адамның тілі айта алмаған нәрсені кӛбінесе, қолы айтады ғой. Сен соны байқадың ба, Кәмилә? — Ол рас,— деп Кәмилә бір күрсінді. — Айтпақшы, ұмытып барады екем. Театрда әнеугі Балташ деген жігіт те болды. Орны бізден бӛлек еді. Антракт кезінде біздің қасымызға келіп, екеуі екі жағымнан телмеңдеп сӛйлеп жүрді. Екеуі екі қанатым тәрізді. Екеуін сермеп ұшып кететін тәріздімін. Кӛңілім кӛтерілгені сон¬ша, Балташ мен ойлағандай емес, недәуір білетін, артық желігі жоқ, сыпайы, есті жігіт кӛрінді. Ӛзім, әйтеуір солай ойладым. —Сіз ойынға келетін болыпсыз ғой. Қалай… ойын ұнай ма?— деген сықылды ол да сӛз қатып қояды. Екеуі бірдей ӛліп-ӛшіп жүрген соң, маған да азырақ желік пайда болды. Азырақ емес-ау, үлкен желік. Маған желігіп, таласып жүрген секілді кӛрінеді, ӛзім солай жорып қойдым. Бір күні кӛшеде Балташ жолығып, қасыма еріп жүріп, бірқыдыру сӛйлесті. Ақбала сияқты әдемі сӛйлемеді, кідіріп, кібіртіктеп ыңылдап қойды. Оның сӛзі, кобінесе, оқу, тұрмыс, кӛктем жайынан боп келеді. Қыз жайынан сӛйлеуге қыры жоқ секілді. Айрыларда қолымды ұстап тұрып қызарыңқырап: — Сізбен бір сӛйлесейін деп едім. Уақытыңыз болар ма екен?— деді. — Болар,— дедім. Әлгінің ұялғаны ұнап кетті. Не айтар екен деп ойладым. Әйелдің сондай жеңсігі қала ма? Үш күннен кейін бір баладан хат жіберіпті: «Ақбілек жолдас! Уақытыңыз болса сағат алтыда Марс бақшасына келуіңізді сүраймын. Жауабын осы баладан қайырарсыз. Балташ» депті. — Міне, қызық! — Қызық деймін ӛзі! Ақбалаға кӛңілім кетіп қалғаны ғой. Оның үстіне Балташтың кӛлденеңнен киліккені қызық болды. Бармайын десем кӛңілі қала ма деп ойлаймын. Әйелдің сондай жерде кӛрсе қызарланып кететін бір жыны бар ғой. Ӛзі жазғытұрым кез еді. Сабағымызды тыңдатып ӛтіп, кӛңілім де кӛтеріңкі еді. Айтқан уағында бардым. Барсам — жоқ. Әлі келеді — жоқ; әлі келеді — жоқ. Енді қайтайын деп ренжіңкіреп отыр едім. Жайықтың жиегімен жалаң бастанып, апыраңдап келе жатыр екен. Күттім. Келіп амандасты. — Кӛп күттірдім бе?— деп кешірім сұрады. Бір жұмысқа алданған екен. Тағы да кӛпке дейін сӛз бастай алмай, қипақтай берді. Бір уақытта жұлып алғандай: — Кісіге осы үйленген теріс болмайтын кӛрінеді. Мен ӛзім бір жолдас іздеп жүр едім,— деді. — Жоғыңыздың оралғысы болсын,— деп мен жымидым. Тағы да оны-мұны айтып отырып: — Сізді менің кӛңілім ұнатып жүр,— деді. — Менің күйеуім секілді бір топас екен ғой! — Топас деймін ӛзі. Әлгі бізді оқытатын мүғалім мені оған мақтаса керек. Мен ашып жауап бере алмадым! — Ағатайым, жеңешем бар еді. Солардан хабар алған соң, жауап берейін,— дедім. Оны дұрыс кӛрді. Тағы да жолығып жүрмек боп, шығарып салды. Ақбала секілді қолтықтап ұстауды білмейді. Ебі жоқ еді ӛзінің. Ертеңіне Ақбаладан хат алдым. Недәуір сӛз жазыпты. Маған кӛптен бері ынтық боп жүргенін айтыпты. — «Енді бүл хатты кӛңілім сізге әбден кеткен соң жазып отырмын. Сізді ӛзіме тең кӛремін, сүйемін. Сізсіз ӛмір маған қызық емес. Жауабын беріңіз,»— депті. — Міне, қызық! — Қызық енді болды. Мына хатты алған соң, әрі қуандым. Ол мені ала қояды деген ойым бар ма? Әншейін ермек екен деп, ар жағым сене алмай жүретін. Әрі ӛзім састым. Кӛңілім — Ақбалада. Балташты оның қасында қораш кӛрем. Ақбалаға жауап қайырдым. — «Сӛзіңді дұрыс кӛрдім. Мен де сізді ұнатушы едім. Бірақ ақылдасатын кісім бар еді. Аз күннен соң ақтық жауабын айтармын. Шыдаңыз, ренжімеңіз,»— дедім. Енді Балташ байғұсты әуре қылмай, кӛңілін суытайын деп ойладым. Керуен сарай дейтін бауда Балташ тағы бір күні сӛйлесті. Сол күні Балташқа: — Менің уәде беріп қойған кісім бар еді, ӛкпелемеңіз,— дедім. Десем де аяп отырмын. Балташ сазарып кетті. — Ол кім?— деп сұрады. Айтпадым. Қоймады. Қоймаған соң, айттым. — Ӛзім де сол ғой деп ойлап едім,— деді. Бірақ ол жігіт әйел таңдағыш еді. Оқыған қызды ұнатпаушы еді. Баянды болмаса, неғылсын,— деді. Менің кӛңілімді шығарғалы, оны күндегендіктен айтып отыр ғой деп ойладым. Балташ ӛкпелеп кетті. Кӛпке дейін жолыққан жоқ. — Енді қайтсін. — Екі жігіт таласқанның сондай жаманы. Әуелде қызьық кӛрсең де, артынан кісіге ауыр тиеді. «Сен одан жамансың, сені сүймеймін» десе, ӛзіміз жақсы кӛрер ме едік? Әркімнің кӛңілі сол да. Оның артынан Ақбалаға екі-үш жолығып сӛйлестім. Менің «ақылдасатын кісім бар еді, шыдаңыз» дегеніме азырақ ренжіген екен. «Оқыған әйел ӛз жүрегіне ӛзі би емес пе?» деп, кішкене наз қылайын деді. Әйтсе де: «Сізден басқаға коңілімді бұрмаспын. Сізді ағатайым мен жеңешем де ұнатады» деген соң тағы сенді, ӛкпесін тастады. Мені: «Жаным», «жарым», «күнім» деп кәдімгідей сүйісетін болдық. Ол — күйеу, мен — қалыңдық, несіне ұялайық? Ақбаладай жары бар кісінің арманы бар ма? Қуанышым ішіме сыймай жүр. Бір жерде отыра алмаймын. Кім кӛрінгенмен сӛйлесіп, күлмейтін сӛзге де күле берем. Ол күндер естен қалмайтын қызықты күн еді. — Сонсын? — Сонсын, сӛйтіп жүргенде, айға жақындап қалды. Біздің елге қайтатын уағымыз да таянды. Үйден хат алдым. Ақбаланы ағатайым да біледі ғой: «Алатыны рас болса, ти» депті. Қуанып кеттім. Жалма-жан Ақбаланың кеңсесіне бардым. Әнеугіден кейін барып жүретін болғам ғой. Ағатайымның хатын кӛрсеттім. Жазып отырған қағазын қоя салып, есікті жауып келіп, құшақтап сүйіп алды. Екеуміз де бақытты болдық. Кешке суретке барып, ең арттағы ложаға отырып, электр сӛнгенде, құшақтасып сүйісіп отырдық. Суретті кӛргеміз жоқ. Бір жұмадан кейін оны-мұнысын қомдап, той қылып, мені пәтеріне біржола апармақ болды. Ертеңіне Балташтан тағы хат алдым. Хаттағы созі: «Сізге жолығатын үлкен жұмысым бар. Ол — сіздің келешек ӛміріңізге де керекті жұмыс. Қайтсе де бір жолығуыңызды сұраймын» депті. «Менің ӛміріме керек неткен жүмыс екен?!» деп таң-тамаша қалдым. Бармайын десем де, тағы кӛрсе кызарлығы түскір шыдатпады. Ыза болыңқырап бардым. Барғаннан кейін амандасып отырып: — Ақбала сізге жолдас бола алмайды,— деді. — Неге?— дедім жұлып алғандай. — Ол ӛткен уақытта сіз сияқты талай қызға құмар болған. Аяғында жаратпаған, алмаған,— деді. — Ӛткеннің маған керегі жоқ,— дедім. Азғырғалы келе жатқанын білдім. — Нанбасаңыз, міне, оның күнделік дәптері,— деп омырау қалтасынан бір кішкене кітапшаны суырып алды. — Сіз мұны қайдан алдыңыз?— дедім. — Жолдаспыз ғой, алдым,— деді. — Жолдасыңыздың дәптерін ұрлағаныңыз ұят емес пе?— деп, мен қызарып, ашуланып кеттім. — Оның ұятын мойынға алдым. Осы дәптерде оның бір қызбен жүргені бар, соны сізге кӛрсеткім келіп әкеп отырмын. Күйеуіңіздің қандай адам екені әлде сізге керек емес пе?— деді. — Керек емес,— десем де қызбен жүргені дегені қызықтырайын деді. — Тыңдасаңыз, оқиын,— деді. — Оқи қойыңыз,— дедім. Оқыды. Сол дәптер осы күнге дейін менде жүр. Кәмилә, сен тыңдайсың ба? Оқиын. Кәмилә: — Қарап отырғанша, оқысаң оқы. Естиік,— деді. — Оқыған жігіттердің бұл бір сыры ғой. Әйел туралы олардың ойын білу қызық емес пе? Еркек туралы біз де ойлаймыз ғой. — Ӛзі не жазыпты? — Бір қызбен жүргенін жазыпты. — Ал оқы,— дегенде Ақбілек ақ кенеп пальтосының омырау қалтасынан кішкене кітапшаны суырып алды. — Ӛзім де саған оқығалы ала келіп едім,— деді. — Кәмилә-ау, дәптерді оқымай тұрып, саған айта кетейінші. Ақбала ӛзі әуелден Семейде қызмет қылған ғой. — Семейдікі ме еді ӛзі? — Иә, семейлік. Балташ та семейдік қой. Семейде түрғанда Ақбала үлкен орында болған. Неліктен екенін білмеймін, бір жұмысынан қата тапты ма, Ақбаланы бір жылы қыстыгүні үлкен орнынан түсіріп, бір үйездік қаладағы үшкілге жіберіпті. Қызметтегі жігіттерді бірден бірге ауыстырып отыратыны бар ғой. Сол кішкене қалада түрғанда, Ақбала осы дәптерге күндегі кӛрген-білгенін жазып жүреді екен. Ӛзі толып жатыр. Мен саған мына қызыл қарындашпен белгілеп қойған жерлерін оқимын. — Ал, иә. 5 Февраль. Дүйсенбі. «…Үшкелден қайтып келе жатқанда Күлән қасымнан ӛтті. Мен оған жолығудан қашып жүрмін. Бірдеңе айтқысы келді ме деп ойладым. Әбікен қатын алу жайынан сӛз қозғады. Осы бір ӛсек естіген екен деп жорыдым. Мен оқыған қыз туралы пікірімді айттым. Ол күліп, ӛз ойын білдірмей кетті». — Күләні КІМ? — Күлән Ақбаланың құмар болатын қызы. Тыңдай бер. — Қыздан қашқаны несі? — Кім білсін? Араларында бірдеңе болған ғой. 6 Февраль. «Мен қайтып келе жатқанда Күлән мен Жаңыл сӛйлесіп, күлісіп келе жатты. Күләнді кеше де бір жігіт алдынан шығып, ертіп апарып салып еді. Сол тағы кездесіп, соңынан еріп кетті». 