Жоғары мәдениеттер тобы

Дегенмен адам өмір үшін немесе ойлау үшін туды ма әлде жоқ па екендігіне қарамастан, ол іс­әрекет жасап немесе бақылап тұрса — ол сергек қалыпта жасап тұрады және сергек қалыпта тұрған жан ретінде ол үнемі «фокуста», атап айтқанда осы сәтте ол үшін жарық әлемі иеленген сол мағынаға күйге келтірілген. Бұрын шексіз, бірінен кейін бірі адамның сергектігінде ауысып тұратын қондырғылардың нақты түрде екі топқа бөлінетіні айтылған — тағдыр мен такт әлеміне және себеп пен күш әлеміне. Кім де болмасын физикалық тәжірибе ортасында кенеттен бір нәрсе таза тұрмыс туралы ойлауды талап еткен кезде оны қамтып алған азапқа жуық сезімді есіне түсіре алады. Мен осы суретті «әлем тарих сияқты» және «әлем табиғат сияқты» деп атаймын. Бірінші өмірде сыни түсінік пайдаланылады, көру оның билігінде болады, сезімдегі осы такт іштей пайда болатын толқынды сызықпен жасалады, болған күйзелістер кезеңдер болып қалады. Екіншіде ойлаудың өзі билік жасайды; себептік­ салдарлық сын өмірді тоқтап қалған процесс, фактінің тірі мазмұнын — абстрактілік ақиқат, күшті — формула жасайды. Бірақ бұл қалай болады? Осы да және басқасы да көрінетін суретті білдіреді, дегенмен біз бірінші жағдайда енді ешқашанда қайталанбайтын фактілерге толық берілеміз, ал екіншіде ақиқатты өзгермейтін жүйеге келтіргіміз келеді. Тек білімге сүйенетін тарих суретінде ғарыштық микро ғарыштық болып пайдаланылады. Біз жадымен және естелікпен шақырғанда заттар ішкі жарықпен құйылып келген және біздің тіршілігіміздің өтіп кеткен тактісі сияқты болады. Хронологиялық сот осы сөздің кең ұғымында — күндер, аттар, сандар — тарих ойлай бастағаннан­ақ анықтайды. Суретте табиғат бөтен және үнемі қатып отыратын субъективтіліктің жаңылысуына әкеледі, әлем тарихында осындай қайталанбас объективтік сот санды жаңылыстырады. Табиғи қондырғылар белгілі бір дәрежеге дейін өзіндік пікірі жоқ болуы мүмкін және тиіс. Олардың артында біз өзімізді ұмытып кетеміз. Дегенмен кез келген адамда, кез келген тапта, кез келген ұлтта және отбасында болатын тарих суреті оларда өзіне өзі қатысты қалыптасады. Табиғаттың ұзақ уақыт бойы, өзіне барлығы да кіретін сипаттық ерекшелігі болады. Тарих өткен қараңғылықтан шығатын және одан болашаққа алыс кетуге ниеті болады. Дегенмен, қазіргі уақытқа келе отырып, оның өзі оның ортаңғы нүктесі болып табылады, сондықтан ойлаудан емес, өмірден кетіп бара жатқан бағыт фактілерін сезім тәртібінен алып тастауға болмайды. Қандай да болмасын уақыттың, қандай да болмасын елдің, қандай да болмасын тірі адамдар тобының өзінің тарихи көкжиегі бар және кәсіби тарихшы өзін оның уақыты талап ететін тарих суретін шынайы салудан көреді. Осында табиғат пен тарихтың арасында түпнұсқа және өтпелі сын сияқты айырма болады — сын, өмірлік тәжірибеге қарама­қайшы сияқты ұғым. Дүниетану бір сынды білдіреді және одан басқа ештеңені білдірмейді. Дегенмен тарихта сын салдарынан тарихи көзқарас өзінің көкжиегін дамытатын білім үшін алғышартты ғана білдіруге қабілетті. Тарих қайда бағытталғанына қарамастан осы көзқарастың өзі. Осындай көзқарасы бар тұлға қандай да болмасын фактіні және қандай да болмасын жағдайды «тарихи» түсінуге қабілетті. Табиғат жүйе, ал жүйені жаттап