iRef.kz

ЖАҺАНДЫ ӘЛЕМДІК ЭКОНОМИКА ДАҒДАРЫСЫ

Жаһанды әлемдік экономиканың соңғы жылдардағы дамуын экономикалық және қаржылық теориялары тұрғысынан методологиялық зерттеулерін жүргізу арқылы ғана әлемдік қаржы жүйесінің және әлемдік экономика дағдарыс факторларын толығымен аша аламыз. Бұл ретте, нақты БҰҰ (Біріккен Ұлттар Ұйымы), ХВҚ (Халықаралық Валюта Қоры), ЕО (Еуропалық Одақ) статистикалық мәліметтері негізінде: -әлемдік экономиканың өсу қарқыны; -әлемдік саудадағы экспорт динамикасы; -инфляция және тауар тобы бойынша бағалары; -жаһанды әлемдiк экономика дағдарысының негізгі кезеңдері; -әлемдік экономикада Жалпы Ішкі Өнімнің өсуі; -АҚШ экономикасы қаржы секторындағы тепе-теңділіктің бұзылуы; -әлемдік қаржы ұйымдарының капиталы мен активтерінің үйлесімділігі тәуекелі; -міндеттемесі сақтандырылған құнды қағаз әлемдік рыногы; -әлемдік трансұлттық компанияларының сіңісу үрдісі пәндерін салыстырмалы талдаулары және болжамдық бағалаулары арқылы әлемдік қаржы жүйесінің және әлемдік экономика дағдарыс факторларының экономикалық мәні мен мазмұнын ашамыз. Жаһанды ашық экономиканың 355 № 3 (76) 2010 монетарлы теориясы және олар арқылы экономикалық саясаттың шешім қабылдау негіздері [1- 4] еңбектерінде кең қаралған. Бұл әлемдік қаржы дағдарысын бұғаздаудың шараларын анықтап өркениетті дамудың жолдарын көрсете біледі. Әлемдік экономиканың өсу қарқыны. Бұл ретте, уақыт аралығы ретінде өткен ғасырдың 90- шы жылдарынан бастап бүгінгі күнге дейін болса, ал болжам уақыт мерзімдері ретінде бүгінгі күннен бастап 2015 жылға дейінгі уақыт аралықтарын қарастыралық. Салыстырмалы талдау пәні экономиканың өсу қарқыны болса, ал объектісі ретінде: -әлем; -дамыған ЭДДҰ (Экономикалық Достастық және Даму Ұйымы) елдері мен; -дамушы елдердін алалық (құрамына Қазақстан Республикасы да кіреді). Бұл қарастырудың өзіндік негіздері бар, айталық 90-шы жылдарға дейін экономиканың өсу қарқыны көрсеткіші бойынша әлем және дамушы елдерге қарағанда дамыған ЭДДҰ елдері басымдылықты дамып келді. Өткен ғасырдың 90-шы жылдарынан бастап 2000-ші жылдары аралығында экономиканың өсу қарқыны көрсеткіші бойынша аз шама болсада басымдылықты даму реті бірінші дамушы елдер, кейінгі орында әлем экономикасы үлесіне иелі болса, ал дамыған ЭДДҰ елдері үшін тұрақты қарқын дамуы орын алды. Ал 2000-ші жылдарынан бастап әлемдік қаржылық дағдарысы орын алып отырған бүгінгі күнге дейінгі жағдай аралығында экономиканың өсу қарқыны көрсеткіші бойынша қазіргі заман тарихында болмаған күрт өзгерістердің куәсі болып отырмыз. Яғни, экономиканың өсу қарқыны көрсеткіші бойынша реттемеде дамыған ЭДДҰ елдері ақырын дамуы орын алса, әлем экономикасы үшін