7 Февраль. «Исполкомге барып қайттым. Қапай баяндама жазып отыр екен. Тұяқ, тағы бір оқыған жігіт келді. Қаратау елінде партия тақырыпты кедей ауылнайларға еңбек-кӛлік салығы аудара салынса керек».— Мұның керегі жоқ. Мұны неге белгіледі екен. Мына жерін оқиық: 9 Февраль. «Қапай келді. Кӛшеге шығып жүрдік. Садық жолықты. Әңгімелестік. Тергеуші Жақып ұлы пара алып, Сексембаевты залогтан шығарыпты». — Ойбай, бұл да емес. Тұра тұр. Міне біреуін оқиық. 11 Февраль. Осы күні ӛміріме керекті нәрсе — ӛмірлік жар сықылды. — Е, осы екен. «Жанымда сүйген жарым болса, қызметке бір беткей, алаңсыз қарар едім деймін. Кӛңіл алаң боп жүргенде, іске құлқым соқпайды. Бір нәрсем жоғалған, бір мүшем жетпеген кісідей, сыңаржақ боламын да түрамын… Кешке Ақымдікінде қонақта болдық. Күлән да келді. Еркектер оны-мұны сӛйлесіп отырды. Мен әңгімеге кіріспей, солғын отырдым. Күлән шашын бұйралап, жақсы қызыл кофтасын киіп келіпті». — Кофтасы немене? — Мынадай, омырауша кӛйлек,— деп Ақбілек ӛз кӛйлегін кӛрсетеді. «…Бұрын ондай киім кимегендікі ме, ұялған, сезіктенген кісіше, қызарып отырды». Ол бұрын шығып кетіп еді. Біраздан соң мен де шығып артынан келе жатқам. Ілбіп келеді екен. Мен де ақырын жүрдім. Мені күтпек болса, тоқтар деп ойладым. Ойлағанымдай тоқтады». — Қарашы, еркектер ылғи сынап жүреді-ау. — Е, ӛзіміз де сынамаймыз ба? Ар жағын қарайық: «Ол сӛзді бұрын бастады. Мен қысқа, салқын жауап бердім. Хаттарымды сұрадым. Оған жат кӛрінді ме, күлген, білдірмеген болып, басқа сӛзге бұра берді. Менің хаттарымды қайтаруды сұрағанымды X. қаласының ӛсегінен болды ма деп мойындағысы келді. Мен X. адамдарымен танысқым келмейді дедім. Ол «қыздармен де ме?» деді. «Қыздармен де» дедім. Ол мұны күткен жоқ еді, танданды. Кӛшеде біреу келе жатыр екен. «Қош» деп айырылысып кеттік». — «Қ» қаласы дедің бе? Онысы немене? — Онысы қаланың атын қысқартып бір қарыппен айтқаны ғой. 12 Февраль. «Күлән күнде екі-үш серіктесімен сенекте қолтықтасып, сӛйлесіп, сұңқылдасьш жүруші еді. Бүгін кӛрінбеді. Класынан шыққан жоқ. «Сабақпен шұғылданса» керек. Кӛңілі күңдегідей емес қой. Әйтсе де іштегісін біддірмейтін әйел». 14 Фввраль. «Екінші басқыштың балалары үйірме ашып, іс қылмақ екен. Іс қылмаған соң бұрынғы басқармасын түсіріп, жаңадан сайлаған екен. Бұрынғылар орыс балаларын самогон беріп, азғырып алып, жаңа басқарманың жиылысын жауып, таратыпты. Тӛбелесе жаздапты. Бұрынғы басқармадағы бай балалары болса керек. Бұлардан қандай жақсы адам шығар екен?» — Мынау басқа нәрсе боп кетті. — Мұны неге белгілеп қойды екен? 16 Февраль. «X. қазақтары әрқайсысы келіп, оны-мұны айтады. Маған сӛзін сӛйлетпек, мені керегіне жаратпақ, ӛздеріне кісі қып алмақ. Қапай менің жолдасым болғанша, кӛңілдегісін істетіп береді деп дәмеленеді. Қазақтың талай былық жүмысы бар. Кімдікі дұрыс, кімдікі теріс екеніне кӛз жетпейді. Кімнің сӛзін сӛйлерсің? Келіп отырған соң, тыңдайсың, шық деуге ұяласың». — Мұнысы керекті сӛз екен. Оқып шығайық… «Және елдің сырын білгім келеді. Сондықтан ғана тыңдаймын. Әйтпесе ел қазағының толып жатқан шатақ жұмысына кірісе берсем, тұтынған мақсұттарым далада қалады ғой. Бірақ қазақтың кіріп-шыққаны да зиян ба деп ойлаймын. Сырттан кім кӛрінген иемденіп, арқаланып, бұтып- шатады. Жолатпайын десең, жаман да болса, бұзық та болса ӛз елің ғой деп ойлайсың. Елден безген соң бір орыс болғаның». — Онысы да рас қой. 17 Февраль. «X. қаласындағы азаматтардың бір ӛзгеше мінезі — саты арқылы болмайтын нәрсе жоқ деп біледі. Ісінің ақтығына сенетін кісі жоқ, сатыға сенеді. Жауыздықтың тыйылмауына бұл да бір себеп. Әжептәуір бір оқыған жігіт абақтыдағы пәленшелерді кепілге шығарып алыңыз деп, маған хат жазыпты. Міне, қызық!» 27 Февраль. «Қадиша жеңгей (Күләннің жеңгесі, күйеуі Семейде қызметте ғой) шақырыпты. Қапай екеуміз бардық. Кӛр- жерді сӛйлесіп, отырып, сағат он бірде қайттық. Күлән бізге самса істеп, ас үйде жүрді…» — Е, мұнда Күлән бар екен. «Шай жасап, құйып берді. Беті қызарыңқырап, қолын сүртініп, шашын түзеп қымталыңқырап отырды. Үстел ортасыңдағы лампы екеуміздің арамызда еді. Лампыны іргеге таяп қойды. Лампы олай қойылғанда, ол самауырдың кӛлеңкесіне түсуші еді, мен жарықта қалушы едім. Лампыны алып, оның орнына жент салған кішкене тарелканы қойды. Бізге жақындатпақ болды. Бұдан мен үш түрлі мән шығардым: 1) Ұзын самауырдың кӛлеңкесіне түсу үшін. 2) Жентті бізге жақындату үшін, әйтпесе… 3) Арамызда лампы қалтқы болмас үшін қойылу керек. Бастапқысы болмаса, теріс емес, от басынан қызарып, сыны бұзылып келген түрін жасыру да — бізге жақсы кӛріну, жентті кім болса, соған жақындатады ғой. Соңғысы болса, одан да жақсы». — Түу-у-у! Бір лампыны қозғағанның ӛзін сонша сӛз қылғанын! — Еркек тіпті уақ нәрсені де аңдиды ғой. Жақсы кӛрген дағы. — Иә, тағы. — Міне. 10 Март. «Таңертең тӛсекте жатқанда бір ой келді. Күләннің маған кӛзқарасын білу керек. Бұл күйде жүре беру мүмкін емес. Бірдеңе іздеу керек, істеу керек. Әйтпесе іштен тынып ӛлетінмін. Қапайға ақылдастым. Ол жеңгесі арқылы сӛйлесуді қолайсыз кӛрді. Арамызда жүретін бала арқылы білуге, болмаса ӛзімен сӛйлесуге бел байладық». — Ӛзі әлі сӛз байласпаған ғой. — Солай ғой. 12 Март. «Қапай кеше кешке барған еді. Ойлағанымдай түк бітіре алмай келді. Жакім болыпты, сӛйлесе алмапты. Сәскеде, 11 жарымда, тауға аңға шықтық. Сейілге десек те болады. Бізбен бірге Қадиша жеңгей, Күлән, Жакім, бір орыс фельдшер және Қасен болды. Қыздармен жарыстық, сӛйлестік. Қапай Күләнмен сӛйлесіп келе жатты. Мен Жакіммен біраз жүрдім. Түсіріп алған қамшысын алып бердім. Бүлдіргелі қамшымды айырбас қылдым… Қайтарда Күләнмен біраз сӛйлестім. Бұрынғы қалжыңы, күлкісі… Оқимын: пәлен-түген… деп, жарытып жауап бермеді. Ойлаймын: сезімі күшті әйел емес, әулікпейді, қызбайды. Қанша ақылды, әдепті, білімді, есті болғанмен, әйелге жарастықты сипат-сезім ғой. Сезімсіз әйел — иісі жоқ гүл. «Оқимын», «Күйеуге тисем, оқи алмаймын» дегені не деген сӛз. Оқу — ақыл тілегі. Сүю — сезім тілегі. Онда не сүю жоқ, не сезім кем, немесе ақылы басым. «Сүймеймін» деуге аузы бармайды. Кӛңіл жыртқысы келмейді. Оқуды сылтау қып, аяқсытып, сүйретпек шығар. (Сезім) сүю ӛзгенің бәрін жеңу керек емес пе? Ұға алмадым. Хат жазып, ақтық сӛзді айту керек. Кешке бір кекселеу қазақ қатыны келді. «Бәйке деген мелисенердің шешесімін» деді. Отырған соң, «жаушы боп кеп отырмын» деді. Менімен жақын болғысы кеп (маған тигісі кеп) пәленше деген байдың қызы жіберіпті. Күйеуін менсінбей қаладағы Әбікен деген учитель ағасының үйіне келіп жатқан. Жасырақ ақ шұнақ қыз еді… Лақ секілді. Әлде Әбікеннің маған қатын алу туралы сӛйлей беретіні ӛз қарындасын бергісі келді ме екен? Әлгі қатынның сӛзіне сенер-сенбесімді білмедім. Х-ның бір қулығы ма деп, сақтандым. «Қыздан белгі хат әкеліңіз» дедім. — Қыз да жігітке сӛз салады екен-ау? — Күйеу керек болғасын қайтсін? Әлде Ақбаланы сүйген шығар. Ӛмірдің ӛзі де қызық қой! Ақбаланы әлдебір қыз жақсы кӛреді. Ақбала Күләнді жақсы кӛреді. Күлән әлдекімді сүйеді? Мен де сӛйттім ғой. Басқа сӛзді қойьш, мынаны оқиық. 