алуға болады. Тарихи қондырғы әркім үшін ерте балалық шақтан басталады. Баланың көзі қырағы және маңайындағы қоршаған орта фактілерін, отбасының өмірін, үйлерді, көшелерді ол терең сезеді және онда оның көзіне тұрғындары бар қала көрінгенше, «халық», «ел», «мемлекет» деген сөздерді ол үшін қаншалықты түсінікті қабылдауды ол меңгергенше болады. Негізін қалаушы білгірге тірі тарих ретіндегі барлығы оның маңайындағы қоршаған орта қаншалықты ашылса, алғашқы қауымдық адам болып табылады. Және ең алдымен бұл өмірдің өзі, туу және өлім драмасы, ауру және қартаю, ал одан кейін әскерилердің және махаббатқа берілгендердің тарихы, оны өзім де басымнан өткіздім немесе басқалардан байқадым, жақындарды, рудың, ауылдың, тағдыры, осы адамдардың ерлігі және олардың одан кейінгі бағасы, ескі алауыздық, соғыстар, жеңістер және кек алу туралы әңгімелер. Өмірдің көкжиектері кеңейеді, өмір туындайды жөне өтеді, бұл енді біреудің өмірі емес, жалпы өмір; енді назарға ауылдар мен рулар емес, жекелеген тайпалар жерлер және жылдар емес, ғасырлар көрінеді. Болған тарих шын мәнінде әлі де сезінуге болатындай, ешқашанда бабалар ұрпағынан өрі өшпейтіндей, әңгіме ертедегі германдықтар немесе бүгінгі негрлер туралы, Перикл немесе Валленштейн туралы болып отыр ма. Бұл жерде өмір көкжиегі тұйықталады және суреті тікелей аңыздарға және тарихи дәстүрлерге негізделетін, нақты көрінетін және ұзақ жаттығулармен бекітілетін жады бейнесіне, әртүрлі мәдениеттің адамдары үшін біршама бірдей емес уақытша ұзақтықты қамтитын образға тікелей басынан өткізуге бағынатын жаңа қабат ашылады. Осы образдан тиісінше біз өмір сүретін sub specie aeternitis тарих біз үшін басталады, ал римдіктер мен гректер үшін ол аяқталады. Фукилида үшін грек­парсы соғыстары, ал Цезарь үшін Пуника соғыстары оқиғаларының енді ешқандай тірі мәні жоқ. Ал осыдан жоғары және маңайында жаңа өсімдік және тірі әлем, ландшафт және жұлдыздар тағдырының бірыңғай тарихи суреттері пайда болады және осының барлығы табиғаттың соңғы суреттерімен бірге өмірдің басталуы және соңы туралы аңыз түсініктерге қосылады. Табиғаттың бейнесі бала үшін және сол сияқты өрескел адам үшін де кімді де болмасын шалғайдағы табиғатқа үреймен қарауды тоқтатуға және маңайдағы ортаға сыни қарауға өзгеріссіз мәжбүр ететін күнделікті ұсақ техникадан қалыптасады. Жас малдар сияқты бала да ойын арқылы өзінің алғашқы ақиқатына қол жеткізеді. Ойыншықты тексеру, қуыршақты сындыру, артында не бар екенін қарау үшін айнаны төңкеру, бір нәрсенің дұрыс орнатылуына және енді ол мәңгілік осылай қалуына қол жеткізуге байланысты сезім салтанатын басына өткізу — ешқандай да дүниетаным бұдан әрі барған жоқ. Осы сыни тәжірибені алғашқы қауымдастық адамы қару мен сайманды, тамақ ішу кезінде пайдаланатын, киім мен тұрғын үй жасалатын, яғни өлі заттарды пайдалану барысында жинақтады. Адам кенеттен олардан тірі заттарды көруін тоқтататын жануарларға да, зерттеуші немесе зерттелуші олардың қозғалысын бақылаған және есептеген кезде жатады, бірақ оларға тіршіліктің қасиетіне назар аудармай, мүлдем механикалық түрде қаралатын ет пен сүйектің жиынтығы ретінде қарайды; және ол дәл солай бірде сайтанның іс­әрекеті ретінде бірде (бірдеңе оның