жылдам өсу, ал дамушы елдері үдемелі өсу қарқынымен дамыды. Тіптен бұл жаңа қарқыны даму құбылысы ұзақ мерзімді және бұрынғы жағдайлар қайтып келместей өзгергендігін негіздейді. Шынында, ХВҚ (Халықаралық Валюта Қоры) мәліметтеріне сүйенсек өткен ғасырдың 90-шы жылдарынан бастап бүгінгі күнге дейінгі әлем, дамыған ЭДДҰ және дамушы елдері экономикаларының нақты ІЖӨ-нің (Ішкі Жалпы Өнімі) өсу қарқыны көрсеткіші бойынша кему бағытында орын алған жағдайлары [5]: -1991 жылы барлығы бірдей 1,5% деңгейге кеміді; -1993 жылы, сәйкесінше, 2,1%-дан 1,9%-ға; 2,15%-дан 1,4%-ға кеміді, керісінше дамушы елдерде 1,5%-дан 3,0%-ға өсті; -1995 жылы, сәйкесінше, 3,4%-дан 3,3%-ға; 3,5%-дан 2,8%-ға кеміді, керісінше дамушы елдерде 3,3%-дан 4,2%-ға өскен; -1998 жылы барлығы, сәйкесінше, 4,1%-дан 2,5%-ға; 3,5%-дан 2,5%-ға; 5,2%-дан 2,5%-ға кеміді; -2001 жылы барлығы, сәйкесінше, 4,7%-дан 2,1%-ға; 4,0%-дан 1,1%-ға; 6,9%-дан 4,9%-ға кеміді; -2005 жылы барлығы, сәйкесінше, 5,0%-дан 4,5%-ға; 3,2%-дан 2,6%-ға; 7,5%-дан 7,0%-ға кеміді; -2008 жылы барлығы, сәйкесінше, 5,1%-дан 3,5%-ға; 3,0%-дан 1,0%-ға; 8,0%-дан 6,6%-ға кеміді. Нәтижесінде, 2006-2007 жылдардан бастап әлем елдері экономикаларының нақты ЖІӨ-нің өсу қарқыны көрсеткішінің жылына 1,5-2,5%-дан күрт кемуі әлемдік қаржы дағдарысының туындауына бірден-бір себепкер болды. Ендігі орайда, болжамға сүйенсек экономиканың өсу қарқыны көрсеткіші бойынша әлемдік экономикада тұрақтану және шамалы өсу жағдайлары тек 2009 жылдың соңғы тақсанында ҚХР, ал АҚШ-та 2010 жылдың үшінші тоқсанынан бастап ғана орын алады да 2013 жылға дейін созылады, яғни 2014 жылы қайтадан әлем, дамыған ЭДДҰ және дамушы елдері экономикаларының өсу қарқыны көрсеткіші бойынша кему бағытының куәсі боламыз. Әлемдік саудадағы экспорт динамикасы. Бүл ретте, уақыт аралығы ретінде өткен ғасырдың 1997 жылынан бастап 2007 жылға дейінгі уақыт аралықтарын қарастыралық. Салыстырмалы талдау пәні экспорттың физикалық көлемдегі динамикасының өсу қарқыны болса, ал объектісі ретінде: -Қытай Халық Республикасы, ҚХР; -Америка Құрама Штаттары, АҚШ; -Еуропалық Одақ елдері, ЕО-27; 356 Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ Хабаршысы -Германия Федеративтік Республикасы, ГФР-сы елдердін алалық. Соңғы он жыл төңірегінде экспорттың физикалық көлемі өсу қарқыны көрсеткіші бойынша Қытай Халық Республикасының орта шамамен 25% өсу қарқынымен дамуы орын алды. Бұл Қытай Халық Республикасы әлемдік сауда өсуінің негізгі қозғағыш күшінің бірінің дәлелі. Ал Еуропалық Одақ және Германия елдері 5-10% арасында тербелісте. Әлемдік сауданың негізгі қатысушыларының бірі Америка Құрама Штаттарының жағдайы жыл өткен сайын қиындай