13 Март. «Бүгін Күләнға хат жаздым. Аткез алмасам нағылсын… Аңға шығу сырт жағынан қарағанда, онша қызық болмаса да кӛңілде недәуір әдемі сурет қалдырыпты. Таңертең тӛсекте жатып, кӛзіме елестеттім. …Тау. Тау ішіңде бір белден бір белге созылып бұраңдап жатқан шананың ізі. Бір ой, бір қыр. Тау беті. Жолдың екі жағы — орман. Аппақ сіреу қар. Аңшы бастанып киген брезент сулығымыз, мойында — қосауыз, астымызда қылаң ұрған, ағылшын ер-тоқымды аттарымыз, артымызда — сыңқылдап күлген қыздар. Мыжырайған Жакімнің бӛксесі ерге сыймай, қорбиып, пәлтесі тырсиып, үрген местей қоқиып, аяғының басын аттың қолтығына тығып, атқа отырысы, қолындағы қамшыға, тізгінге ие болмай, қолғабын кие алмай келе жатқаны; Күләннің қазақша ықшам күпі, түлкі тымақ киіп, атқа еркекше қаздиып отырып, атын шаужай қақтырып аяңдатқаны; жарысқанда тақымы қозғалмай, етегі шашырамай, артымыздан жетіп, басып озып, бірдеңе деп тісі ақсиып, күліп еткені; Қадиша жеңгейдің барлық кӛмейін кӛрсете қарқылдағаны; фершіл атынан айрылып, атты мен қуып, шұқанақтағы қалың қарға омбылып, ат-матыммен жығылғаным; үсті-басым қар боп аунап түрегелгенде, Күләннің күліп, қашқан атты қайырмалап, ұстасқаны; қайтарда екеуміз тізе қағысып келе жатып сӛйлескеніміз; Күлән жеңгесіне: «Жорға салыстырыңдар» деп, Жакім екеуін оздырып жіберіл, менімен оңаша қалғаны; біз Жакімнің атын, отырысын қожалар сияқты деп мысқылдағанымыз; Қадиша жеңгейлерді қуып жетіп: «Келіңіз, аударысайық» деп, қолымыздан тартысқаны; жеңгейдің еңсеріліп түсіп қала жаздағаны — бәрі- бәрі қазақтың еркіндігі, қыз-бозбаласының ойын-күлкісін кӛзге елестеткендей. Кӛңілге бір түрлі тәтті, жүрекке бір түрлі жылы әсер қалдырыпты. Кешке Қапай екеуміз ойынға бардық. Құлдық дәуірінен бір бӛлімді драма қойылды. Қадиша жеңгей, Күлән, Жакімдер де келіпті. Күләнға анда-санда қарап қойып отырдым. Ол да ойланған кісідей, кірпігін салмақпен қағып, қарай берді. Бізді шығарып сала ма деп ойлады білем, жеңгесімен екеуі жұрт шығып жатқанда есік аузында аялдап тұр екен. Қапай үйіне қайтатын болған соң олар кешегі орыс фершілмен еріп кетті. Орыс фершілдің Қадиша жеңгеймен қалжыңы, кӛз қарасы жаман. Күйеуі жоқта бірдеңе қып жүре ме екен? Әйелге сенім де жоқ». — Қойшы, орыспен неге ӛйтсін! Еркектер де ӛсектей береді екен. — Қадиша оқыған әйел болса керек. Кім біледі, Балташ рас дейді. Оны қоя тұрайық. 15 Март. «Тыныс кезінде тысқа шығып ем, қатар есіктен Күлән жымың етіп, жылт етті. Ымдап мені шақырды. Жолықтым. «Хат жазсам да әкеле алмадым. Және жазумен айта алатын емеспін. Ауызша сӛйлессек екен деді. Қашан, қай жерде сӛйлесуді айтыстық. Мен: «Жеңгең біле ме?» деп едім, «білмейді» деді. Уақытын ӛзі айтпақ болды». 16 Март. Бүгін түсімде Күләнді кӛріп, сӛйлесіп, сүйісіп жүрмін. Ғылымда: «Адам түсінде ӛңінде кӛп ойлаған нәрсесін кӛреді» дейді. Ендеше, мен ойымды, еркімді ол билеп, аударып жүр екен. Мен ӛзімді талай ауыздамақ болдым. Ӛзіме ӛзім ұрыстым. Ӛзімді сӛктім, сынадым. «Сүйгенің бекер, алдап, алданып жүрсің, құмар болатын не бар?» деп ӛзімді тоқтатпақ болдым. Оның да мінін кӛрейін, жек кӛрейін, безейін деп ойландым, талпындым. Ӛзімді түзетпек болып, ӛткендегі жаман істерімді еске түсірдім. Оқыған қызды алғанмен, бақытты болмаймын деген пікірді ойыма келтіріп кӛрдім. Қалай талпынсам да болмады. Талпынған сайын торға түскен қаршығадай, шырматылып, орала беріппін. Менің қол-аяғымды байлап, ұстап алыпты. Ол тор — Күләнға ауып кеткен кӛңілім екен. Оны мен түсімде кӛргенім бүгін бе? Биыл ма? Есімде бар, ӛткен жаз осы қалаға келерде де кӛрдім. Ол онда үстінде күпісі бар, күжірейіп, қырындап ӛте беріп еді. Биыл Орынборға жүрерде тағы кӛрдім. Онда тағы түзу қарап сӛйлеспеді. Адам әйелді аңсағандықтан кіре беретін шығар деп, ӛзімді жұбаттым. Оның бәрі бос жұбаныш екенін енді біліп отырмын. Онымен жолығамын, сӛйлесемін дегені, бақ-үміт кӛзге елестегенде, келешектегі жақсы ӛмірдің суреті қиялыма келіп, ӛзімді әлдеқайда сүйреп әкетті. Қазір жүрегімде қан қайнай бастады. Кӛңілім алып-ұшып бір жаққа кететін тәрізді. Тәубе, тәубе! Асатпай жатып, құлдық демейінші!» — Байғұс-ай! Қайтсін! Құмар болған екен! — Кәмилә-ау! Тіршіліктің сәні де құмарлықта ғой. Құр атқа мінгендей, кӛңілің бір серпіліп кетеді ғой. 17 Март. Үшкелге бардым. Жакім екеуі тұр екен. Басымды идім. «Мен сенің құлыңмын» дедім ішімнен. Ол кӛзін жаутаң еткізді. Неткен сүйікті, жылы кӛз! Оның кӛзінен шыққан сиқырлы жіптің бір ұшы менің жүрегіме жалғаулы. Кӛзіне кӛзім түссе, сиқырлы жібін шертіп, жүрегім селт еткендей болады. Сиқыр жібін шерткені қобыздың нәзік шегінен шыққан майда күй секілді жүрекке жылы тиеді, жанға ләззат береді. Әттең, ӛкініш! Жанға жайлы, майда күйін ұзақ шертіп тұрмайды. Бір қағып қалады да ғайып болады. Күйлі қобызға бір шерткен де қанағат. Ол шертісте күйлі қобызға үн (тон) беріледі, қобыз үн шығаруы-ақ мұң екен, мұңды тәтті күйін қозғай ала жӛнеледі, талай қиялға соғады, тербетеді. Әлдилейді жүректі. Күй дәуірлейді, баяулайды. Бейне қүйын жүрген су жүзіндей толқындап, жыбырлап, сыбырлап барып басылады… Бүгін ол сағат алтыда жолықпақ. Мен сағатқа қарай беремін. Бір баланы кешеге жіберіп, аңдытып қойдым. Минут ӛткен сайын жүректің соғуы жиілене түседі. Енді жарты сағат қалды. Уақыт қалай ұзақ! Не істерімді білмей, күнделігімді алып, жазып отырмын. Енді бір жиырма бес минуттен кейін ол кӛрінсе, келсе, жолықса, жымиып қараса, «сәлеметсіз бе?» деп қолымды ақырын ғана қысса, содан әрі не болмақ! Қазір басыма ешбір ой тоқырап тұрмайды… Бірден бірге кӛшіп отыр. Не жазарымды білмей отырмын. Ол келер, ә! Бір бӛгет болмаса, келер… Әлде келмей қала ма? Ол да мүмкін. Қазір ол не істеп жатыр екен? Әлде сағатқа ол да қарады? Әлде киініп жатыр? Әлде айнаға қарап түр? Әлде, әлде… сағатқа тағы қарау керек! 18 минут қапты. Қой, уақыт ӛтіп кетер, тысқа шығу керек, әлде оның сағаты ілгері шығар… Сагат түнгі 12. Мана тысқа шығып, бұрышта күтіп тұрмын. Бала келе жатыр екен. Баланың жүрісіне қарап, бал ашып тұрмын. Шыдай алмай, оған қарсы барып, білдім. «Үйінен шықты» деді. Жӛнелдім. Ар жағынан наркомға ол да келді, мен де келдім. Алдымыздан бір орыс шығып, билет сұрады. Ертең ойын болмақ қой. Біраз тұрдық. Кӛшеде үш- тӛрт шәкірт кӛрінді. Ол наркомның ішіне кірді. Сахна жаққа жасырынды, састы… Бірге оқитын жолдастары ғой, ӛсектен қорқады. Біз басқа есіктен кӛшеге шығып кеттік. Кӛбінесе жай сӛз сӛйлестік. X. қаласының ӛсегі, әркімнің біз туралы сӛзі, менің оқыған қыз туралы пікірім. Мұнда келгендегі бір мақсатым, тағы сондай жанама сӛздер. Аяғында «пердені ашу керек» дестік. Кӛбірек сӛйлеу үшін бір жер керек болды. Ол бір күні біздің пәтерге келмекші болды. Бірақ үйлеріңіздегі балалардан сыр шашылып кетпесін деді. Екеуміз де кӛп сӛйлесетін кісідей болсақ та сӛйлесе алмадық, үйлестіре алмадық. Керекті сӛз аузымыздан шықпады. Жүрек сырын кӛзбен ғана білістік. Мен «қайтам-қайтам» деп келе жатъш, қас қарайғанда үйіне жеткенше еріп барыппьш». 18 Март. «Ойыңда болдық. Ол келді. Бұрынғы орныңда отырды. Мен қарай бердім білем, жеңгесі маған: «Кейінгі қатарға отырасыз ба?»