артынан) себептік тізбек ретінде қайдағы бір оқиғасы қарайды. Дәл осындай аударылуды жетілген мәдениеттің адамы өзгеріссіз, күнделікті және сағат сайын жасайды. Одан әрі оның көкжиек табиғатында жаңбырдың, найзағайдың және дауылдың, күн мен түннің, жаз бен қыстың, ай фазасының және жұлдыздар айналысының әсерінен пайда болатын аумақ жатыр. Болған қорқыныш және діннің рақымшылығы оны мүлдем өзге тәртіптің сынына ұшырауына мәжбүр етеді. Тарихтың суретінде ол тұрмыстың ең соңғы фактісіне дейін ізденуге ниет білдіргендей, осы жерде де табиғаттың соңғы ақиқатын белгілеуге тырысады. Қандай да болмасын түсініктің шегінен тысқары жататынды ол құдай деп айтады, осы жақта жататындардың барлығына ол себеппен қол жеткізгісі келеді — іс­қимыл, туынды және құдай ашықтығы ретінде. Осылайша, алғашқы қауымдастық кезеңінен бастап табиғат туралы белгіленгендердің қандай да болмасын жиынтығында өзгеріссіз екі үрдіс қатар жүреді. Бірі практикалық, экономикалық және әскери мақсатқа қызмет жасайтын техникалық білімнің, жоғары дәрежеде жетілдірумен жануарлардың көптеген түрі шығарған және бұрынғы адамдардың от пен металды игеруі арқылы түзі сызық бойынша бүгінгі фауст мәдениетінің машина техникасына алға жүретін білімнің неғұрлым толық жүйесін жасауға бағытталған. Адамның таза ойлауының сөйлеу тілінің көмегімен азат болуы бойынша пайда болған басқасы, сондай теориялық білімге ұмтылады; оның бастапқы формасында біз осы білімді діни, ал кейінгі мәдениеттерде одан туындаған — дүниетану ғылымы деп айтамыз. От жауынгер үшін — қару, қолөнерші үшін — оның құралының бір бөлігі, абыз үшін — құдайшылық белгісі, ал ғалым үшін — проблема. Дегенмен осының барлығы сергектіктің табиғи қондырғысына жатады. Әлемде тарих сияқты жалпы от емес, бірақ Карфаген мен Мәскеудегі өрт және Ян Гус пен Джордано Бруноны жаққан оттың жалыны пайда болады. VII Қайталаймын: қандай да болмасын тіршілік басқа тіршіліктен және оның тағдырынан тек өзіне қатысты ғана өтеді. Жердің қожайыны, жолмен жүріп келе жатқан табиғат әуесқойы және әуедегі қаршыға көгершіннің бірдей үйірін мүлдем әртүрлі көзқарастармен қарсы алады. Шаруа өз ұлын өзінің ізін жалғастырушы және мұрагері ретінде, көршісі одан шаруаны, офицер — жауынгерді, бөтен адам — жергілікті тұрғынды көреді. Наполеон император болып тұрған кезде лейтенант болып тұрған кезге қарағанда адамдар мен заттарға өзгеше қарады. Адамды мүлдем басқа жағдайда орналастырыңыз, революционерді — министр, жауынгерді — генерал етіп қойыңыз және оның тасымалдауыштарының тарихы оған бірден басқа өмірде көрінеді. Талейрон өз заманында адамдарды тұтас көрді, өйткені ол өзі олардың бірі болды. Ол кенеттен Красстың, Цезарьдың, Катиланың және Цицеронның ортасында болды делік, ол оларды солардың барлық іс­әрекеттерімен және ниеттерімен қате түсінген немесе мүлдем түсінбеген болар еді. Табиғатта бұндай тарих жоқ. Қандай да болмасын отбасының тарихы оның әрбір мүшелеріне өзінше көрінеді, елдің тарихы әрбір партия үшін өзінше, ал қандай да болмасын уақыттың тарихына дейінгі нәрсе, ол қандай да болмасын халық үшін өзінше. Неміс әлемдік соғысқа ағылшын сияқты қарамайды, экономика тарихы жүмысшыны кәсіпкер ретінде қарамайды, батыс тарихшысының көз алдында