түсіп отырғанын байқаймыз. Тіптен, 2000-2002 жылдары арасында Америка Құрама Штаттарында экспорттың физикалық көлемі өсу қарқыны көрсеткіші бойынша рецессия орын алды. Шынында, БҰҰ (Біріккен Ұлттар Ұйымы) және ЕО-27 (Еуропалық Одақ) статистикалық мәліметтеріне сүйенсек өткен ғасырдың 1997 жылынан бастап бүгінгі ғасырдың 2007 жылға дейінгі уақыт аралықтарында Қытай Халық Республикасы, Америка Құрама Штаттары, Еуропалық Одақ елдері және Германия Федеративтік Республикасы елдері экономикаларындағы экспорттың физикалық көлемі өсу қарқыны көрсеткіші бойынша орын алған динамикалық жағдайлар [5]: -1998 жылы барлығы кеміді, оның ішінде ҚХР-сы 22,5%-дан 7,1%-ға; АҚШ-ры 11,8%-дан 2,2%-ға; ЕО-27-рі 10,8%-дан 7,1%-ға; ГФР-сы 11,8%-дан 7,1%-ға кеміді, сондай-ақ ЕО-27-рі 5,1%-ға; ГФР-сы 5,9%-ға өз кемулерін 1999 жылға дейін жалғастырды; -2000 жылы барлығы өсті, оның ішінде ҚХР-сы 31,4%-ға; АҚШ-ры 7,4%-ға; ЕО-27-рі 12,6%- ға; ГФР-сы 13,9%-ға өсті; -2001 жылы ҚХР-сы 9,2%-ға; АҚШ-ры -4,1%-ға кеміді, тіптен 2000 жылыдың үшінші тоқсанынан 2002 жылыдың төртінші тоқсанына дейін АҚШ-рында рецессия орын алды; -2002 жылы ҚХР-сы 30,8%-ға өсті; -2003 жылы ҚХР-сы 26,3%-ға; ЕО-27-рі 2,0%-ға; ГФР-сы 2,9%-ға кеміді, -2004 жылы барлығы өсті, оның ішінде ҚХР-сы 28,4%-ға; АҚШ-ры 9,8%-ға; ЕО-27-рі 10,0%- ға; ГФР-сы 10,4%-ға өсті; -2005 жылы барлығы кеміді, оның ішінде ҚХР-сы 23,2%-ға; АҚШ-ры 6,1%-ға; ЕО-27-рі 6,9%- ға; ГФР-сы 7,4%-ға кеміді; -2006 жылы барлығы өсті, оның ішінде ҚХР-сы 24,6%-ға; АҚШ-ры 8,8%-ға; ЕО-27-рі 8,1%-ға; ГФР-сы 13,3%-ға өсті; -2007 жылы барлығы кеміді, оның ішінде ҚХР-сы 16,7%-ға; АҚШ-ры 5,0%-ға; ЕО-27-рі 7,8%- ға; ГФР-сы 7,6%-ға кеміді; Нәтижесінде, 2006-2007 жылдардан бастап әлемдік саудада біртұтас барлық елдер үшін экспорттың физикалық көлемі өсу қарқыны көрсеткішінің жылына 5-7%-дан күрт кемуі әлемдік қаржы дағдарысының туындауына бірден-бір себепкер болды. Инфляция және тауар тобы бойынша бағалар. Бұл ретте, уақыт аралығы ретінде 2000 жылынан бастап бүгінгі күнге дейінгі уақыт аралықтарын қарастыралық. Салыстырмалы талдау пәні инфляция және азық-түлік, өндірістік шикізат және отын тауарлары тобы бағаларының көрсеткіші болса, ал объектісі ретінде: -Еуропалық Одақ елдері; -әлем елдерін алалық. Еуропалық Одақ, сондай-ақ әлем елдерінде әдеттегі мерзімдік тербеліс негізінде өзгеріп отырған инфляция деңгейі және азық-түлік, өндірістік шикізат және отын тауарлары тобының бағалары әлемдік қаржының объективті заңдылықтарын ескермей әлемдік экономиканың жоғары қарқынды өсуі салдарынан 2004 жылдан бастап алдымен инфляция деңгейінің, өндірістік шикізат және отын, кейін 2006 жылдан бастап азық-түлік