— деді. Ол кейінгі қатарда еді. Орын ауыстырдым. Сондай құмартыппын, ол қараса менде тағат қалмайды. Сондай құмартып отырған кезде, антракт кезінде үш-тӛрт шәкірт бұзды. Олар оны жібермей қамалап, сӛйлесіп тұрып алды. Біреуі баяғы шығарып сала беретін жігіт. Не сӛйлескенін білмедім, бірақ оған жағымды сӛз емес-ау, деп жорыдым. Ойын басталған кезде ол келіп жеңгесіне сыбырласты, жеңгесі ренжіп отырды. X. қаласында тұру керек емес, кету керек деп маған да айтты. Мен де бұл қаланың адамдары бұзық деп жамандадым. Жеңгесімен екеуміз орын ауыстырдық. Мен оның қасына отырдым… Қапай екеуміз оларды үйіне апарып салдық. «Баяғы шығарып сала беретін сары бала біресе алдымыздан, біресе артымыздан шығып, қасқырша торыды да, бізді сақ күзетші деп ұқты білем, бір уақытта шылымының отын алдымыздан жарқыратып шашып, жанап ӛте шықты. Мен: «Мына кісі ӛртей ме?» дедім. Ол: «Сонша аямай неғыпты? Кісі аяушыл болу керек емес пе?» деді. Мен ол мейірімсіз екен деп ойладым. Манағы сӛйлесіп тұрғанда, Күләнді біздің пәтерге барасың деп, сӛгіпті! (Онысы ӛсек.) Және олар (шәкірттер) наурыз жасамақ екен, Күләнді соған шақырыпты. Күлән олармен қатынасын үзгісі келмеді. «Бірге оқып жүрген жолдас қой, ӛсектей береді» дейді. Олар онсыз да ӛсектемей жүр ме? «Япыр-ай! Сіздікіне енді қалай барам?» деді. Мен оларды елеме десем де болмайды. Не ғажап?! Солармен не қатынасы бар екен?! 19 Март. Мұнда қаланшаның сағаты бір дұрыс соғылмайды. Қасынан ӛтіп бара жатқан кісіден «қай уақыт болды?» деп сұрап соғады екен. Мұндағы оқушылар неткен кӛргенсіз, екі бала сӛйлескенде: «Спектакль бола ма? Болса, ойнасшылармен (бегдармен депті) жүреміз бе?— деп ойлап едік» депті (онысы жолдас қыздары, ішінде Күлән да бар). 21 Март. «Әбікеңде қонақта болдық. Қымыз іштік. Аса қызық болмады. Екі қыз (Күлән мен Жакім) жолдастарының наурызына кетіпті. Күлән оларды жамандайтьш, жек кӛретін. Жек кӛре тұра олардың сауығына кеткенін не деп білу керек? Оларды сыйласа, жамандамаса еді. Бұл қызда бет болмағаны ма? Қайратсыздығы ма? Ӛсектен қорыққаны ма? Жақсыны жақсы деп, жаманды жаман деп жиренбеген кісі — еш нәрсені талғамайтын тұтынған жолы жоқ адам болу керек қой. Менің әспеттеп жүрген періштем осындай болды ма? Қайғы… Бұдан үлкен қайғы жоқ. Ӛзі не дәлел айтар екен? Кӛрерміз». 22 Март. «Кешке сол үйде болдық. Қыздардың наурызы туралы сӛйледік. Жеңгесі бізге қосылып, олардың барғанын теріс қылды. Күлән ӛз ісінің қате екенін мойнына алды. Жеңгесі әдейі Қапаймен сӛйлескен боп отырды. Біз пештің қасында түрегеп тұрып, азырақ сӛйлестік. Мен біздің пәтерге келуін сұрадым. Ол ӛсектен қорқа береді. «Осы қаладан кеткен соң…» дей береді. 24 Март. «Сағат алты жарымда үшкілге жиылысқа бардым. Жиылған жұрт жоқ екен. Есік алдында біраз тұрдым. Қасында бір кішірек бала бар, бұрыштан Жакім шықты. Қолында шиыршықтап ұстаған қағазы бар. Жасы 19—20-ға келіп қалған қыз ғой. Ол туралы ӛсек аттың қара қапталынан. Бозбаламен жүрем деп, сабаққа ере алмай, бір орыс учителінен даярланып жүр деп естігем. Мені кӛріп қасындағы баласын бір жаққа жұмсады. Баласы кетіп бара жатқанда дауыстап: «Күлән да, Мәдине де келеді деп айт!»— деді. Ол — маған естірткені. Орыс қыздары қасынан бозбала ӛтіп бара жатса, ӛлгенше қызық саңқылдап сӛйлесіп, қаңқылдап күлетін еді. Жакімнің мына саңқылдауы — аумаған солардың мінезі. Бұзылған қыздардың барлық сыртқы мінезін жаттаған да қойған. Саудагер әйелдер еркекке жұғысқысы келсе не тамағын кенейді, не кӛзін қысады, немесе соңдай бір айқын белгі береді. Мына қыздардың ӛтірік күлуі, саңқылдауы да — соның ағайыны ғой. Япыр-ау! Оқыған қыздың бәрі осылай боп кеткені ме? Сызылған қыз қылығы бола ма?» — Онысы рас-ау! Оқыған қыздар тіпті еркекті ӛзі шақырып тұрады ғой. — Бұл енді орыс қыздарының мінезі. Біздің қыздар да содан тәлім алады ғой. Сынық екеш сынық та жұғады дейді. — Сӛйткенмен кішкене иба керек қой. — Әрине. 26 Март. «Кешке сағат алтыда Күлән біздікіне келді. Есікті жауып алып, кӛп сӛйлестік. Ӛткен ӛмірді, ӛсекті, мінезді, махаббатты, келешек планды — бәрін айтыстық. Аяғында сүйісіп айрылыстық. Ол сӛзінің аяғын ағасына сілтей берді: «Мені оқытқан сол еді. Оның еңбегін зая қылғандай болам ғой» деді. Және «оқи түсемін» деді. Мен екеуін де «себеп емес» дедім. «Шын жүрегіңнен шыққан бір ауыз сӛзің керек» дедім. Оған келесі жылы жауап бермек болды. Ӛзі үялып, қысылған іспетті қызарды, терледі. Мен де құшақтап қысып, терлеттім білем. Кӛңілде тәтті әсер қалдырды. «Еңбекші қазақ» келді. Бернияз бір қызбен екеуі атылып ӛліпті. Қайғылы хабар. Жігерлі жас ақын еді. Аяныш!… Қандай себеп болды екен! Қазақта ӛзін ӛлтіру сирек болушы еді. Мынау бір таңданарлық іс! Әлде мастық, әлде махаббат, әлде алдану, әлде жауыз, тұрмыс… Әйтеуір бір ауыр күйік биледі ғой. Ӛмір шіркін, қалай шолақ?!» 28 Март. «Белинский айтқан екен: «Қиялдан шыққан махаббат таза жүректен шыққан махаббаттан ауыр, жаман болады. Қиял махаббаты жүрекке түссе, ауыр тас түскен секілді, қозғалтпайды, жанышады, улайды» деп. Сол рас па деймін. Сарғаю, күйіну, жүрек қатты ауырды». 29 Март. «Кешке Қадиша жеңгейде болдық. Ай жарық, күн жылы еді. Кӛшеде қыдырдық. Күләнмен сӛйлестім. Ӛз пікірі жоқ. «Мария Алексейқызы не айтар екен?» деген секілді, аға-жеңгем не айтар екен, қалай қарар екен дей береді. Жарым адам. Оқыған қыздың оқымағаннан айырмасы болмағанына кейідім. Бір қыс ораза ұстап, босқа әуре болған екем деп қынжылдым…» 4 апрель. «Қапай хат жазып, ғашық боп жүретін Мариям деген қыз Күләнға: «Ақбала маған хат жазды» деп мақтаныпты. Мен жазбағанымды, жазбайтынымды дәлелдедім. Қапай менің сырлас жолдасым. Ол Мариямды алам деп жүретін. Қапаймен оның жүргенін Күлән ӛзі де кӛрген. Мен: «Ол ӛсек болар, сенімен екі арамызға жік салмақ ойы бар шығар, әйел күншіл келеді ғой. Маған нанбасаң, менің оған жазған хатымды кӛр, сұрап ал» дедім. Әйтсе де нанбағандай болды. Күлән ӛтірікке, ӛсекке нанғыш кӛп қыздың бірі екен деген күдік пайда болды». 6 Апрелъ. «Ыбырай мұғалімде қонақта болдық. Әйелдерді де шақырыпты. Әйелдер бӛлек бӛлмеде отырды. Ойын басталмақ болды. Орыстың «белбеу соқ» деген ойынын ойнадық. Әйелдердің белгілегенін тауып қоя бердік. Олардың кімі кім болғанын уақ балалар бізге жеткізіп тұрып еді. Таба алмағанды ескен белбеумен ұратын ойын еді. Қыздар белбеу жеген соң, ашуланып, ойнамады. Ойынды бұзған Күлән болды. Әбікен маған сыбырлап сыр айтты. Әнеугі ойында Күлән Сарбаламен оңаша жерде сӛйлесіп тұрғанын Мақан деген бала кӛріпті. (Мақан ӛтірік айтпайтын бір таза бала). Сарбала жай сӛйлесіпті, қолы бір жұмсақ жерде түрыпты. Жакімнің түнде бозбаламен ағаш ішін қыдырып кететінін айтты. Жакім мен Күлән қосақтаулы тайыншадай бірінен-бірі айрылмайды. Күләнға: «Онымен неге жүресің?» дегенде: «Сабақтас жолдас болғасын…» дейтін. «Сарбаламен неге жүресің?» дегенде үндей алмай қап еді, безерленбеп еді, ұялмап еді. Марттың 27-де Сарбаламен екеумізге кезек қарап, қызарақтап отырғанын ішім жек кӛріп еді. Екеумізді салыстырғандай немесе екеумізді де алдағандай кӛрініп еді. Енді соның бәрін қорытқанда, Күләннің таза қыз еместігі анық боп шықты. Мақанға Сарбала мақтаныпты: «21-жылы Күлән Жакімдікінде түрғанда, оған бозбала кӛз салушы еді. Сол кезде мен жақын болып едім. Содан бері жақынбыз… Ерлі-байлы кісідейміз. Оқуын бітірген соң, екеуміз қашпақпыз, басқа қалаға кетпекпіз. Мен қатынымды тастамақпын» депті. Оған да нанбас едім, менің Күләнға жазған хаттарымды Мақан Сарбаланың қолынан кӛріпті. Ол да аз болғандай, саяси бӛлімнің бір агенті Күлән мен Сарбаланы базардың қасыңдағы әйнегі жоқ ескі үйден ұстап алғанын Қапайға айтыпты. Қапай — исполком бастығы. Анау агент оған сырын айтып жүретін. Сорлы басым! Мұнша алданармын ба! Арып, шаршап, шӛлдеп жүргенде табылған бір жұтым суыңа ит сарып кет¬се, қандай болар едің? Мен де соңдай күйге түстім. Сүйген адамның мінін кӛрмейді деген рас екен. Япырым-ай! Мұнша адасқаным қалай?! Еңді оқыған әйелден үмітім кесілді. Есіл таза жүрек, есіл жігер, есіл уақыт қор болған! 