араб жөне қытай тарихшыларына қарағанда мүлдем басқа әлемдік тарих тұрады. Қандай да болмасын кезеңнің тарихы өте үлкен бөлінумен және ішкі қатысу болмаған кезде ғана объективті түрде бейнелене алуы мүмкін, дегенмен, біз көріп отырғандай, тіпті осы заманның ең үздік тарихшылары да байланыстан тысқары бүгінгі мүдделермен тіпті Пелопоннес соғысын және Акция кезіндегі ұрысты бағалауға және мүмкіндігі жоқ. Адамдардың терең білімі оның көзқарасы (Einsichten) кім осындай білімді меңгерсе, соның түсіндей тұтас боялғанын жоққа шығармайды, тіпті талап етеді. Тек адамдардың білімінің жөне өмірлік тәжірибесінің жетіспеуі тарихтағы барлық маңыздыларды бұрмалайтын немесе толық жоғалтатын қорытындыға алып келеді, атап айтқанда оның бір мәртелігіне, жөне ең қорқыныштысы — анықтамасы шын мәнінде «физиогномиялық сыйдың болмауы» деген сөздермен таусылатын тарихқа материалистік көзқараспен қарауға алып келеді. Дегенмен, осыған қарамастан, және де тура осы себеппен, әрбір адам үшін ол тапқа, уақытқа, ұлтқа және мәдениетке тән болғандықтан, өз кезегінде және осы уақыт, тап, мәдениет үшін ол тұтастай алғанда оларға қалай тән болуы тиіс болатындай тарихтың тән суреті бар болады. Қандай да болмасын мәдениеттің жиынтық тұрмысы осы мәдениет үшін тарих ретіндегі өз әлемінің жоғары мүмкіндік ретінде символикалық бастапқы үлгісі болады және жекелеген адамдардың және тірі адам сияқты көпшіліктің барлық мақсаты оның бейнесін көрсетеді. Егер бір адам басқасын бақылап тұрып, оны маңызды немесе дөрекі, қайталанбас немесе тұрпайы, адасқан немесе ескі пікірлі ретінде бағаласа, бұл әрқашан да осы сәтте талап етілетін бейнеге уақыт пен адамның өзгермейтін туындысы ретінде байқап, тіпті санасыз түрде әрекет етумен болады. Фауст мәдениетінің қандай да болмасын адамының өз тарихының суреті бар екені өзінен өзі белгілі, тіпті бір емес, балалық шақтан бастап сансыз — күннің және жылдың әсерінен құбылып және өзгеріп тұратын суреттер. Тарихтың ор түрлі кезеңнің және сословиенің адамдарына тиесілі өз кезегінде тән суреттер де әр түрлі: Ұлы Отанның және VII Григорийдің әлемі, Венеция дожының жөне бейшара табынушының! Лоренцо Медчи, Валленштейн, Кромвель, Марат, Бисмарк, готик кезеңінің шаруасы және барокко ғалымы, Отыз жылдық, Жеті жылдық және Азат етуші соғыстардың офицерлері мүлдем әртүрлі әлемде өмір сүрді, ал егер біздің уақытымызды ғана алсақ — өз ландшафтында және өз халқымен ғана өмір сүретін фриз шаруасының Гамбургтің ірі саудагерінің әлемінен және физика профессорының әлемінен қандай айырмашылығы болады! Және ештеңеге қарамастан олардың барлығында әрқайсының жасынан, жағдайынан және уақытынан тысқары осы образдардың, олардың прообразының жиынтығының қандай да болмасын өзге мәдениеттен айырмашылығы бар жалпы сипаты болады. Дегенмен, тарихтың көне және үнді суретін тұтастай қытай және араб, ал одан да коп ашықтықпен айтсақ — оның басты суретінен көкжиектің тарлығы бөліп тұрады. Гректердің Көне Египет тарихы туралы білгенін және білуі тиіс екенін, олар ешқашан да олардың көпшілігі үшін оқиғалармен байланысты, олар туралы қазір өмір сүріп жатқан ақсақалдар әлі де білетін жағдайдағы тарихының суретіне рұқсат еткен жоқ; бұл сурет тіпті гректің аса ақылдылары