тауарлары тобы бағаларының күрт жоғары валатильді өсті. Шынында, ХВҚ (Халықаралық Валюта Қоры) және ЕО (Еуропалық Одақ) статистикалық мәліметтері негізінде 2000-2008 жылдары аралықтарында Еуропалық одақ елдері экономикаларындағы инфляция (%, жыл өткен жылға) және әлем елдері экономикаларындағы азық-түлік, өндірістік шикізат және отын тауарлары тобы бағаларының (2000=100%) көрсеткіші бойынша орын алған жағдайлар [5]: -2000 жылдан 2007 жылдың қыркүйек айы аралығында ЕО-та инфляция деңгейі өткен жылдың сәйкес мерзіміне қарағанда жылдық пайыз бойынша 0,5-0,8-ден 2,1-2,4 шамада мерзімдік тербеліс негізінде өзгерді, яғни бұл әдеттегі деңгей. Дегенмен, 2007 жылдың қазан айынан бастап ЕО елдерінде инфляция деңгейі 4,2%-ға дейін өсті. Тек 2008 жылдың тамыз айында ғана инфляция деңгейі 4,0%-ға кеміді. -салыстырмалы тұрғыдан тұрақты дамып отыған отын топтағы тауарларының баға деңгейлері 357 № 3 (76) 2010 2004 жылдан бастап 2008 жылдың шілде айына дейін 105-107%-дан 460-465%-ға дейін күрт жоғары валатильді өсті (2000=100%). Тек 2008 жылдың тамыз айында ғана баға деңгейі 400%-ға дейін кеміді. -өндірістік шикізат топтағы тауарларының баға деңгейлері де 2004 жылға дейін салыстырмалы тұрғыдан тұрақты дамып отырды. Бірақ 2004 жылдан бастап күрт тұрақсыздана бастады, нәтижесінде 2008 жылдың наурыз айына дейін 110-115%-дан 210-215%-ға дейін күрт жоғары валатильді өсті (2000=100%). Тек 2008 жылдың мамыр айында ғана баға деңгейі 190%-ға дейін кеміді. -азық-түлік топтағы тауарларының баға деңгейлерінің күрт өсуі фазасы жағынан әлдеқайда кеш басталды, яғни 2006 жылдың маусым айынан бастап 2008 жылдың шілде айына дейін 115- 120%-дан 215-218%-ға дейін өсті (2000=100%). Тек 2008 жылдың тамыз айында ғана баға деңгейі 188%-ға дейін кеміді. Нәтижесінде, 2004-2006 жылдардан бастап инфляция және азық-түлік, өндірістік шикізат және отын тауарлары тобы бойынша бағаларының бірнеше есе деңгеймен күрт жоғары валатильді өсуі әлемдік қаржы дағдарысының туындауына бірден-бір себепкер болды. Жаһанды әлемдiк экономика дағдарысының негізгі кезеңдері. Әлемдiк қаржы жүйесiнiң 2008 жылғы дағдарысының негізгі себебін бір сөзбен айтсақ, бұл әлемдік, сондай-ақ, әлемдегі ұлттық экономикалардың айналымдарына қажетті ақша массасы өтімділігінің тапшылықты және артықшылықты тәуекелінің жоғары динамикалы және жоғарғы анықталмағандық деңгейде өзгеруінде. Яғни дағдарыс әлем елдері үшін ортақ және біртұтас. Сондықтан әлемнің әрбір елі үшін дағдарыстың әсерін зерттеп танып білу өте ауыр да, қиын да жұмыс. Дегенмен, бұл өзекті мәселені зерттеу мақсатында дағдарыстың әсері белгісі бойынша әлем елдерін негізгі: –АҚШ (Америка Құрама Штаттары); –ЕО (Еуропалық Одақ) және өзге дамыған елдері; –ҚР (Қазақстан Республикасы) және өзге дамушы елдері топтарға және бірнеше кезеңдерге бөлеміз: –АҚШ-тағы тұрғын үй және құнды қағаздардың екінші рыногы дағдарысы кезеңі; –Инвестициялық банктердің өтімділікке тапшылығы дағдарысы кезеңі; –Кредиттің тоқтап қалуы кезеңі, тіптен оның бірнеше айға созылуы; –Сенім және биржа дағдарысы кезеңі, сондай-ақ олардың өзара әсерлесуі дағдарысы; –Негізгі банктерді «Жұмсақ» мемлекеттік меншіктендіру кезеңі; –Экономикалық «Ұлтшылдық» және протекционистік қауіп кезеңі; –Жинақ жұйесіндегі үрей қауіпі кезеңі; –Экономиканың нақты секторы үшін шектеулі әсер салдары кезеңі; –Қаржы рыногына деген сенімді қайта қалыптастыру кезеңі; –Халықаралық қаржы жүйесін мониторингі мен реттеудегі реформа кезеңі. Әлемдік экономикада Жалпы Ішкі Өнімнің өсуі. Ақша массасы өтімділігінің тапшылықты және артықшылықты тәуекелін анықтайтын бірден-бір көрсеткіш ЖІӨ (Жалпы Ішкі Өнім). Ол 2002-2008 жылдары аралығында әлемдік экономика үшін өсу қарқыны 33,9%-ды құрап адамзат тарихындағы рекордты мәнге ие болды. Осы аталған көрсеткіштің мәні дамыған елдер үшін 17,6%-ды, ал дамушы елдер үшін 59,7%-ды құрады. Онда дамыған елдерде ІЖӨ өсу қарқыны (нақты айтсақ, АҚШ-та 18,3%, ЕО-27-де 17,0%, Жапонда 12,1%) әлемдік экономикадағы мәнінен кем болғандықтан ақша массасы өтімділігінің тапшылықты тәуекелі, ал дамушы елдерде ІЖӨ өсу қарқыны (нақты айтсақ, Рессейде 59,2%, ҚР-да 68,3%, Индияда 70,5%, Қытайда 99,9%) әлемдік экономикадағы мәнінен артық болғандықтан ақша массасы өтімділігінің артықшылықты тәуекелі орын алды. Әлемдiк қаржы жүйесiнiң 2008 жылғы дағдарысындағы ақша массасы өтімділігінің артықшылықты тәуекелін анықтайтын келесі себеп ол «Мұнай Доллар». Шынында 1998-2007 жылдары аралығында ОРЕС (Мұнайды Экспорттаушы Елдер Ұйымы) елдерінің «Мұнай Доллар» табысы 100 млрд АҚШ долларынан 700 млрд АҚШ долларына өскен. Рессей үшін мұнай мен газды экспорттаудан түскен табыс 30 млрд АҚШ долларынан 210 млрд АҚШ долларына өскен, ал ҚР-да бұл табыс 5 млрд АҚШ долларынан 35 млрд АҚШ долларына өскен. Сондықтан еліміздің Ұлттық қорында, Жинақты зейнетақы қорында және Ұлттық банкте 50 млрд АҚШ долларынан астам халықаралық резервтік ақшалар жиналды. Бұл табыстар дамушы елдерде ақша массасының артықшылықты өтімділігі жағдайын тудырды. Бірақ бұл өтімділіктерді тиімді монетарлық саясат жүргізу арқылы әлемдiк қаржы жүйесi дағдарысының ұлттық экономикаға кері әсерін әлде- қайда төмендетуге болады. Мәселен АҚШ-та және кейбір ЕО елдерінде 2008 жыл қорытындысы 358 Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ Хабаршысы болжамы бойынша рецессия, яғни ІЖӨ қарқыны