8 Апрелъ. «Күләнға хат жаздым. «Құрметті Күлән! Кететін болғандықтан хаттарымды тағы сұраймын. Бұл тілегімді берерсіз деп үміт етем, Қош болыңыз». Ол жауап қайырыпты. «Сіздің барлық хаттарыңызды жыртып тастағам. Наныңыз». Күлән. — Міне, Кәмилә, сен айтшы, кінә кімде? Ақбалада ма? Күләнда ма? — Күләнда ғой деп ойлаймын. — Мен де сонда ғой деп ойлаймын: Балташ бұл әңгімені менің кӛңілімді Ақбаладан шығарғалы оқып отыр ғой деп. «Мұның несі бар? Ақбалада жазық жоқ. Ондай жұмыс кімнің басынан ӛтпейді?»— дедім. Балташ оған да болмады. Ақбаланың тағы бір жаман істерін айта бастады. Мен күйіп кеттім. Не болғанымды білмеймін. Балташты ӛзімнен бір жолата түңілтейін деп, ертеде басымнан ӛткен уақиғаны айтып салдым: «Несі бар? Мен де қыз емеспін. Мені орыс та алып қашқан. Ол түгілі мен бала да тапқам!» дедім. Балташ таңданып, ежіктеп сұрады. Тыңдап болды да: «Мұны айтқаның жақсы болды ғой» деп, қош айтысып кетіп қалды. — Әй, бекер айтқан екенсің. Еркекке сенім бар ма? — Артынан ӛзім де ойладым. — Ал, сонымен? — Сонымен арада бір күн ӛтті ме, білмеймін. Ақбала мені шақырып, хат жазыпты. Марс бауына тағы бардым. Бұрынғыдай емес, Ақбаланың қабағы келмейді. Кӛп бӛгелмей-ақ: «Бұрын сен басыңнан еш нәрсе кештің бе?»— деп сұрады. Сасып қалдым: «Жоқ» дедім. Кешегі сӛзді Балташ жеткізгенін сезе қойдым. «Танба, Балташқа айтыпсың ғой. Ондай іс әркімнің басынан ӛтеді. Маған сенің шын айтқаның керек. Бүгін жасырғанмен, түбінде ашылмай тұра ма? Сонда маған не бетіңмен қарайсьщ?» деп түсіңдіріп, бірталай сӛз айтты. Ойланып отырдым да: «Рас еді» дедім. «Олай болса, сізді маған тағдыр жазбаған екен. Мен сізді қьгз екен деп жүр едім» деп, Ақбала тұрып кетіп қалды. Ӛз бармағымды ӛзім шайнап қала бердім. Аң-таң боп сіресіп отырьш қаппын. Мен аңырып жын соғып кеткен кісіше мелшиіп отырғанда, қайдан аңдып түрғанын білмеймін, Балташ жетіп келді. Мен теріс қарап кеттім. Отырып, маған кӛп сӛз айтты. Сӛзін тыңдағым келмеді. Ит етінен жек кӛріп отырмын. Аяғында ӛзінің мені тәуір кӛретіндігін сӛйлеп келіп: — Сенің ӛткен күндегің маған керек емес, адамшылығың керек. Ӛткенге сен жазалы емессің. Сен тисең, мен сені аламын,— деді. Кӛзімнен жасым қалай шығып кеткенін білмеймін, жылап Балташтың мойнынан құшақтай алыппын. Сӛйтсем, Балташым шын ақылды жігіт екен. Ертеңіне барып ЗАГС-ке жазылдық. — Апырым-ау! Жақсы болған екен! — Несін айтасың? Айтпақшы, «ЗАГС» дегеннен шыға-ды-ау. Жазылуға барсақ, баяғы менің бетімді ашатын қара мұрт орыс сонда қызмет қылады екен. — Ой, жасаған-ай! — Менің атымды естігенде бетіме қарай қалды. Балташ кӛріп қоя ма деп қырындай бердім. Кӛзі ішіп-жеп барады. Шыққан соң қарасам, қара мұртым аңқиып, мойны қисайып, артымнан қарап тұр. — Не ғып мүндай боп қалды деп ойлады ма екен? — Кім білсін… Кӛзіме жылы ұшырап кетті. Мен «кеттім» дегендей, әнтек басымды изедім. Ол шашын ұстай алды, ӛкінді ме, кім білсін… — Адам кӛре береді екен-ау!— деп Кәмилә тамсанды. — Тірі кісі не кӛрмейді дейсің,— деп, Ақбілек те күрсіңді. — Күйеуің қайда?— дегенде: — Күйеуім осында. Бірге келдік. Демалысқа елге бара жатырмыз,— деді. Содан кейін екеуі тамсанып, қайыққа қарай тартты. *** «Нұрзайсан» екі ӛкірді. Сәнді киімді әйелдер пароходтан жүгірісіп шыға бастады. Басында жіңішке жібек ақ пике панама, бойына киімі құйып қойғандай ақ құба, қаракӛз әйел палубаның шарбағына сүйеніп, пристаньдағы жыбырлаған жұртқа кӛз салып тұр еді. Пароход ӛкіргенде бірінші кластың әйнегіне барып, бірдеңе деді. Кідірмей үш жігіт тысқа шықты. Үшеудің ортадағысы Балташ еді. Қасындағы екеуі бұрын бірге оқып, бірге қызмет еткен, бұл күнде әр жерде қызметте жүрген, Сәулебек, Қанаш деген жігіттер еді. Анау ақ киімді әйел Ақбілек еді. Жолдастары үш-тӛрт күннен бері Балташты қонақ қылып, бауға, аралға бірге қыдырып жүрсе де, әлі де қамтамасы қалғандай, пароход үстінде әңгімелерін аяқтап жүр еді. Балташ жолаушылық кәдесін қылып, оларға сыра ішкізіп шыққан соң, үшеуі тағы да сӛйлесіп, пароходтың тұмсық жағына қарай айналды. Олардың Балташты құрметтейтін де жӛні бар. Балташ — астанада бір тәуір комиссар. Астанадан келген адамнан губерниядағылардың кӛп нәрсе күтіп, әкесі базардан келгендей қолына қарап тұратын әдеті ғой. Олардың қандай сұрауына болсын жауап беретіндей Балташтың да білімі, тәжірибесі молайып қызметке ысылып, ісіне табанды, біртоға коммунист болып еді. Балташ мына жолдастарының ортасында кӛпті кӛрген, кӛне болып қалып еді. Ӛйткені ол Ақмола, Семей, Орал, Бӛкей губернияларының бәрінде қызмет етіп, жалпы қазақ жайымен, әр алуан жағдайымен, оқығандармен әбден танысып, ақыл ауданы, дүние тануы кеңейген еді. Ол ӛзінше әркімге сын беруге жарайтын, біреудің атағына, беделіне, сӛзіне сатылмайтын, ӛзінше жол тұтынған жігіт еді. Жолдастары: — Ақбала қалай боп жүр?— дегенде: — Ақбала жүр. Ол ӛзі қиялшыл жігіт қой. Болмайтын істі болдырам деп, кейде ұзын шабатыны бар. Сӛзді тәуір кӛреді,— деп жымиып қойған. — Жорғабек қандай адам боп шықты?— дегенде: — Уай, оны қойшы! Ол ӛзі жүрттың бәрін алдап қу боп жүрмін деп ойлайды. Осы күні кісі алдауға кӛне ме? Қу боп кетті ғой. Қапай екеш Қапай да пәле боп кетіпті. Қызмет не дегенмен адамды үйретеді ғой. Жорғабекте тұтынған жол жоқ. Одан да мен Тӛрекелдіні құрмет етем! Бізге қарсы болса да, ӛз жолында қалды. Ешкімге жағынбайды. Қызметін жақсы істейді. Ол ӛзі ісшіл жігіт қой, азырақ мақтаншақтығы болмаса,— деген. Міне, Балташтың әркімдер туралы осындай кӛзқарасы бар жігіт еді. Саясат дүниесінде Балташ басшы болмағанмен, басшыға таяныш болатын табанды жігіт еді. Жолдасқа опашыл, уәдешіл болғандықтан, кейде шен құмарлардың соңына еріп кететін еді. Бірақ олардың қатесіне ӛз кӛзі жеткен соң, «мына жерің дұрыс емес» деп айтар еді де, айырылып кетер еді. «Нұрзайсан» үш ӛкірді. Балташтар манағы шарбаққа сүйеніп түрған Ақбілектің қасына келді. — Қош енді, жолдастар! …Солай қылындар!— деп Балташ екі жолдасымен қоштасып, қолдарын нығыздай қысты. — Қош! Қош! Қош!— деп олар Ақбілектің қолын ұстап, асығып жерге түсті. Пароходтың дауысы да: «Қош, қош, қош!» дегендей дарылдап, қимай тұрған бауырлардың жүрегін лүп-лүп еткізді. Жердегілер пароходтағыларды кӛздері ішіп-жеп, күлкісі мен жылауы араласып, ауыздары ашылып, танаулары делдиіп, кейбіреудің кӛзіне мӛлт-мӛлт етіп жас та келіп түр еді. Пароход сорпа жалағыш кәрі тӛбетше, суды шолп-шолп ұрып, қозғала бастады. Бастар шыбындап, қалпақтар қарға болып, орамалдар кӛбелекше жалпылдады. «Біз де сендерді қимаймыз» дегендей, жұрт пароходтың артына қарай толқыды. Кӛбінің жүзінде күлкі, жылау, қуаныш, аяныш аралас. Пароход үстіндегі күйші солдаттардың сыбызғысы сыңғырлап, дабылдары дүмпілдеп, түтіктері күрсілдеп, екпінді маршқа екілеңдіре басқаны Ақбілектің кӛңілін де босатқандай, тамырларын желпіндіре солқылдатқандай болады. Ақбілек те ақ орамалын желпілдетіп қоштасты. Әлдебір қымбат нәрсесі қалып бара жатқандай, әлдекімді аяп, жүрегі жылағандай болады. Ол қимасы — Кәмилә еді. «Тым болмаса Кәмилә байғүс, бізді шығарып салуға да келе алмады-ау! Күйеуінен, қайын аға, абысындарынан айбынады ғой, қорынады ғой. Оқымаған әйел қор гой! Қапастағы құстай ғой!» деген ойлар келеді. «Бұл байғүстың кӛзі қашан ашылар екен? Қалай жәрдем етсем екен?» деп тұрғанда Балташ иығынан тартып: — Ӛй, сен неге жылап түрсың?