үшін Троя соғысын оның басқа жағында ешқандай тарихи өмір тіпті болмауы тиіс шеп ретінде белгіледі. Араб мәдениеті тарихи ойлау саласында алғашқы болып таңқаларлық қадам жасады, тіпті оны иуда ретінде жасады, парсылар да шамамен Кир уақытынан бастап. Бұл қадам әлемнің туындысы нақты жыл санау уақытымен байланысты екені туралы аңыздан тұрды; парсыларда тіпті Қатал сот пен Мессия құбылысы хронологиялық белгіленген. Бұл нақты, тіпті барлық адамзат тарихының тар шектеуі (парсы тарихы жалпы және тұтас он екі мыңжылдықты қамтиды, иуда тарихы осы уақытқа дейін алтауын санады) иуда­парсының әлем туындысы туралы аңызында сиқырлы дүниетанудың қажетті көрінісін білдіреді, оны толығымен терең ойлау бойынша вавилион мәдениетінен өзгеше жасайды, ол соңғысынан көптеген сыртқы сипаттарды алса да. Қытайдың және египеттің мүлдем өзге сезінуге негізделген тарихи ойлауы алдында аяқталмаған кең перспектива, атап айтқанда мыңжылдықтың қас­қағым сәтінде жоғалып келе жатқан хронологиялық расталған сабақтастық ашылады. Христиандық жыл санаумен дайындалған бүкіләлемдік тарихтың фауст суреті ауқымды кеңеюден бастап бірден басталады. 1200 ж. жуық Иохим Флорский батыс шіркеу қабылдаған сыйқырлы бейнені барлық әлемдік тағдырды үш кезеңнің ­ Әкенің, Баланың және қасиетті Рухтың сабақтастығы ретінде түсініп тереңірек түсіндірді. Бұл готик уақытында викингтер және крест ұстаушылар Исландиядан Азияның жекелеген аймақтарына дейін кеңейткен географиялық көкжиекті одан да үлкенірек жылжытумен жалғасты». Ақырында (және басқа барлық мәдениеттен өзгеше) алғашқы рет 1500 жылы барлық Жер барокконың сирек кездесетін адамдары үшін адамзат тарихының аренасы болды. Тек құбыланаманың және көру трубасының арқасында ғана Жердің шар тәріздес екенінің таза теориялық жорамалы осы кейінгі уақыттың білімді адамдарында олардың ғарыштық кеңістіктегі шарда өмір сүріп жатқанын нақты сезінді. Кеңістіктегі және сол сияқты уақыт көкжиегіндегі тіршілік тоқтайды, соңғысы ­ Христос туғаннан бастап екі жақтағы жыл санаудың қосарланған шексіздігі күшінде. Түпкілікті қорытындысында жоғары мәдениетті қамтитын осы планетарлық образдың әсерінен бүгін тарихтың сол готтық бөлінуі Көне әлемге, Орта ғасырға және Жаңа уақытқа бөлінді, ол бұрыннан­ақ жалпақ және бос болды. Басқа барлық өзге мәдениетте бүкіләлемдік тарихтың және адам тарихының сәттері сәйкес келеді; әлемнің басталысы бұл адамның да басталысы; адамның ақыры — бұл әлемнің де ақыры. Барокко уақытында шексіздікке фаустық құштарлық алғашқы рет осы ұғымдарды бір­бірінен ажыратады және адам тарихын кеңейтілген болса да, бұрын болмағандай, тек әлемдік тарихтың эпизоды ғана етіп жасайды, ал Жерді тек жазықтықтың басқа мәдениеттері «әлем» ретінде қарайтын бір бөлігі ғана — күн жүйесінің миллиондары арасындағы кішкентай ғана жұлдызша етіп жасайды. Әлемнің тарихи суретінің осы кеңеюі қазіргі заманғы мәдениеті оятады, тіпті кез келген басқа мәдениетпен болған үлкен табандылықпен, көптеген адамның күнделікті мақсатын және тек ұлы ойлар ғана мүмкіндігі бар ең жоғары мақсатты және шынында тіпті оларды іске асатын қандай да болмасын қас қағым сәтті мұқият ажыратады. Император VI Генрихтің тарихының және оның уақытындағы қандай да