құлдырауы орын алып отырғанда, ал Рессей мен ҚР-да, сәйкесінше 6% және 3%-дан астам ІЖӨ өсу қарқынын эксперттер болжап отыр. АҚШ экономикасы қаржы секторындағы тепе-теңділіктің бұзылуы. Ендігі орайда ақша массасы өтімділігінің тапшылықты тәуекелін анықтайтын себептерге тоқталайық. Біріншіден, соңғы 25 жыл аралығында АҚШ экономикасындағы тепе-теңділіктің бұзылуы «Тапшылықтың үштігі» принципінде, яғни бір мезгілде: консолидирленген мемлекеттік бюджет, сауда балансы және ағымдағы операциялар шотында өтімділік тапшылығы орын алды. Шынында 1981-1991 жылдары аралығында ағымдағы операциялар шотында орта шамамен ІЖӨ-нің 1,6% үлесіндей өтімділік тапшылығы болса, онда ол 1991 жылдан бастап бүгінге дейін ІЖӨ-нің 5-6% үлесі деңгейге дейін үдемелі қарқынмен кеміген. Ал 1980-1998 жылдары аралығында консолидирленген мемлекеттік бюджетте орта шамамен ІЖӨ-нің 4,1% үлесіндей өтімділік тапшылығы болды. 2001 жылдан бастап бүгінге дейін ІЖӨ-нің 4,6% үлесі деңгейге дейін үдемелі қарқынмен кеміді. Әлемдік қаржы ұйымдарының капиталы мен активтерінің үйлесімділігі тәуекелі. Соңғы 2005-2008 жылдары АҚШ-тың қаржы ұйымдарының капиталы мен активтерінің даму динамикасындағы үйлесімділіктің бұзылуы, яғни қаржы ұйымдары активтерінің өсу қарқыны ұйым капиталдарының өсу қарқынынан басым болуы бұл капиталдармен қамтамассыз етілмеген активтердің болуын, мәселен ақша массасы өтімділігінің тапшылығын тудырады. Шынында 2000- 2008 жылдары аралығында АҚШ-тың қаржы ұйымдарының активтерінің көлемі 1,2 трлн АҚШ долларынан 2,2 трлн АҚШ долларына өскен. Ал АҚШ-тың қаржы ұйымдарының капиталының көлемі 2000-2004 жылдары аралығында 140 млрд АҚШ долларынан 240 млрд АҚШ долларына өскен, ал 2005-2008 жылдары аралығында сол 240 млрд АҚШ доллары көлемі деңгейінде қалып қойған. Бұл жағдай міндетті түрде ақша массасы өтімділігінің тапшылығын тудырады. Міндеттемесі сақтандырылған құнды қағаз әлемдік рыногы. Соңғы жылдардағы CDS (Credit Default Swap) дефолтты своп кредиті (немесе міндеттемесі сақтандырылған құнды қағаз) қаржы құралы рыногының жоғары динамикалы және жоғарғы анықталмағандық деңгейде дамуда. Себебі бұл құралға не биржа, не мемлекет құрылымы тарапынан да ешқандай қадағалау болмады. Әсіресе АҚШ-та өте әйгілі болған бұл қаржы құралы «көпіршікті жарылыс» тәріздес кредит тәуекелінің күрт өсуіне себеп болды. Шынында 2005 жылдың маусым айының аяғында әлемдік рынок көлемі 10 трлн АҚШ доллары болған дефолтты своп кредиті қаржы құралы 2008 жылдың екінші тоқсанының аяғында әлемдік рынок көлемі 60 трлн АҚШ доллары шамасына жақындаған, яғни әлемдік ІЖӨ көлемінен асып түскен, ал АҚШ-тағы рынок көлемі 15,5 трлн АҚШ долларын құраған. Салыстыру