— дейді. — Жәй… әншейін… Кәмилә байғұсты аяп… Оқымаған әйелдің күні қараң ғой!— деп, Ақбілек күрсінді. — Бір түрлі кӛңілшексің-ау! Бір күнде бола қоя ма? Бірте-бірте оқиды, кӛзі ашылады, теңеледі. Осы күнде-ақ теңеле бастаған жоқ па? Әуелде ӛзің қандай едің?— деп, Балташ үмітті сӛздер айтады. — Сонда да қиын ғой…— деп Ақбілек бауырының қамын жегендей, жалғыз ӛзінің жетілгенін азсынғандай болады. Бірақ Балташтың дәлелдеріне тоқтайды. Ӛйткені Балташты білмейді деп ойламайды. Шілденің шаңқан, шағыл күні. Жасыл жағалау. Ертіс. Ертіс жүзінде су сызып, ақ пароход келеді. Ақ пароход үстінде Ақбілегін қолтықтап, уыз қымыздай кәусар ауаны кеудесін кере сіміріп, Балташ сайран етеді. Сайранға тойса, жан-жағының бәрі айна, жарқыраған салонға кіреді. Қос бұрымы арқасына салбыраған аспан кӛз жаңа ӛспірім ақ сары қыз қазықша қаздиып, пианиноға күңгірлетіп күй шалады. Оң бұрышта кішкене үстелді ортаға алып, ақ жағалы, қошқар тұмсық, біз тұмсық, тӛрт саудагер «пас», «пис…» деп «преферанс» соғады. Балташ пен Ақбілек жас қыздың күйін тыңдап, шатырдай ақ дастарқанды үстел басында отырып, ақ киімді мәтүшкеге тамақ алдырып ішеді. Балташ үстелде жатқан жіңішке қағазды алып, тамақтың тізімін оқиды: — Ӛзің қайсысын жейсің? — Мен осы әндірейкӛт-сәндірейкоттің жайын білмеуші ем, қой етін жейін дейді. Ақбілекке Балташтың ол сӛзі де қызык кӛрінеді, шек-сілесі қатып күледі. Ақбілек күлгенде қошқар тұмсық саудагер қылмыңдап қарай қалды. Ол Ақбілекке манадан жаман кӛзді жіберіп, қиялға батып отыр ғой. Ақбілек күліп отырып: — Мен бұлдырықты-ақ жейін,— дейді. Ет артынан «Жигули» сырасынан екі бӛтелке ішіп, Ақбілек екеуі екі кісілік тап-таза каюта бӛлмесіне келіп, солқылдақ кроватта біріне-бірі қарап, қисайып жатып, «Смекаш» журналдарын оқып, мәз больш, күліседі. Балташ: — Тамақ сіңіруге күлген жақсы деп қояды. Ӛмір сәнді, ӛмір қызық! Бәрі күлкі, жаңадан ғана қосылған екі жас. Қабақ қағысынан ойларын танысады. Бірін- бірі ренжітерлік түрі жоқ. — Әлгі жепеңнің саған кӛзді қадап отырғанын байқадың ба?— дегенде Ақбілек: — Сен де аңдып отырады екенсің!— деп, күлімдеп мақтанып қояды. Балташ: — Сен, шырағым, байқа! Жепеңдер бәлекет келеді,— деді. Ақбілек онда: — Ӛзің байқадың ба? Бүгін командир де менің орамалымды әперді ғой,— деді. Балташ оған кӛтеріліп қалады, кӛтерілмей кайтсін? Мұндай келіншекті Балташтан басқа кім алады? Ақбілек кӛрген-білгенін Балташқа айтып келеді. Балташқа қызметтен келгеңде кімнің не сӛйлегенін айтып отырады. Сӛйлескен сайын бірінің білгені біріне ауысады. Кейде Балташ баяндама, отчет жазғанда Ақбілек кӛтереді. Ақбілек бірдеңеге алданып жатса, Балташ барып тамақ әкеледі. Екеуі бірге күйінеді, бірге сүйінеді. Ӛйткені дененің басқалығы болмаса, екеуі бір кісіміз деп ойлайды. Екі күн ӛтіп, үшінші күн дегенде, екі жас Зайсанға жетті. «Шықтық» деп телеграмма берген ғой. Тӛлеген мен жеңгесі де кішкене қызын кӛтеріп, пристаньға келіп тұр екен. Анадайдан бірін-бірі кӛргенде Ақбілек пен жеңгесі: — Аһ, жеңеше! — Аһ, Ақбілек!— деп аяқтары жер басқанын сезбей, біріне-бірі ұмтылды. — Е, жеңешетайым! — Е, бауырым-ай!— десіп, қуанғаннан кездерінен жас ыршып, құшақтасып қайта-қайта сүйісіп жатыр. — Денің сау ма, қарағым,— деп, Тӛлеген де қарындасының бетінен сүйді. Ақбілек кішкене сіңлісін шепілдетіп, бауырына басып: — Жігіт боп кетіпті ғой!— деп жатыр. Балташ Тӛлегенмен бұрын да таныс. Бірге қызмет қылысқан жолдасы гой. Бұрын «Балташ жолдас» деуші еді — енді жолдас деуді кеңсе тілі керіп «қарағым, саумысың?» деп аузынан сүйді. Жеңгесі де Балташпен таныс. Балташтың тәуір жігіт екенін олар да біледі. Бұрын Тӛлеген Балташты икемге кӛнбейтін, бірбеткей, қазақ жайын білмейді деп, ішінен ұнатпаушы еді. Енді ол ойы да жоғалып кетті. Ӛйткені ол енді туған күйеуі, ол — кіндіктен келген үлкен комиссар. Енді Балташ туралы не деп жаман ойласын? Күйеуіне бұлданбаса. Екі бержебай да бар екен. Тӛлеген Балташты, жеңгесі Ақбілекті қолтықтап, екі-екіден отырып, кешені сыдыртып ӛтіп, бұрқыратып пәтеріне алып келді. «Күйеу келе жатыр» дегеннен-ақ аға, жеңгесі пәтерін тиянақтай қылып безеп, бір бӛлмені екеуіне арнап, кровать құрып, кілем тӛсеп қойған еді. Қызара бӛрткен неше түрлі тәтті бауырсақ, пәрәміш, самса, кәмпит, манпасилер, шекілдеуік, пісте, жаңғақтар, печеньелер тәрелкелерде саусылдап, ұлыстың ұлы күні болатындай үлкен үстел лық толып, ақ дастарқанмен беті жабылып, құрметті қонақтарды күтіп түр еді. Кек бас, қызыл бас, алтын бас бӛтелкелер де буфет, шкафта кӛл жағасындағы қаздай, мойындарын созып, быжынап, «бізді қашан ішесіңдер!..» деп түр еді. Тӛлеген комиссар күйеуіне ӛзге арақты олқы кӛріп, 25 сомға бір бӛтелке шампанский алған еді. Қонақтардың түскенін естіген соң, уездік сапарға шығамыз деп жүрген, шалбарларының тізесі қалталанған, пенжегінің артқы етегі жымырылған, шолақ комиссарлар да Тӛлегендікіне Мекеден қажы келгендей ағылды. Тӛлеген хабар қылған ғой. Түтін андып жүретін ӛлеңінде бес тиындық қүн қалмаған салдаман әншілер де, тарысы піскеннің тауығы бола кететін «бӛстелі» даяршылар да келді. «Құтты болсын!», «Жоғары шық!», сығылысқан орындық, сапырылысқан кісі, салдырлаған ыдыс, сылдырлаған шанышқы-пышақ, рюмке — бәрі араласып, Тӛлеген үйі құдды жәрмеңке болды. Рюмкелер сыңғырлады, шампанский мұрынға шарпып быжылдады, арақ ішілді, ән салынды. Жұрт дуылдады, Ақбілек Балташқа тигенде, екеуі астанадан келгенде, соқпайтын не бар? Бұдан артық қуаныш бола ма?! «Құй арақты! Кӛтер рюмкені! Соқ ӛлеңді! Е, гулет шіркінді! Сүмірейт! Пәлі!» Қызумен отырып, жұрт кӛп ішіп жіберген екен. Бастар бос мойын, аяқтар резеңке болып, қабырғалар тӛбеге шығып, үстелдер әткеншек ойнаған кезде, қонақтар да біріне-бірі сүйеніп, үйден шықты. Балташты сүйемелеп апарып, Ақбілек тӛсекке жатқызып, жеңгесімен ыдыс-аяқтарын жинауға кірісті. Тӛлеген де құдайдың бергеніне шүкірлік етіп, демін бір алды. Екі-үш күндей Ақбілек, Балташ аға-жеңгелерімен әр үйде қонақта болып, қаланың сый-сипатына қанған соң елге шығуға қамданды. Тӛлегеннің ӛз елі ғой және Балташқа деген соң жұрт ат аяй ма, тӛрт-бес ат табылып қалды. Таулы жерге арба жүрмейді, салт атпен жүру керек қой. Кӛк ала жорғаны кӛрпе салып, жеңгейге ерттеді. Жарау боз атты Ақбілек мінді. Жирен қасқа атты Тӛлеген, қара атты Балташ мініп, қастарына бір жолдас алып, сәске кезде қаладан шықты. Тӛлеген былай шыққан соң Күлікені ӛз алдына алды. Жеңгей атқа мініп артық үйренбеген кісі ғой, бір қолымен ердің басынан ұстап, аяғын үзеңгінің сағасына салып, орнатқан омақаша қоқиып, буынын билей алмай, қолп-қолп еткені Ақбілекке қызық болды. Шілденің жылдай күні. Түске таман жолаушылар тау бӛктеріндегі бір ауылдан бағылан жеп, қымыз ішіп, күн қайта тағы атқа қонды. Манағыдай емес, жеңгейдің ӛне бойы ауырып қалыпты. Қатты жүріске жарамай, кӛк аланың аяқ жорғасымен тайпалтып келеді. Ақбілек қажыр емес, сипай қамшылап, су аяндатып келеді. Жалғыз-ақ Күлікен қалғып-шұлғи береді. Оны кезекпе-кезек алдарына алысады. Кіші бесін кезінде әйелдер шӛлдедік деген соң, ӛзен бойында бір ауылға бұрылды. Желісіңде он шақты құлыны бар бір үлкен үй