болмасын шаруаның суретінің арасындағы айырма үлкен болған кезде, Фемистоклдің тарихи көкжиегінің арасындағы айырма онша үлкен емес, фауст мәдениетінің көтерілуімен ықтимал мақсаттардың үлкеніректері нығаяды және тереңдейді, бұл оларға қолы жеткендердің тобы үнемі тарыла береді деген сөз. Бір мезгілде мүмкіндіктер пирамидасы тұрғызылады және әрқайсы онда өзінің кепілдігіне сәйкес ол үшін қол жетерлік жоғары мақсатқа жауап беретін дәрежені алады. Бірақ бұл ретте батыс мәдениетінің адамдары арасында өмірлік тарихи маңызды мәселелер бойынша, қол жетпеу тағдырын сөз жоқ ешқайда да мәдениет білмеген өзара түсінбеу кедергісі пайда болады. Бүгінгі күні жүмысшы шаруаны шын мәнінде түсіне ала ма? Немесе дипломат — қолөнершіні? Тарихи­географиялық көкжиек оларға бағдар жасай отырып өзі үшін маңызды соншалықты айырмашылығы бар қандай да болмасын сұрақты, олардың араласуы бос фразалармен алмасуға әкеп соғатындай етіп қалыптастырады. Шын мәнінде, адамдардың нақты білгірі мақсатты басқа адамды түсінетін сияқты түсінеді және олармен өзінің хабарын жасайды (біздің балалармен әңгімелесе отырып жасайтынымыз сияқты), дегенмен өнер осындай шамада бұрынғы адамның, Генрих Лев немесе Данте тарихының суретіне өзінен өзі түсінуге жететіндей кірігеді, оның ойлары, сезімі және ол қабылдайтын шешімдер бір бірінен үлкен сергектік жағдайында өте сирек, 1700 ж. жуық кездеседі және тіпті осындай міндетті қоюға ойланбаған және тек 1800 ж. бастап ол тарихи шығармаға талаппен, шын мәнінде өте сирек орындаумен жасалады. Адам тарихын неғұрлым кең әлемдік тарихтан нақты фаусттық болу барокко соңынан біздің әлем суретімізде бір бірінен қабаттармен ажыратылған бірнеше көкжиектермен орналасуға әкеп соғады, оларды зерттеу үшін тарихи сипатпен неғұрлым көрсетілген жекелеген ғылымдар қалыптастырылды. Астрономия, геология, биология, антропология тиісінше жұлдыздардың, жер қабатының, тірі табиғат әлемін, адамды бақылайды және тек олардан кейін ғана сол (енді осылай аталатын) жоғары мәдениеттердің «бүкіл әлемдік тарихы» келеді, одан кейін мәдениеттің жекелеген элементтері, отбасы хроникасы және ең соңында тек Батыста едәуір дамыған биография тарихы жүреді. Осы қабаттардың әрқайсы ерекше мақсатты талап етеді және оны таңдау кезінде неғұрлым тар және неғұрлым кең қабаттар тірі қалыптасулар болуын тоқ жатады, ал қарапайым осы фактілермен жасалады. Егер біз Тевтобург орманындағы ұрысты зерттесек, Солтүстік Германияның өсімдік әлеміндегі осы орманның пайда болуын біз жорамалдаймыз. Егер біз немістің жапырақты орманының тарихы туралы сұрасақ, Жердің геологиялық құрылысы алғышарт болып табылады және енді өзінің жеке тағдырында фактімен зерттелмейтін болады. Егер біз бор тұнбаларын шығуы туралы сұрасақ, Жердің Күн жүйесінің планетасы ретінде өзінің болуы проблема болып табылмайды. Немесе, егер іске басқа жағынан келсек: жұлдыздар әлемінде Жердің болуы Жерде «өмір» құбылысының болуы, осы құбылыста «адам» формасы бар және адам тарихында мәдениеттің органикалық формалары бар — осының барлығы қандай да болмасын жағдайда қабаттың биіктігі бойынша келесі суреттегі кездейсоқтық. Гете, оның страстбургтан бастап, бірінші веймар кезеңіне дейін бүкіл әлемдік тарихқа кіруге қатты