ретінде 2007 жылы АҚШ-тың ІЖӨ көлемі 13,8 трлн АҚШ долларын, ал әлемдік ІЖӨ көлемі 55 трлн АҚШ долларын құрады. Әлемдік трансұлттық компанияларының сіңісу үрдісі. Сонымен әлемдегі ұлттық экономикалардың айналымдарына қажетті ақша массасы өтімділігінің тапшылықты және артықшылықты тәуекелінің жоғарыда аталғандай себептері әлемдік трансұлттық компаниялардың арасында ертелі кеш сіңісу үрдісінің орын алуы бұл объективті заңдылық. Бұл ретте 2008 жылы орын алған сіңісудің нақты мысалдары: –Northern Rock (Ұлыбритания) коммерциялық банкі Үкіметпен сатып алынды, 22 ақпан; –Bear Stearns инвестициялық банкі JPMorgan Chase-бен 2,2 млрд АҚШ долларына сатып алынды, 30 мамыр; –Countrywide Financial (АҚШ) ипотекалық компаниясы Bank of America-мен 4 млрд АҚШ долларына сатып алынды, 1 шілде; –Fannie Mae (АҚШ) ипотекалық компаниясы Федеральдық Үкіметпен сатып алынды, мемлекеттік кепілдік, 7 қыркүйек; –Fraddie Mac (АҚШ) ипотекалық компаниясы Федеральдық Үкіметпен сатып алынды, мемлекеттік кепілдік, 7 қыркүйек; –Merrill Lynch (АҚШ) инвестициялық банкі Bank of America-мен 44 млрд АҚШ долларына сатып алынды, 14 қыркүйек; –American International Group (АҚШ) сақтандыру компаниясы Федеральдық Үкіметпен 85 млрд АҚШ долларына сатып алынды, 16 қыркүйек; –HBOS (Ұлыбритания) диверсифицирленген қаржылық қызметі Lloyds TSB-мен 21,8 млрд АҚШ долларына сатып алынды, 18 қыркүйек; –Lehman Brohers (АҚШ) инвестициялық банкі бөлшектеп сатылды, банкрот болды, 26 қыркүйек; –Washington Mutual (АҚШ) диверсифицирленген қаржылық қызметі JPMorgan Chase-бен 1,9 млрд АҚШ долларына сатып алынды, 26 қыркүйек; 359 № 3 (76) 2010 –Bradford & Bingley (Ұлыбритания) диверсифицирленген қаржылық қызметі Banco Santander SA-бен 42,2 млрд АҚШ долларына сатып алынды, 28 қыркүйек; –Fortis (Бельгия) диверсифицирленген қаржылық қызметі Үкіметпен 16,3 млрд АҚШ долларына сатып алынды, 28 қыркүйек; –Wachovia (АҚШ) коммерциялық банкі Citigroup-пен 2,2 млрд АҚШ долларына сатып алынды, 29 қыркүйек; –Glitnir, Landasbanki (Исландия) коммерциялық банкі Үкіметпен 0,86 млрд АҚШ долларына сатып алынды, 29 қыркүйек; –Hypo Real Estate(Германия) диверсифицирленген қаржылық қызметі банктер консорциумымен 50 млрд АҚШ долларына сатып алынды, 29 қыркүйек. Әлемдік және Қазақстан қор рыногының динамикасы. 