орталықта. Оның оң жағында бір ақ отау түр. Жолаушылар сол отаудың сыртына келіп тұра қалды. Есік алдында кӛрінген бір балалау жігітті шақырып, сӛйлесе қалды. Ақ отау «Бекболаттікі» дегенде Ақбілектің жүрегі болар-болмас бүлк ете түсті. Әйтсе де осында түскісі келді. Бала жігіт жүгіріп үйге барған соң, тымағын қисайта киіп, шапанының бір иығын жамылып, бір иығын жүре сұғынып, қалбаңдап Бекболат шығып, қонақтарға абдырап қарсы жүрді. Анадайдан сәлем беріп, келе Балташтың атын ұстады. Баяғысындай алақанын қалақ қылып, Тӛлегеннің, Ақбілектің алақанына жапсырып амандасты. Ақбілектің кӛзіне кӛзі түсіп кеткенде қызарыңқырап қалды. Құрақ ұшып жүгіріп, есік ашып кіргізіп жүр. Тӛсегінің алдында бұйығылау, келте мұрын, қара торы келіншек іс тігіп отыр екен. Ақбілектің кӛзі алдымен соған түсті. Келіншек те тымырайып, әйелдерге кӛз астымен қарады. Еркектермен тізерлесіп, тӛрге шығып кеткенін сӛкет кӛрді немесе Ақбілек ӛзінен артық болғанын күндеді ме, кім білсін, әйтеуір «адырам қал!» деген қарас еді. Бекболат жігітін жіберіп, дереу үлкен үйінен қымыз алдырып, ӛзі алдына дастарқан салып сапыра бастады. Ақбілекке тура қарай алмайды, кінәлі кісіше күйбеңдеп, сасқалақтай береді. Бекболаттың құрақ ұшып отырғанын келіншегі жаратпаған тәрізді, келте мұрнын жоғары кӛтеріп шығып кетті. «Жаман шіркін! Сыр білдіріп қояды-ау!» деген кісіше қатыны шығып бара жатқанда Бекболат ала кӛзімен бір қарады. Қонақ аз отырса да, кӛп сынайды ғой, Ақбілек Бекболатты ішінен аяды, келіншегін менсінбейді екен деп ойлады. Бекболатпен жолыққан күндер замат кӛз алдына елестеп ӛтті. Әйтсе де ӛткен күнге ӛкінген жоқ. Бұрынғы арман қылатын тұрмыс енді аяқ астында қалғаңдай, ӛзі басқа бір жаңа дүниеге кӛшкендей, бір жоғары кӛңіл пайда болды. Бекболат бұрынғыдай емес, сақал-мұрты да кӛбейіп, бет-аузы да әжімденіп, бойы да аласарып, қораш боп қалғандай кӛрінді. — Е, елге бара жатыр екенсіңдер ғой… Қалада бӛтен хабар жоқ па?.. Қой алдыралық, қонақ боп кетіңіздер!— дегеннен басқа Бекболаттан пәлендей татымды сӛз де шықпады. Ол сӛздері де Бекболаттың далада қалғандығын, Балташпен арасы жер мен кӛктей екенін кӛрсетті. Ақбілек азырақ ойланыңқырап отырғанын ӛзі де сезе қойып, Балташтың кӛңіліне бірдеңе келіп қала ма деп, орысшалап: «Жүрейік!» деді. Бекболат: «Қонақ боп кетіңіздер! Шақырып келтіре алмайтын адамсыздар!» деп, жік-жапар боп жабысса да, қонақтар атқа қонғанын тәуір кӛре берді. Түсуін түссе де ӛздеріне қолайсыз болды білем, бірталайға дейін Тӛлеген сӛзін қиюластыра алмай, ойы бӛліне берді. Бірақ Ақбілек те, Тӛлеген де Балташқа ӛз ойларын сездірмеуге тырысып, басқа сӛзге жұбатып әкетті. Сеңгір-сеңгір таулардан, үңгір-үңгір құздардан, түйе ӛркешті шыңдардан, қыз емшекті тастардан ӛтіп, бұраң- бұраң сүрлеумен бес атты кісі құмырсқа боп ӛрмелеп, Алтайдың басына шықты. Алтай бойды да, ойды да кӛтерді. Алтайдың кешкі самалы беттен сүйеді. Ақбілек Алтайға шыққанда, баяғы апасын ӛлтіртетін, ӛзінің әбиірін алатын, ӛгей шешенің қорлығын шегетін, Кӛркембай кемпірдің кӛр үйшігіндегі жаны кӛзіне кӛрінетін алай-түлей қараңғы, қара күндер, барса келмеске біржола кеткендей, анау алыста, етекте біржола қарасы ӛшкендей болып кӛрінді. Ақбілек бейнеттен, қорлықтан, күнәдан құтылып, сонау жеті қат кӛктегі ғарышқа апарып, жүрегін алтын легенге салып жуғандай, анадан жаңа туғандай тазарды. Оның жүрегін жуып тазартқан алтын леген — аяулы жаны, қаралы таудай қайратты, ай мен күндей ғылым еді. * * * Марқакӛлдің шыныдай тұнық суы да, кӛл жиегіндегі иірім-иірім ауыл да, пырылдап, кісінеп, оқыранып, ӛріске тартып бара жатқан жылқы да, жылқышының қызыл ала тысты тымағы да, анау қозы алып жүрген қайқы тӛс келіншектің жасыл кӛйлегі де, аттың жалы да, жеңгесінің басындағы күлді-бадам орамалы да батар күннің сарғылтым сӛулесіне шомылып, жер-дүние сары кӛзілдірікпен қарағандай жымыңдап, саңғырап тұрғанда Ақбілек туып ӛскен аулына жетті. Ауылда иттер шулайды, қотанда қой маңырайды. Аспанда торғай шырылдайды. Қырындап ұшқан құс. Сары ала керенаулап, мыңқылдайды. Енесін іздеп ауылда лақ безілдейді. Суға бара жатқан үш жас қыз: Сылдыр-сылдыр қамысқа сырғам түсті. Сырласпаған жат елге апам түсті. Алам үшін кабырғам кайысады, Қолымдағы кос жүзік майысады, — деп шырқап ән салады. Ақбілектің алдынан шауып шыққан бала жолыға сала, тайының құйрығын шошайтып, ауылға қарай ызғытты. Тӛлеген кейде жылына, кейде жыл ара еліне бір келіп кететін. «Келінді ала келіп, жатып кет» деп, ақсақал отау кӛтеріп берген. Тӛлегеннің келетінін естіген соң, ақсақал отауын оң жағына тіктіріп, күтініп отыр еді. Тайлы бала ауылға шауып келіп: — Ағатайымдар келе жатыр! Ақбілек те бар!— дегенде, ақсақал үйде отырып қалғып кеткен кісіше: — Әһ! Не дейді!— деп басын жұлып алды. Ақбілек баяғы кеткеннен үйіне қайтып келген жоқ еді. «Ақбілек оқып жүр» деп ақсақал естуші еді. Бірақ: «Қыз оқып не болады» деп, ішінен ұнатпаушы еді. Баяғыда баласы екені болмаса, Ақбілектен біржола күдер үзген еді. Оны кӛрермін деген ой да жоқ еді. Ақсақал енді қайтерін білмеді. Үйде отыра ма? Алдынан шыға ма? Қалай амандасады? Дым кӛрмегендей жымпиып отыра ма? Кешірім сұрай ма? Бұл бір шұғыл оқиға болды. Сӛйткенше болмады, қатын-қалаш шулап: — Әне шықты! Тӛрт кісі! Жоқ, бесеу… екеуі әйел… Біреуі келін ғой дескен даусына ақсақалдың бүйірі қызып, отыра алмады. Алыстан алты жасар бала келсе, алпыстағы шал барып, сәлем берсін деген мәтелді есіне алып, үйде отырсам, қуанбаған боп кӛрінермін деп, тысқа шықты. Шықса, сауылдап келіп қалған екен. Ақбоз атқа мінген ақ киімді біреу кӛрінеді. Алдына Сараны мінгізіп алыпты. «Бұл орысың кім?» деп тұрғанда, Ұрқия барып, түсіріп бетінен сүйе бастады. Сӛйтсе — Ақбілек екен. Боз аты, ақ киімі аруақтанып кӛрінді ме, ұлық келгендей, ақсақал азырақ қорынайын деді. Ауылдың еркектері де ақсақалдың қасына жиналып қап еді. Тӛлеген мен Балташ келіп, ақсақалға сәлем беріп, қолын ұстады. — Мынау күйеу балаңыз — Балташ деген жігіт,— деп Тӛлеген таныстырды. Ақсақал: — Е, аманбысың, шырағым!— деп сасыңқырап қалды. «Қайырлы болсын!» тәрізді бірдеңе айтқалы оқталса да. аузына лайықты сӛз түспеді. Оның артынан Сараны ертіп, Ақбілек келіп, әкесіне қол берді. — Қарағым, Ақбілекпісің?— дегенде дауысы қалтырап, кӛзіне жас кеп қалды. Әйтсе де күйеуінен именіп, жасын әрең тоқтатты. Ақбілек мұңайып, тӛмен қарады. Ақсақал баласына қарап: — Дені-қарның сау ма, қарағым? – деді. Қатындар келінді келіншелетіп, үйдің артынан айналдырып, отауға кіргізді. Ауыл кісілері қол ұстасып амандасты. Амандасып болған кезде ақсақал: — Әй, жол беріңдер! Үйге кірсін!— деді. Қонақтар үйге кірді. Олармен бірге ақсақал да кірді. Қатындар келінге шымылдық іздеп еді: — Қой, әуре қылмандар! Жасырынбай-ақ қой, шырағым! Лұқсат! Салтында жоқ жұмысының не керегі бар? — деп, келінін жасырындырған жоқ. Қатындар шуласып: — Е, ақсақал, үлкен кісі! Балаларын келіп, кӛзайым болдың ба? Мына жігіт күйеу бала екен. Ӛмір жастарың ұзақ болсын! Балаңыз құтты болсын! – десіп жатыр. Ақсақалдың кӛңілі тасып отыр. Әй-жай болған соң ақсақал айдың жарығымен үйдін жанында қой сойғызып отырып: — Күйеу бала қай ел екен? Білдіңдер ме?