тартылуды басына өткізді, бұл туралы Цезарь, Мұхаммед, Сократ, Мәңгі Жид, Эгмонт бойынша сызбалар растайды. Дегенмен үлкен үлгідегі саяси қызметтен ауыртпашылықпен бас тартқаннан кейін, оның куәсі тіпті түпкілікті, сақтықпен татуласу редакциясындағы «Тассо» жолдары болып табылады, Гете бұрынғы мақсаттан мүлдем бас тартты және одан кейін өзін өсімдіктер, жануарлар және Жер тарихы — өзінің «тірі табиғатымен», басқа жағынан — өмірбаянымен әзер дегенде шектеу күші арқылы отырып өмір сүрді. Бір адамның дамуын алсақ, осы барлық суреттің бір және басқа құрылымы бар. Өсімдіктің және жануарлардың, жер қыртысының және жұлдыздардың кез келген тарихы — бұл fable convenue: ол сыртқы іс­қимылында өзінің өмір сүруінің бағыттылығын көрсетеді. Зерттеуші субъективті көзқарастан, өз уақытынан, халықтан және тіпті қоғамдағы жағдайынан абстрактілі бола отырып андарды немесе кен жыныстарының қабатын зерттей алмайды; бұл, осының бәрінен революцияны немесе әлемдік соғысты бөлінуін зерттеуге болмайтын сияқты, мүмкін емес. Кант­Лапластың, Кювьенің, Лайелдің, Ламарктің, Дарвиннің атақты теорияларының да саяси­экономикалық бояуы бар және олар ғылымнан мүлдем алыс топтарға керемет әсер жасады, осы барлық тарихи қабаттар туралы ұғымдардың ортақ шығуын анықтады. Дегенмен, өзінің аяқталуына бүгін келетін нәрсе, бұл фаустың тарихи ойлауының алдындағы соңғы жасалу: осы жекелеген қабаттарды өзара органикалық байланыстыру және оларды бір ­ жалғыз алып бүкіләлемдік тарих шеңберінде бізді көзқарасымыз жекелеген адамның өмірінен Жердің бастапқы және соңғы тағдырына біртіндеп өтетініне бірыңғай физиогномикамен кіреді. XIX жүзжылдық осы міндетті механикалық, яғни тарихи емес тұжырымдамада қойды. Болжаулардың бірін XX жүзжылдық шешетін болады. Жер қыртысының және тірі заттардың тарихына қатысты бізде бар суретте осы уақытқа дейін Ағарту уақытында қарапайым ағылшын өмірінің негізінде ағылшын ойлауымен өркениетті түрде дамыған көзқарас үстемдік жасауда. Лайелдің жер қыртысының пайда болуы туралы «Флегматика» геологиялық теориясы жөне Дарвиннің түрлердің пайда болуы туралы биологиялық теориясы тек Англияның дамуының көшірмесін ғана білдіреді. Ұлы Леопольд фон Бух және Кювье танаған болжалмайтын апаттар мен метаморфоздың орнына олар өте ұзақ уақыт аралығында методикалық дамуды ұсынады және себеп ретінде тек ғылыми жетістікті және де дұрыс механикалық себептерді таниды. Себептердің осы «ағылшын» түрі тек дөрекі ғана емес, сонымен катар мүлдем тар. Біріншіден, ол өзінің бүкіл жиынтығында Жердің бетінде өтетін процестердің ықтимал өзара байланысын шектейді. Сонымен қатар жердегі өмірлік құбылыстар мен Күн жүйесінің немесе жұлдыздар әлемнің оқиғалары арасындағы ұлы ғарыштық байланыстар ерекшелік болып табылады және алғышарттар ретінде жердің сыртқы жағы барлық жағынан оқшауланған табиғи процестер аймақ деген абсурдтық тұжырым ұсынылады. Ал екіншіден, адамның бүгінгі сергектігімен, яғни сезінумен және ойлаумен, сондай­ақ оларды құралдардың және теорияның көмегі арқылы жіңішкерту құралдарымен қол жеткізе алмайтын өзара байланыстар тіптен жоқ деп болжауға болады. XX ғасырдағы жаратылыстану ойы XIX ғасырдың ойынан, барокко уақытының рационализмінде тамыр жайған