31.07.07; 29.09.08; 10.10.2008 және 14.04.2009 күндеріндегі, сәйкесінше сауда индекстері мәліметтері: –S&P 500 (АҚШ) 100; 80,0; 61,8; 36,3; –Bovespa (Бразилия) 100; 90,4; 65,0; 38,2; –Nikkei 225 (Жапония) 100; 65,3; 48,0; 29,8; –FTSE (Ұлыбритания) 100; 77,1; 61,8; 35,6; –Shanghai Comp (Қытай) 100; 51,3; 44,7; 27,3; –RTSI (Рессей) 100; 61,8; 43,0; 26,7; –KASE (ҚР) 100; 92,5; 72,9; 41,5. Қорыта келе, соңғы жылдардағы әлемдiк экономиканы анықталмағандық және динамикалы дамуы тұрғысынан әлемдегі ұлттық экономикалардың айналымдарына қажетті ақша массасы өтімділігінің тапшылықты және артықшылықты тәуекелдерін нақты статистикалық мәлiметтерi негiзiнде терең зерделей келе, төмендегiдей қорытындылар жасай аламыз: –2007 жылдың тамызынан басталған әлемдiк қаржы жүйесiнiң күй-жағдайын және бұл дағдарыс ақша массасы өтімділігінің тапшылықты және артықшылықты тәуекелдері негізінде орын алғанын бағалайтын бiрде-бiр Орталық банктер немесе қаржылық Реттеушiлер жоқ; –2008 жылдың қыркүйек айындағы дамыған елдердiң өз экономикаларын өтiмдiлiкпен «Үрлеп» алуының тиiмдiлiгi шектеулi, яғни өтімділік тәуекелін жоймай дағдарыс қайтадан тез өрлеп кетуі мүмкін; –АҚШ экономикалық саясатының ағымдағы тұрақсыздығын алғашқыда «Полсон жоспары», кейін «Гайтнер жоспары» қарама-қайшылықты сипаттайды және тиімділігі төмен, содықтан бұл жаһанды әлемдік экономикаға қажетті ақша массасының өтімділік тәуекелін реттеуші және құрал бола алмайды, тіптен оны әлі ешкім таба алмай отыр, яғни аш адамға балық емес балық аулайтын қармақ беру қажет; –әлемдiк қаржы жүйесiнiң стихиялы, бiрақ фундаментальды қайта құрылымы басталды, яғни қоғамдық дамудың ғасырлар бойы орын алып келген «Король жойылсын, жасасын Король» қағидаты қаржылық үлгiде орын алады, сондықтан жаңа жаһанды қаржылық құралына қажеттілік туындады; –жаһанды инвесторға институционалды даму тәжірибесі бар әр түрлі қаржы құралдарының сандарын ұсынуды арттыру арқылы жаһанды өндірушінің әлемдік экономикаға кері әсерлерін бұғаздай аламыз, кері жағдайда «көлеңкелі экономика» ара салмағы артып объективті «қаржы көпіршігі» жағдайы орын алады; –әр түрлі қаржы құралдарының сандарына жаһанды инвестор тарапынан сұраныс бүгінгі инвесторлардың «әр түрлілікке қызығу» қағидатынан туындайды –банктік капитал мен активтерге негізделген Қазақстан бизнесінің қаржылық тұрақтылығы мен болашағы жоқ. Сондықтан корпоративтік қаржыны және бизнесті қор биржасымен қаржыландыруды қоғамдық дамудың институционалды құрылымы тұрғысынан дамыту керек; –«Қалталы» қор биржалы Қазақстанның болашағы жоқ, яғни олигархтар қор биржасынан түскен өз дивиденттерін тұрғындар, кіші және орта бизнес қаржыларымен бөлісуі қажет; –мемлекет тұрғындарды, кіші және орта бизнесті қолдау мақсатында, мәселен «Самрұқ- Казына» игілік қорының қаржыларын үлестірушісі емес, керісінше аталған қордың қаржысын үлестіру үрдісі мен тетігінің реттеушісі қызметін атқаратын жеткілікті либералды, ашық қоғамдық институционалды құрылымдардың көмекшісі, ұйыдастырушысы және серістесі болуы керек.

Пікір қалдыру