— деп, Әміреден сұрады. Әміре манадан бері Тӛлегеннің жолдасынан мәні-жайын сұрап, біліп қойған ғой, ӛзі де айтқалы кыбыржып отырған кісі ғой. — Семейлік, тобықты болса керек. Үлкен орындағы тӛре екен! Орынборда қызмет қылады екен — деп кӛптірді. Ақсақалдың кӛңілі манағыдан да бетер қарыс кӛтерілді. Таңертең Ақбілек пен келіні далаға барып келе жатқанда, ақсақалдың кӛзі түсіп: «Келін бір бәйбіше болғандай денелі, жүрісі сабырлы адам екен» деп ойлады. Келін ноғай емес, естек қызы дегеннен бері, ақсақал естектің бір атасын қазаққа жақын қылып алып еді. Сара Тӛлегеннің кішкене Күлікенін кӛтеріп тысқа шығып еді, ақсақал: — Бері әкелші, қарағым,— деп алдырып, немересін иіскеді. Кӛңілі тағы бір қарыс кӛтерілгендей: — Ей, құдая шүкір, тоба!— деп тәубе келтірді. Пальтоларын жамылып, қалпақтарын шекесіне салып, сымдай болып, Тӛлеген мен Балташ шыққанда: «Заманына қарай, бұл да жарастықты екен!» деп ойлады. Мынау екі тӛре баласы тұрғанда ӛле-ӛлгенше кем-қор болмастай кӛрді. Балалар шайын ішіп жатқанда: ақсақал 7 биесінің сабасын пістіртіп, ыдыс-аяқты жуғызып, ӛз үйін сыпыртып, тӛрге кӛрпе салдырып: — Ақбілектерге әне жерге сал,— деп, қатынына оң жақты нұсқады. Шай ішіп жайланған соң Әмірді жіберіп, балаларын ӛз үйіне шақыртты. — Жоғары шығыңдар!— деп Тӛлеген мен Балташты тӛрге шақырды. — Е, сол жаққа отырыңдар!— деп келіні мен Ақбілекті ӛзіне қарсы, оң жаққа отырғызды. Қымызды бәйбішесіне сапыртып, балаларына қызыл кесемен қайта-қайта бергізіп, ауыл кісілеріне де, бала- шағаға дейін құр тастатпай, ӛзі қадағалап отыр. — Келіннің аяғын ұста, келіннің,— деп қояды. Келіннің дӛп-дӛңгелек қара кӛзі, маңқиып отырғаны, атасынан әнтек именгені қолайына жағып отыр. Ӛрік Ақбілекке қарауға беті шыдамайды. Ақбілектің аяғы дегенде аяқшыға бұғып қана сыбырлайды. — Неге ішпедіңдер? Қымыз жақсы ғой!— деп ақсақал Балташ жаққа да қарап қояды. — Болғанымыз ғой!— деп, Балташ кесесін қайырғанда: — Қалалы жер адамның ішін қуырып тастайды ғой,— деді. Ақсақалдың кӛңілі тасқын. Тамағын кенесе, бүкіл ауыл естиді. Түкіріп жіберсе, есіктен ӛтіп, сары иттің тұмсығына жалп етеді. Кешке таман Тӛлегенді оңаша шақырып, ақсақал құрмалдық беру жайын ақылдасты. Ақсақалдың кӛңілі: ірі жылқы сойып, үлкен той қылуда еді. Тӛлеген тай да жетер деген соң, бала да бірдеңе білетін шығар деп, мақұл кӛрді. Ақсақал тай сойды. Кӛңіл жетер ағайын он шақты қой сойды. Недәуір үлкен той болды. Жұрт сабалап қымыз әкелді. Тай, құнан жарыстырып, күрес қылып, кӛкпар тартып, ерігіп жатқан ел бір кенеліп қалды. Кол басындағы тӛрт-бес ауыл жас тӛрелерді кезек-кезек қонаққа шақырысты. Дырду басылған соң, аз күн болса да қарап жүрмейік деп, Ақбілек пен жеңгесі бес ауылдың ортасына қызыл отау орнаттырып, жас әйелдерді бір мезгіл оқытып, хат танытпақ болды. Кейде еркектерді шақырып, Балташ пен Тӛлеген газет-журнал оқиды. Тазалық, денсаулық, мал дертін емдеу, кооператив жайынан әңгіме де құрып қояды. Қызмет адамдарына жол-жоба кӛрсетеді. Елге керек уақ кітаптардан ала барған еді. Оның пайдасы тиді. Ақбілек баяғы емес. Ӛзгерген, ӛнер тапқан, жетілген, ысылған. Әйелдерге кӛсем болған. Бұрынғы бұйығы, ұялшақ, сызылған, мұңайған Ақбілектің ізі де жоқ. Ақбілектің қылығын, ісін кӛргенде ақсақал таңданады: «Бұл қалай боп кеткен? Қаланың не қасиеті бар? Жұп-жуас, ұялшақ бала емес пе еді?» деп ойлайды. Қалайда Ақбілек жат, Ақбілек ӛнерлі! Ол енді ақсақалдың ғана баласы емес, кӛптің баласы. Енді ақсақал одан именеді. «Мынауың теріс» деуге бата алмайды. Баяғы ӛзінің қаталдығын ойлағанда, ӛзінен-ӛзі ұялады. «Кешірім сұрасам, қайтер еді» деп бір ауық ойланады. Бірақ әке басымен балаға кішіреюді лайық кӛрмейді. Сондықтан Ақбілекпен кездескенде: — Қарағым, немене? Шӛлдеген жоқсың ба? Қымыз іштің бе?— деген сияқты қалбалақтап қалады. Әкесінің онысын Ақбілек те сезеді, әкесін аяйды. — Жоқ, әке! Шӛлдегем жоқ,— деп, еркелеген секілді, қасына келіп отырып, бала оқытқанын, жеңгесінің тілі келмегенін, әйелдердің күлгенін әңгіме қылады. — Қарағым-ау! Елге келіп тынығады десе, жүдеп қаласың ғой… Ол қатындардан не шығады деп жүрсіңдер?— деп маңдайынан иіскейді. — Әке-ау, заман оқығандікі ғой,— дейді Ақбілек. — Оқығанмен келін екеуіңдей болар деймісің!— деп, баласын кӛтеріп қояды. Ақбілек әкесімен айтыспайды. Әкесін жаңа тауып алғандай қуанады. Сара он екіге шығып, ұзын кӛйлек киіп, бұрымын артына селтитіп ӛріп қоятын болған екен. Ақбілек оған: — Сен қыз болмай-ақ қой. Басыңды биттетпе!— деп шашын алдыртып тастады. Сараны қайтарда ӛзі ала кетіп, оқуға бермек боп қойды. Қажікен азамат боп қапты. Бірақ ӛгей шешенің қолында ӛтірікші, тұнжыр, ұрысқақ, кекшіл боп ӛсіпті. Оны Тӛлеген қолына алып оқытпақшы болды. Ұрқияны қастарына ертіп, Ақбілек пен жеңгесі далаға барады, кӛл басына барады. Ӛткен балалық күндерді есіне түсіреді. Бір күні Ақбілек сӛзден сӛз шығып отырып, Ұрқиядан: — Жеңеше-ау, баяғы Мұқаш не болды?— деп сұрады. — Есітпеп пе едің? Ол сол жылы қыстыгүні шығар деймін, жоқ боп кетті ғой,— деді. — Ол қайда кетті? — Кім біледі? Біреу ӛлтіріп тастаған шығар?— деді Ұрқия. Ақбілек: — Ӛзі де елдің қарғысын кӛп алып еді,— деді. — Қарғыс қоя ма?— деп Ұрқия да қостады. Матайдың Әбені екі ұрысын жіберіп жайғастырғанын бұлар қайдан білсін. Күлікен Сараға ермек болды. Мойнына мінгізіп жүргені. Ұрқияның Ескендірі де беске шығып қапты. Ұрқия жанынан екі елі тастамайды. Ескендір тым-ақ сүйкімді. Түрі де кӛркем, мінезі де ӛжет. Шешесі ӛте зерек деп мақтайды, балалармен қосылып ән салады, қой күзетеді, бұзау үйретеді, ойынға бір жалықпайды, ауылдың малын түстеп таниды. Бірақ тез қатты ашуланшақ, бір баладан жығыльш қалса да, жарысқанда қалып қойса да, жатып тӛбелес салады, ӛз дегені болмаса, айтқанға кӛнбейді. Бір күні Ақбілек пен Ұрқия кӛл жиегіне барып, жуынып отыр еді. Сара бар, Күлікен, Ескендір бар, ауылдың ӛңшең ұсақ балалары суға шомылып, жиекте жүгіріп, жарысып, ойнап жүр еді. Бала бірін-бірі жылатпай жүре ме, кішкене Күлікенді бір бала жүгіріп келе жатып қағып кетіп, жылатып қойды. Ескендір оны кӛре сала жүгіріп барып, жыққан баланы кішкене жұдырығымен қойып-қойып жіберді. Анау бала үлкенірек болса да, сасып қалды. Ұрқиядан қорқып, түк қыла алмады. Ескендірдің мына қылығына Ақбілек сүйсініп: — Ескендір, бері келші, қалқам! Ой, бауыр болғаныңнан айналайын!— деп шақырып алып, бетінен сүйді. — Жеңеше-ау, осының атын Ескендір деп қайдан қойып жүрсің? Орыстар Александр дейді ғой,— деп сұрады. Ұрқия баяғыда түсінде Ескендір дуана балапан ұстап бергенін есіне салып: — Ескендір дуананы ырым ғып атын Ескендір қойып едім,— деді. Соны айтқанда, Ақбілек кӛзі дӛңгеленіп, аз ойланып қалды да: — Жеңеше-ау! Осы Ескендір мен сияқты емес пе?— деді. Үрқия күліп жіберді. — Сен сияқты болса, сенен туған шығар!— деді. — Рас айтасың ба, жеңеше?— деген соң, Ұрқия шынын айтты. Ішіне үрген қарын тығып, ӛтірік буаз болғанын, Ақбілектің баласын бауырына салғанын бәрін, сыр қылды. Ақбілек қуанып кетті. — Ескендір, бері келші!— деп тағы шақырып алып:— Құлыным-ау!— деп бауырына қысып, құшырланып тағы сүйді.— Ӛлтіретін бала емес екен-ау! Жақсы қыпсың ғой, жеңеше!— деп Ұрқияны сүйді. Аналық сезім Ақбілектің жүрегін қорғасындай балқытты. — Мен кісі қанын жүктедім бе деп жүруші ем. Жеңешетай-ай! Мен шын бақытты екем ғой! Оқуға жараған соң ӛзіме бересің ғой?— деді. —Берейін,— деді Үрқия. Марқакӛлдің суы балдай. Марқакӛлдің суын ішіп, отын жеген сары қарын, тұтам емшек жануардың бауырынан сүт сорғалап, сүт емес-ау, құт сорғалап кӛнек-кӛнек лықылдайды… Марқакӛлдің жиегінде Мамырбайдың Ақбілегі, жас Балташтың сүйген жары Ескендірін құшып, сүйіп, бала болып, ана болып, кӛп әйелден дана болып, кеудесіне бағы сыймай, кемерінен аса шыпылдайды.

Читайте также:  Саяси партияларға бағынатын қысым топтары

Оставить комментарий