үстірт себептер жүйесі жойылатынын және оның орнына таза физиогномика келетінінмен айырмашылығы болады. Біз — ойлауды себептік түсіндіру тәсілдерінің қандай да болмасын түріне қатысты скептиктерміз. Біз заттардан тағдырдың үстемдігін сезінумен қанағаттана отырып заттардың өзін сөйлетеміз және олардың адамның ойлауы өтіп кете алмайтын сұлбасына қараймыз. Біз жете алатын шек — бұл таза келген, себептер мен мақсаттардан ада болған, табиғатының өзгермелі суреті негізінде жататын нысандар. XIX ғасыр өмірдің өсіп келе жатқан мақсаттылығы мағынасындағы прогресті «даму» деп түсінді. Лейбниц өзінің Гарцтағы күміс көшірмелерін тексергеннен кейін пайда болған «Протогей» неғұрлым терең жұмысында (1691) Жердің тұтастай кетелік көне тарихын бейнеледі, ал Гетенің өзі нысанның өсіп келе жатқан мағынасындағы жетілуді осы тарих ретінде түсінді. Нысанның жетілдірілуі туралы гетелік түсінік пен эволюцияның дарвиндік теориясы арасындағы қарама­қайшылық — тағдыр мен себептіліктің барлық қарама­ қайшылығы, бірақ неміс және ағылшын ойлауының және соңында неміс және ағылшын тарихының қарама­қайшылығы. Дарвинді палеонтологиялық зерттеулер нәтижесі сияқты ештеңе де жоққа шығармайды. Тасқа айналуды табудың қарапайым ықтималы бойынша тек таңдаулы үлгілер ғана болуы мүмкін. Сондықтан қандай да болмасын дана тек даму дәрежесін ғана білдіруі мүмкін. Біз ешқандай шекараны, яғни ешқандай түрде емес, тек «өтуді» алуымыз тиіс еді. Дегенмен осының орнына кезеңдердің ауқымды уақыты бойында мүлдем белгіленген және өзгермеген, дұрыс қалыптастырылмаған, бірақ кенеттен және бірден түпкілікті нысанда пайда болған және одан да неғұрлым дұрыс нысандарға өтетін, бірақ сирек болатын және жоғалып кететін нысандар болады, одан кейін мүлдем өзгеше нысандар анықталады. Неғұрлым бай нысандарда дамитын — бұл тірі заттардың үлкен таптары және түрлері, олар бұл жерде бүгінгі жағдайда ең басынан бастап және қандай да болмасын өтусіз басшылық жасайды. Біз, балықтардың арасында ең басында тарихтың алдыңғы жоспарына өздерінің қарапайым формасымен әр түрлі көптеген селахиялар шығады, одан кейін олар баяу сахнадан шығады, оның арасында телеостиялар біртіндеп балықтардың неғұрлым жетілген формадағы басшылығына өтеді және осындай овощтар мен папоротниктердің өсімдік формасына да қатысты болады, олар қазіргі кезде толық дамыған гүлденген өсімдік патшалығының арасында әндерінің соңғы түрлерімен жоғалып кетуге жуық. Дегенмен осының негізінде дұрыс және мүлдем көріп тұрған себептердің болуының ешқандай да нақты негізі жоқ\ Осы тағдыр өмір әлеміне мүлдем, өсімдіктің және жануардың және қандай да болмасын бірыңғай типтің, бірыңғай түрдің және рудың жалпы өсіп келе жатқан қарама­қайшылығын әкелді. Олардың өзінің өмір сүруі форманың белгілі бір тергиясын береді, соңғысы онымен өзінің жетілуінің жалғасуын белгілейді не нашар көрінетін және анық емес жасайды және көптеген бір түрліліктен жоғалып кетеді немесе құлайды. Шын мәнінде, өз кезегінде кездейсоқтық қысқартатын осы форманың өмірінің ұқсастығы сол энергиямен берілген, бірақ егер бұл болмаса, барлығы түрінің табиғи секірумен және өшуімен аяқталады.

Читайте также:  Теоретическая основа китайской модернизации

Оставить комментарий